Qoʻmsash

0
38
marta koʻrilgan.

Esse

 

1

Ogʻajonlar! Bu koʻhna dunyoda ishqibozlikdan yomoni boʻlmas ekan. Bandasini ishqibozlikning xumori vaqti-vaqti bilan tutib turarkan. Uning domiga bir ilinsang, morboz qoʻlidagi sehrli tayoqcha misol aqlu hushingni tizginlab izmiga solib olarkan.

Xoh inoning, xoh inonmang, biz koʻpkari gurunglarining xumorisi boʻlib qoldik.

Ayniqsa, dalayu dashtlarga oʻt oʻrlab, chuchmomayu turfa bahor neʼmatlari yuz koʻrsatgan Navroʻzi olam kunlarida xalqimizning suyak surgan oʻyinlari – koʻpkariyu kurashdan soʻz ochmasdan turish dushvor ekan. Nachora, xotiralar til yorib, eski mavzuda, yangi gurungni qoʻr oldirishdan oʻzga chora topolmas ekan kishi.

Dangal gap, koʻpkari gurunglarini tinglash huzur ekan, tinglashdan ham chavagʻonlar uloq talashgan davralarni yurak hovuchlab kuzatish behroq boʻlarkan.

Chavandozlar, tuyogʻidan oʻt chaqnagan tulporlar, koʻpkari davralaridan soʻz ochilganda, umri suruv izida oʻtgan Sattorqul choʻponning koʻzlari porladi;

Juma boboning gap xaltasi ochildi;

Chorshanbi chavandoz zavqi oshib tizzalariga shapatiladi;

Jovli malimning mujgoni yoshga toʻldi;

Imomberdi boboning bizdan sira ayrilgisi kelmadi;

Oʻrol traktorchi “biznikiga kirib oʻtmabsiz-da”, deb afsuslandi…

Eh-hey, aytaversak gap koʻp.

Ammo, bari koʻrmish, eshitmishlarni jamlab qogʻozga tushirish hammasidan maroqliroq boʻlarkan.

Bejizga Oʻrol traktorchi “oʻzim koʻrgan, eshitgan davralarni yozib boraman, hozir ikki daftar toʻldi” demagandi.

Shu mashgʻulotga berildigu, boshqasiga qalam yurmay qoʻydi.

– Koʻpkarining chin ishqibozlari ham, xabari qulogʻiga chalingan biron davrani qoldirmay, qishloqma-qishloq kezadigan shinavandalari ham koʻp, biroq men umrim davomida tanigan, gurungini olgan muxlislar orasida Bozor Qoʻchqor bilan bahslashadigani kamdan-kam.

Alpon chavandozning xayrlashish chogʻida bolalardek begʻuborlik, bolalarcha samimiyat bilan aytgan shu soʻzlari taʼsirida Langartogʻ tomonlardan olgan taassurotlarimiz ohori toʻkilmasdan tagʻin koʻpkari gurunglarini qoʻmsab qoldik.

 

 

2

Koʻpkarining ohanrabosi deymizmi, mehrigiyosi deymizmi, xullas, bir shohidi boʻlganni umr boʻyi oʻziga asir etadigan nimasidir bor.

Boʻlmasa necha ming yillardirki avloddan-avlodga oʻtib, qoidalari sayqal topib, muxlislari ot, chavandozlari zot, tarafkashlar or, chekka-chemardan koʻz qirini tashlagan suluv qizlar yor talashib yasharmidi bu udum.

Keyingi yuz yillikda koʻpkarining boshiga ne-ne kunlarni solishmadi.

Uni illat deb ham atashdi.

Zillat (zalolat) tamgʻasini bosib, taqiq ham qilishdi.

“Qizil imperiya” davrining “hukumat odamlari” ne-ne davralarga gurros solib, ming-ming muxlislar qalbini zabt etib kelgan otlarni majburan goʻshtlikka tortib olishdi.

Baribir koʻpkari yashayverdi.

Uloqchi xalqi uni bir zum boʻlsin unutmadi.

Havas iskanjasida tolxivichdan toy minib, “uloq” talashgan bolalik kimning xotirasidan mosuvo boʻlardi.

