Болалик ҳиди

0
295
марта кўрилган.

Етар.

Елкани қийган

Арқон сизданам ортсин.

Бу тўрни энди, тоға,

Балиқ еганлар тортсин!

XX аср. Камина

 

XX аср адоқлари.

Юртимизда озодлик эпкинлари эса бошлаган пайтлар. Ўша пайтлардаёқ элнинг оташин шоирига айланиб “улгурган” Усмон Азимов – республика радиоси адабиёт бўлимининг мудири – кўп талаб уриб юрдилар: Бир балиққа чиқайлик!

– Қачон десангиз, биз тайёр! – камина тихирлик қилмайман-у, ичимдан қиринди ўтади: эплаб кутиб ололасанми ўзи? Ҳам оғанг, ҳам устозинг…

– Қўрқма, сени чиқимга қўймаймиз! – Усмон ака бир нафас билан хавотир булутларини тарқатиб юборади. – Улов мендан. Ҳамма “дов-даска” мендан. Фақат, сени овулингда ов қиламиз. Йўлбеги – ўзинг.

“Дов-даска”, маълум нимарса: газагу “ўристи боласи”. “Мени овулим” – пойтахт вилоятнинг ғарбий этагидаги балиқчи қишлоқ – Қўрғонча!

Ота юрт!

Ҳаммаёқ сув. Сув… сув… Ув-в… Нафасинг қайтиб кетади. Ҳаво дим. Ерлар зах. Зах… зах… Во-оҳ, шу аҳволда ҳам жонсабил мардум деҳқончилик билан шуғулланади: пахта, каноп, шоли етиштиради; олмазор, узумзор боғлар яратади; чорва боқади: қорамол, оқмол (балиқ ҳам шу сирага киради, чоғи?!); уйлар қуради; кўприклар, йўллар; шунча ғурбату ташвишдан ортиб битта-ярим эрка-ю эркин ижодкорининг бошини силаб ҳам қўяди… Отангга балли-э!

Хуллас, узоқ таклифу мулоҳазалар, ўйу андишалардан сўнг вақт тайин қилинди: Шанба куни йўлга чиқамиз!

Ёз чилласи.

Беш киши – шоир Усмон Азимов, ёзувчилар Олим Отахонов ва Аҳмад Аъзам ҳамда журналист-драматург Тойир Юнусов (охирати обод бўлсин!), камина йўлма-йўл бозор-ўчар қилиб, чошгоҳда “вилоят этаги”га етиб бордик. Бордигу “танлаб-танлаб”, тахминан 200 гектарлик “ҳовуз” бўйига “туғ қададик”. Дов-дарахт. Соя-салқин. “Кўрпачамиз – ўт-ўлан. Кўрпамиз – осмон”. Аввало, дастурхон ёзилди: “дов-даска” тўкин.

Йўқ.

Аввало, “катта уй”ни – мактаб ва стадионга ёндош “йўлбеги” ўсиб-улғайган ўртамиёна хонадонни зиёрат қилгандик. Ота-онам (Оллоҳ раҳматига олган бўлсин!) хушнуд кутиб олишганди.

– Зап келипсизлар-да, шойирларим!

– Аччиққина мастава қип қўйипман, айланайлар!

Улар “шойирлар”ни эл қатори сийладилар, алқадилар, дуо қилиб қолдилар: Бошларинг тошдан бўлсин, болаларим!

…Икки буюк – нозиму носир – бир жуфт жомсўз (“тарбияйи бадан”)дан сўнг, “местний”лар тайёрлаб қўйган қармоқларни қўлга олдилар: Кимўзар.

– Ҳозирдан айтиб қўяқолай. Олим бўлсангам, золим бўлсангам қалқонинг тешилди, Олим.

– Катта кетма, шоир. Жўжани кузда санаймиз.

“Икки алп майдонга тушди”. Қолганларнинг бир қисми томошабин, бир қисми бўлак юмушлар билан банд. Ўчоқ қазиш керак: қозон ўрнатиш (қозонки – “Никалайнинг ёғини ялаган”, балиқ қайнатилавериб гирдини қурум қоплаган, шамойили маълум, лекин тусу рангини “ўзи ҳам унутиб юборган” пачоққина пақир); қуруқроқ жинғилу мияларни тўплаб ўтин ҳозирлаш… Асосий хизмат менинг уч забардаст укам – Абдуғафур, Абдуманноф, Абдурасул – ва мактабдош дўстим Тўйчихўжанинг (ётган жойлари жаннатнинг боғчаларига айлансин!) зиммасида: Тошканнан келган азиз меҳмонларнинг ҳурмат-иззатини жойига қўйиш керак. Юзимизни қора қилиб, “газет-пазет”га чиқариб юборишмасин булар тағин. Худо сақласин…

Ов авжида.

