Испания Қироллиги

0
4000
марта кўрилган.

Майдони: 504 782 кв.км.

Аҳолиси: 47 370 000 дан ортиқ.

Пойтахти: Мадрид шаҳри.

Бошқарув шакли: парламентли монархия.

Давлат бошлиғи: қирол.

Маъмурий тузилиши: 17 та мухтор вилоят, улар эса 50 та провинцияга бўлинади. Шунингдек, 2 та мухтор шаҳарга ва суверен ҳудудларга эга.

Йирик шаҳарлари: Мадрид, Барселона, Валенсия, Севилья.

Пул бирлиги: евро. 1999 йилгача испан песетаси амалда бўлган.

 

Жуғрофий ўрни, табиати. Жануби-ғарбий Европада жойлашган. Ғарбда Португалия, жанубда Гибралтар, шимолда Франция ва Андорра билан чегарадош. Пиреней яриморолининг саксон фоиз қисмини эгаллайди. Катталиги бўйича Европада тўртинчи ўринда. Минтақанинг энг тоғли ҳудудларидан бири. Мамлакатнинг ярмидан кўпроғини эгаллаган Месета ясситоғлиги денгиз сатҳидан ўртача 660 метр баландликда. Яриморолнинг энг баланд чўққиси Сьерра-Невада тоғида – 3478 м. Шимолий ва ғарбий қирғоқларини Атлантика океани, жанубий ва шарқий қирғоқларини эса Ўртаер денгизи сувлари ювиб туради.

Испания Европадаги энг серқуёш мамлакатлардан бири. Йилнинг ўртача 260-285 куни қуёшли бўлади. Ўртаер денгизи соҳилларида йиллик ўртача ҳарорат +20 °С. Қиш ойларида фақат марказий ва шимолий ҳудудлардагина ҳарорат нолдан пастга тушади. Марказий ва жанубий ҳудудларда ёзги ҳарорат 40 ва ундан юқори даражага кўтарилиши мумкин. Шимолда эса 25 даража атрофида бўлади.

Олдин ўлкада ўрмонлар кўп бўлган. Ҳозир мамлакат ҳудудининг ўттиз фоизи ўрмонлардан ташкил топган, бироқ уларнинг беш фоизидагина дарахтлар зичлиги сақланган.

Тарихий саналари. Милоддан олдинги III аср охирларида Испания ҳудудининг кўп қисми Карфаген қўл остига ўтди. Милоддан олдинги II аср бошига келиб римликлар карфагенликларни сиқиб чиқарди. Милодий 409 йили Испанияга аланлар, свев ва вандаллар, 418 йилдан вестготлар кириб кела бошлади. 711 – 718 йилларда Пиреней яриморолини араблар фатҳ этди. 756 йили мустақил давлат – Қуртуба амирлиги ташкил топди, у 929 йили халифаликка айланди. Бу даврда Қуртубада суғориладиган деҳқончилик пайдо бўлди, ҳунармандчилик, савдо-сотиқ, фан ва маданият юксалди. 1031 йили халифалик бир неча амирликка бўлинди. VIII асрдан бошлаб маврлар кўл остида бўлган ерларни испанлар қайтариб ола бошлади. Натижада XI асрда Кастилия ва Арагон қиролликлари вужудга келди.

1479 йил Арагон билан Кастилия ўртасида тузилган сулола иттифоқи натижасида Испания ягона давлатга айланди. 1480 йили инквизиция жорий қилиниб, мавр ва яҳудийлар мамлакатдан қувилди. Улар асосан деҳқонлар, ҳунармандлар, савдогарлар эди. 1504 йил Испанияга Неаполь қироллиги ва Сицилия қўшиб олинди. Испания 1494 – 1559 йилларда Италияга қарши урушларда Шимолий ва Ўрта Италиянинг қатор ерларини босиб олди. 1516 йили Карл I тахтга ўтириши билан Испанияда Габсбурглар сулоласи ҳукм сура бошлади. Шу йили Испанияга Нидерландия қўшиб олинди.