Sovuqdan zir qaqshab, burun sharqirab oqsa-da, eskigina choponga oʻralib koʻpkari maydonidan koʻz uzmagan bolalar afsona emas, bu – Siz, bu – biz, bu – hammamiz.

Qaysidir suvoriy “bu yoqqa qara bolajon, otimni sovutib kel” deb jilovni qoʻliga tutqazishini moʻltirab kutgan oʻsmirlar – boʻlgʻusi chavandozlarimiz.

Kim necha otini ot emas, suyukli birodarim, nomusim ham orim, bu dunyoda borim, deb atagan chavandozlar oʻtmadi.

Ularning davrasiga bir kirsangiz, qayta-qayta oʻsha gurunglarni qoʻmsayverasiz. Axir yosh bir yerga borib, soch-soqol qirovga aylansa-da, koʻngil qarimasa ne qilishsin, yurak hovurini xotiralar bilan bostirishadi-da.

Haliyam qalban maydonga talpinib turishadi.

Qoʻyib bersang tulporiga otlanib, “hayyo-huyt” degancha joʻnab ketaverish siyogʻi bor.

Biznikiyam bir shinavandalik-da, shunday gurunglar dilimizni rom etdi.

Qulogʻimizga chalinganlar botinimizda qayta-qayta sayqal topib, birin-sirin oq qogʻozning siynasiga toʻkildi.

 

3

Koʻpkari ikki xil koʻrinishda chopilarkan.

Aksariyat choʻl qishloqlarida uloq chavandozlar toʻdasiga maxsus havozadan tashlanarkan.

Togʻliklar yer uloq chopisharkan.

Ular havozadan tashlangan uloqqa tan berishmaydi:

– Gʻirromi koʻp, bakovul kimning tarafdori boʻlsa, oʻshanga oʻngʻay qilib tashlaydi, yer uloqda hammada bir xil imkoniyat, takani yerga egilib koʻtarmasang, talashib-tortishmasang nima qizigʻi bor, – deyishadi.

Toʻgʻri, koʻpkari maydonida bir-birini qoʻllaganga ne yetsin.

Ammo uloq havozadan tashlanganda, besh-oʻntasi jam boʻlib, zot olarini oʻrab olib, solimga raqibning qoʻlini ham tekkizishmaskan.

Havoza uloqda ajrim etilgan zotlarning soni-hisobiga yetib boʻlmaskan. Yer uloqda sovrinni ajrim qilish uchun kamida bir-ikki soat vaqt ketarkan. Yer uloqda chavagʻon talashib zot ayirarkan. Havozachi kelishib sovrindor boʻlarkan.

Jovli chavandozning bir gurungi sira esimdan koʻtarilmaydi:

– Chinakam chavandozning ichida jini boʻladi, koʻpkariga kirganda koʻziga solimga tashlangan takadan boshqa nimarsa koʻrinmaydi. Bir gal langarotalik Imomberdi chavandozning toʻyida Alpon bilan takani baravar yerdan uzdik, bir oyogʻi unda, ikkinchisi menda, maktabda qoʻliga qalam ushlatganman, shogirdim menga yon berar degan umidda:

– Alpon, bu menman, – dedim.

U yuzimga bir qaradi-da, takani siltab tortib, taqimiga bosib ketdi.

Koʻpkari soʻngida yonimga kelib:

– Kechirasiz ustoz, bu Alining ol maydoni, polvon otasini ham siylamaydi, – dedi.

Dangalchi shogirdimni suyub bagʻrimga bosdim…

Asl chavandozu uloqchi otni jinxoʻr ham atasharkan.

Jinxoʻr degani xumori boʻlarkan.

Bunday chavagʻon koʻpkari maydonida takaga qoʻl tegizmasdan, ot esa egasi solimni ustiga bosmasidan tinib-tinchishni bilmas ekan.

 

4

Eshitsak, tuyogʻidan oʻt chaqnagan tulporlarda xosiyat koʻp boʻlar ekan.

Bu zabonsiz jonivor oʻz sohibi singari vaqti kelganda qaygʻudan achchiq-achchiq koʻz yosh toʻkib, zafar quchganda quvonchdan yal-yal yashnashi ham aynan haqiqat ekan.