Шинаванда драматургимиз капгирни қиличдай сермаб турибди: “Балиқни ўзим пишираман!”

Чекига қулай жой тушганми; қармоғи тилладанми; чувалчангги семизроқми; омади чопган кунми; ё ўзи моҳирми, ҳайтовур, Олим ака ўнтача балиқ тутиб қўйдиямки, Усмон аканинг пўкаги ликилламайди (жуда ноинсофлик бўлмасин, ора-сира устознинг ҳам қўли келиб турди).

“Ғалвир” сувдан кўтарилиб, “жўжалар” ҳисоб-китоб қилинганида Олим “золим” “зафар завқи”ни яшириб ўтирмади: “Чучварани хом санабсиз, мавлоно. Балиқ тутиш манавинақа бўлади”.

“Мавлоно” “ҳалол ғалаба”ни тан олмади.

У, “бу шармандали мағлубият”ни ўзига юқтирмади, боз устина, ўз “уқувсизлиги”ни бўлак бир ифтихор пардасига ўради: “Шоирлар раҳмдил ва меҳрибондирлар. Уларнинг жониворларга шафқат назари, авомникига нисбатан, анча юқори келади!”

“Мағлуб томон” ясаган эрса-да, бу ғолибона хулосани ҳамма якдиллик билан қўллаб-қувватлади.

Алал-оқибат, улуғлар қўли теккан “сариқ олтин”лар “шарафланди”. Қармоқлардан кейин пичоқлар ишга тушди. “Бойвачча балиқлар” тангаларидан жудо қилиниб, айримларининг териси шилиниб, “ўз ёғи”га қовурилди. Димлама. “Уха”. “Хе…” Эҳ-ҳе, яна алламбало таомлар… Балиқ пиширишнинг ўнлаб усулини биладиган жигарларим шинаванда қаламкаш пазанда раҳбарлигида “ҳар мақомга йўрғалаб, роса усул кўрсатишди”.

Адиблардан бири орада сал хавотирга тушгандай бўлди:

– Ҳеч ким ҳеч нима демайдими? Давлат мулки…

– “Отамдан қолган далалар”. Қолаверса, Усмон ака бор. Бирортаси пишагимизни пишт деб кўрсин-чи…

Фаришта бор.

Томдан тараша тушгандай, кўл бўйида елкасига милтиқ илган балиқбеги пайдо бўлиб қолди. У биз томонга синовчан назар ташлади-да, мени таниб, ёнига имлади. Посбоннинг ёнига пилдирадим: қуролнинг ҳурмати бор.

– Сени “шайка”нгми, хўжа?

– Мени “шайка”м.

– Эҳтиёт бўлинглар. Тағин, тепадагилардан, – у қўштиғини идора томон ўқталди. – Битта-яримта…

– Нечта “яримта”, десангиз, пастда ҳозиру нозир. Марҳамат, Зелим оға.

– Ну-ну-ну… Биз хизматдамиз. Атаганинг бўлса, ана, қоровулга қолдирарсан. Лекин, мен сизларни кўрмадим. “Туя кўрдингми? Йўқ!”

Дўқу дағдаға қиладими, десам, “оға” бизни “дўстона” огоҳлантириб, қандай пайдо бўлган бўлса, шундай ғойиб бўлди.

Бригадирнинг хабари йўқ экан, шекилли?! “Тепадагилар” бу “адабий тадбир”га рухсат беришганди: “Шахсан Усмон Азимовнинг ўзи келармиш! “Жиндай каридор” очиб қўйилсин!”

Эгамнинг меҳрибончилиги билан шу куни “маишат”имизга дахл қилувчи бўлак кимса бўлмади.

Табиат қўйнидаги “шоҳона маёпка” эмину эркинликда, тинчлигу хотиржамликда кечгача (кейин, якшанба тонгигача) давом этди.

– Олинг, мавлоно!

– Ўзлари бошласинлар…

– Устози калон…

– Улуғим…

– Буюгим…

– Тақсир…

– Азиз меҳмонга “жонлиқ”нинг калласи сузилсин…

– Асл балиқчи балиқнинг калласини истеъмол қилгай…

– Ровийлар андоқ ривоят қилибдурларким, Ҳазрати Али ҳазратлари Биби Фотимани никоҳлариға олғонларидин сўғин…

– Таом тортғон баковулимизнинг қўллари дард кўрмасин…

– Хизмат қилған укаларимизнинг хонадонларида тўйлар бўлғай…

Тавозелар гўзал, манзиратлар ҳаммага манзур. Ҳаммаси рисоладагидай. Фақат, ҳар замон Усмон ака саркашлик қип қўяди: “Тақсир, дема-э!”