1808 йил Франция Испанияни босиб олишга киришди.

Испания Иккинчи жаҳон урушида бетарафлик йўлини тутган бўлса-да, Шарқий фронтга кўнгиллилар двизиясини жўнатди.

1947 йили мамлакат яна қироллик деб эълон қилинди.

1978 йили янги конституция қабул қилинди.

1985 йили Испания Европа Иттифоқига қўшилди.

Испания 1955 йилдан Бирлашган Миллатлар Ташкилоти аъзоси. Миллий байрами – 12 октябр – Испан Миллати Куни (1492). Ўзбекистон билан элчилик муносабатларини 1992 йил 17 мартда ўрнатган.

Иқтисоди. Испания иқтисодиёти қишлоқ хўжалигига асосланган. Бироқ у Европада саноат соҳасида ҳам етакчилардан ҳисобланади. Ташқи савдода асосан Европа Иттифоқи, АҚШ ва Лотин Америкаси мамлакатлари билан шерикчилик қилади. АҚШ, Франция, Германия, Буюк Британия, Швейцария компанияларининг иқтисодиётга таъсири катта. Мамлакат машинасозлик ва металлургия корхоналарининг ярмидан кўпи мана шу компанияларга тегишли.

Туризм соҳаси юксак даражада ривожланган. Ўлкага ҳар йили олтмиш миллионга яқин сайёҳ келади.

Банк тизими барқарорлиги бўйича Европада етакчилардан.

Машинасозлик соҳасида кемасозлик асосий ўринни эгаллайди. Дунёга машҳур “Фольксваген” машинасозлик концерни шу ерда жойлашган. Электротехника саноати; кимё, енгилсаноат, озиқ-овқат саноати асбоб-ускуналари ва қурилиш материаллари ишлаб чиқариш ривожланган.

Аҳолиси. Испанлар, каталонияликлар, басклар, галияликлар Испаниянинг тубжой аҳолиси саналади. XX аср сўнгидан бошлаб Лотин Америкаси, Мағриб ва қисман Шарқий Европадан кўчиб келаётган муҳожирлар ҳисобига аҳоли сони ортиб боряпти.

Шаҳар аҳолиси 76 фоиз. Расмий тили – испан (кастил) тили. Мухтор вилоятларда испан тили билан бир қаторда бошқа маҳаллий тиллар ҳам расмий мақомга эга.

Дини. Аҳолининг 70 фоиздан ортиғи католиклардан иборат. Яҳудийлар 1 фоизни ташкил этади.

Ўлкада Ислом динининг ёйилишига Андалусия амирлиги катта таъсир кўрсатди. IX-X асрларда мамлакат илм-фани ва маданияти гуллаб-яшнади. XV аср сўнгига келиб, Испания ҳудудидаги сўнгги мусулмон давлати – Қурдоба (Гранада) амирлиги ҳам таназзулга юз тутгач, ўлкада Ислом динининг таъсири кескин камайди.

Мусулмонлар замонавий Испаниянинг кундалик ҳаёти, маданияти, анъаналарига сезиларли таъсир кўрсатган.

Бугун мамлакатга Марокаш, Сурия, Ливан, Ироқ, Бангладеш, Ҳиндистон ва Покистондан жуда кўп иммигрантлар келяпти. Улар ҳисобига ҳам мусулмонлар сони ортиб боряпти. Ҳозир Испанияда бир миллиондан ортиқ мусулмон яшайди. Тахминий ҳисоб-китобларга кўра, эллик мингга яқин тубжой испан Ислом динини қабул қилган. Уларнинг кўпчилиги Андалузияда истиқомат қилади.  Замонавий Испаниядаги илк масжид 1982 йили қурилган.

 

Орифжон МАДВАЛИЕВ тайёрлади.

 


“Ҳидоят” журналининг 2014 йил 6-сонида чоп этилган.


 

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.