E-e-e, kim nima desa deyaversin, otda ham koʻngil boʻlarkan.

U egasining qaygʻusini ham, sevinchini ham nozik bir tuygʻu bilan his etarkan.

Baʼzilar:

– Otning devi bor, – deyishadi. – Uning kavsh qaytarganini koʻrgan odam yo ajalga nishon yoki bir karomat sohibi boʻladi.

Ehtimol otning rostdanam devi bordir.

Bir qarasang, yoli oʻn sakkiz yashar qizning ikki oʻrim sochidek zich toʻqilib qoladi, qoʻlingga qaychi olsang-da yecholmaysan.

Bir qarasang, juvonning yoyilgan sochlaridek mayin tortadi, taʼrifini yetkazib aytolmaysan.

Bu holni haligacha birov ayon etolmagan, sir-sinoatiga hech kimsa yetolmagan.

Ehtimol bu otning deviga asir tushgan parilar sanʼatidir.

Elimizning maqolini eshitgansiz: “It – vafo, xotin – jafo”.

Ammo ahli chavandoz borki, bu maqolga sira tan bermaydi.

Alloh yaratgan jonivorlar ichida itni emas, otni birinchi oʻringa qoʻyadi.

Bejizga oʻtmish ajdodlarimiz “eshakdan yiqilsang toshga, otdan yiqilsang bolishga tushasan”, deyishmagan.

Eshak boshingga yetarkan, ot sohibimning biron yeri lat yemasin deb ostingga koʻrpachadek toʻshalarkan.

Xullas, Maxtumquli shoir nazmga solganidek, yigitning eng yaqin yoʻldoshi ham, yuragini ocharli sirdoshi ham ot boʻlarkan.

 

5

Ochigʻi, anchadan buyon bir voqelikning tagi-tubiga yetolmay halak edik.

Bir savol dilimizga sira tinchlik bermasdi:

– Xalqimiz koʻpkarini namuncha qadrlamasa?

– Nahot taʼqibu tazyiqlar zanjiri ham ildizi ming yilliklarga tutashgan bu qadriyatimizni elimiz dilidan sitib chiqarolmagan boʻlsa?

Savollar zalvorli, savollar nihoyasiz edi.

Qancha bosh qotirgan boʻlsak-da, ikki orada bosh qotirganimiz qoldi, javobini topolmadik.

Bilsak, bundan oddiyroq, bundan yechimliroq savol yoʻq ekan.

Bunga ahli chavandoz gurungini eshitib osongina amin boʻldik:

– Koʻr-koʻrona berilgan buyruq, elning dilini anglamay chiqarilgan amr bilan ajdoddan-ajdodga oʻtib, yuraklardan joy tutib qolgan eʼtiqodni sindirib boʻlarmikan?

Anglasak, koʻpkari xalqimizning iymon sinovi, mardlik chegarasi, oriyat shajarasi ekan.

Tolib oʻziga hayot sabogʻini bergan maktabni unutib bilmas ekan.

– E-e, u zamonlardan men gap ochmay, Siz eshitmang, tishlam nonga zor oʻtgan damlarimiz toʻq yurgan kunlarimizdan koʻp edi. Ming shukur, hammasi ortda qoldi. Lekin ezgu kunlarimizning qadriga yetish uchun oʻtmishni eslab turish kerak ekan. Oʻsha zamonlarda bir uchqur ot, bilagi kuchga toʻlgan bir suvoriy qavmining rizq-roʻzi boʻlgandi. Urushdan soʻnggi ogʻir yillarda el kayvonisi – Amirqul Seyli zotdor otlari koʻpkarida ayirgan sovrinlarni rasamadi bilan taqsimlab, qavmining beva-bechoralari, kambagʻal oilalarini ocharchilikdan omon olib oʻtganiga oʻzim shohid boʻlganman.

Bu gaplar bizning ijodkorligimiz mahsuli yoki toʻqima degan xayolga bormang, bu mulohazani qizilmozorlik Juma boboning gurunglaridan oldik.

Ogʻir damlarda nafsingni aldaydigan darajada boʻlsa-da, rizqingni bergan, qaddingni koʻtargan, dilingni ovutgan qadriyatni koʻztumor yangligʻ koʻz qorachigʻingda, qalbtumor etib dil ardogʻingda asramay boʻlarmidi!

 

6

Birodarlar!

Elimiz ahli donishlari aytmagan gap qolmagan, aytganlari bir hovuch hikmat ekan.

“Koʻr koʻrni qorongʻida taniydi”, degan dono xalqimiz.

Oʻzi koʻr boʻlsa, tagʻin qorongʻida, bir-birini qanday etib tanirkan?

Ishonavering, bu timsol berib aytilgan, suyak surgan maqollarimizdan.

Uni yaxshilikka ham, yomonlikka ham ishlatsa boʻladi.

Gʻarazgoʻy gʻarazgoʻyga, yaxshi yaxshiga intilib yashaydi.

Bir inson ikkinchisini gap-soʻzsiz, koʻz qarashlari bilan anglashiga ham qiyos bersa boʻladi bu maqolni.

Ishonmasangiz, qoʻshtamgʻalilik Bozor Qoʻchqor bilan, pasttollik Xoliyor Homid bilan gurunglashib koʻring.

Unisi bunisini, bunisi unisini misol keltirmay biron hikoyani gapirishmaydi.

Koʻpkariga, qanotli otlarga ishqibozlik ular oʻrtasidagi doʻstlik rishtalarini mustahkamlab, qiyomatli birodarlarga aylantirgan.

Kamida ellik yillik qadrdonlar dunyoni unutib gurungga berilishadi, bunisi unisini maʼqullab, unisi bunisini toʻldirib. Biz esa ularni havas bilan kuzatib, gurunglarini qogʻozga tushirishdan oʻzga chora topolmaymiz.

 

7

– Shunday qilib desangiz, “kattalar” koʻpkari chopishni taqiqlab qoʻyishdi. Qoʻlga tushib qolsangiz, omon-zamoningizni bermay hukumat idoralariga sudraydigan yasovullar paydo boʻldi. Oʻsha kunlarni eslaysizmi, Xoliyor joʻra?

– Eslamay oʻlibmanmi, otlarni qoʻrada saqlolmay togʻu toshlar ichiga yashirib yurardik-ku.

– Yashirmay koʻr, melisalar qoʻlingdan otingni bigʻillatib olib ketishgani desang, “hukumat qaroriga qarshi chiqding” deb oʻzingni ham ming bir qoziga oshno etishardi.

– Lekin koʻpkari chopishga qoʻyishmagani yomon boʻlgandi-da, nega shunday qilishdi ekan, Bozor oshna?

– Oʻzbek oʻtmishini unutsin deyishgan-da.

– Buning nima hojati bor ekan? Demak, bu oʻzbekchiligimizga qarshi fitna ekan-da?

– Barakalla, endi hammasining tagiga yetding. Lekin shunday zamonlarda ham yigitlarimiz boʻsh kelishmagandi.

– Yarim tunlari, koʻzdan yiroq boʻlsin deb olis togʻ daralarida, oʻrmonlar ichida koʻpkari chopganlarimizni aytayapsiz-da?

– U yogʻi Yakkabogʻu Kitob, buyogʻi Dehqonobodu Gʻuzor, Chiroqchi, Qamashi, Qarshidan bir himoga mahtal yigitlar yetib kelishardi. Tungi soat oʻn ikkidan tonggi uch-toʻrtgacha bir kalla qand, gardi roʻmol uchun koʻpkari talashardik. Ertalab kelib qaragan odam bu yerda nima boʻlganining fahmiga yetolmasdi.

– Baʼzilar shovloqqa nega oq uloq tashlanishi sababini haligacha bilishmaydi.

– Agar yarim tun oq uloq tashlanmasa, solimni koʻrib boʻlmasdi-da. Shovloqning oq ulogʻi oʻsha ogʻir kunlardan qolgan xotira.

– Mana, nafaqat kurash, balki koʻpkari boʻyicha ham chempionat oʻtkaziladigan kunlarga yetib keldik.

– Endi shuning shukriga yetishni, tinch kunlarni koʻz qorachigʻidek avaylash kerakligini yoshlarga tushuntirish Sizu bizning vazifamiz-da, ogʻayni…

 

Abdunabi ABDIYEV

 

qashqadaryogz.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.