Меҳмонлар қулоғи “бул каби нафису латиф лутфлар”га, бир қадар, “кўникма” ҳосил қилган, лекин, мезбонлар роса яйрашди: Шоирнинг ҳар сўзи ноёб, ҳар луқмаси топилма!

“Қишлоқилар-ку” ўз йўлига, бироқ, биз ҳам – “шаҳарлик шайирлар” оғзимизни йиғиштиролмай қолдик.

Ҳа. Устозлар шогирдларини ҳам “унутишмаганди”. Асл мақсад аён-ку, ахир. Балиқ бир баҳона.

– Шоир бўламан десанг кўпроқ ўқи!

– Прозани.

– Иложи борича оригиналда ўқи.

– Театрга ҳам тушиб туриш керак.

– Олим ҳақ. Сен ҳам, – Усмон ака гапни қисқа қилди.

“Кўпроқ ўқи!” деди устоз, “Кўпроқ ёз!” демади.

Албатта, бошқа панду насиҳатлар ҳам бўлди. Кескинроқ бўлгани учунми, ҳозир эсимда қолгани шу: “Кўпроқ ўқи!”.

Шеърият мактаби, Адабиёт дорилфунуни – шудир, эҳтимол?!

Эҳтимол?!

Ҳар ҳолда, шу куни оддий бир ҳақиқатни ҳис қилдим-ки, асл устознинг бир оғиз ўгити ё бирор ишораси, гоҳида, турли даргоҳларда олинган кўп йиллик сабоқлардан салмоқлироқ келаркан.

Шом тушди.

Пашшалар ҳужумга ўтишди.

Биз кийган, докадан қалинроқ “олимпийка”лару пиёз пўстидек ёзги пайпоқларни масхара қиларак, ниши юпқароқ чопонни тешиб юборгудек пашшалар булутдай устимизга ёпирилишди. Искаптопарлар.

– Қонхўр пашшалар! – ҳайқирди устоз.

– Чивин. Қонхўр чивинлар! – меҳмонлардан бири шоирнинг “хато”сини ўнгламоқчи бўлди.

– Чивинлар қонхўр эмас, нонхўрдирлар. Улар дастурхонга уймалашиб, ғашингга тегади, холос. Булар эса, ниш урганида, жонингни суғуриб олай, дейди.

– Ҳалиям бўлса, пашшахона тутиб берайлик.

– Пашшахона, дедингизми, Тўйчихўжа?

– Ҳа-а.

– Ана. Агар, сени гапингни тўғри, дейдиган бўлсак, ота-боболаримиз момоларимизга пашшахона эмас, чивинхона тиктирган бўлишарди.

– Хўп. Хўп. Биз таслим. Лекин, бу “хунрезлик”ка қарши бирор чора топайлик.

Мезбонларнинг таклифига кўра, чимдан мундоғроқ кўра ясалиб, тезак тутатилди. Бу чора сал наф бергандай бўлди-ю, ўзимиз бўғилиб қолдик. Меҳмонлардан бирининг тутундан дардқўзири (аллергияси) бор эканми, йўтала-йўтала даврадан чиқиб кетди ҳатто.

Ўртанча укам Усмон акага газетадан қалпоқча – омонат паноҳ ясаб берди: Халқ хазинасини асрашимиз керак.

Кимдир баданига қандайдир малҳам сурди.

Ким сочиғини, ким кўйлак-иштонини елпаррак этди.

Самара кам.

“Хунрезлик”ка қарши “шеъриятнинг пичоғини” қалқон айладик: Усмон Азимовнинг шеърлари жаранглади.

 

“Кездим,

Кўрдим

Бойсундай жой

Бу оламда йўқ экан…”

 

“От елар, чавандознинг

Бир енги ҳилпирар, бўш…”

 

“Ғамга ўзим харидорман, ўзим бозор…”

 

“Ахир, менга ўхшамайди-ку…”

Ҳамма муҳибу мутаассир. Айниқса, адабиётга алоҳида меҳр қўйган катта укам жўшиб кетди:

 

– “Агар, одам бўлсанг, гапимга тушун…”,

 

“Мен бугун куйладим иккимиз учун…

Эртага… индинга… кейин-чи… кейин…”

 

Кейин… “ўзбекнинг кичиги” камтарлик қилди: Устознинг олдида, тилини тийган бой бўлади.

Мен тийиқсизлик қилиб, “Усмон Азимов шеърларига пародиялар”имни ўқидим. Лекин, “тилбилмас пашшалар” “қалқонларимиз”ни писанд этмади.

Кенжатойимиз ҳам ўзини, ҳам меҳмонларни аяган бўлди:

– Уйга қайта қолайлик?!

– Йўқ, – Усмон ака эътирозга ўрин қолдирмади. – Шу ерда тунаймиз!

– Ё, пашшалар бизни тунайдилар, – Олим ака болдирини шапатилади.

– “Чидагин, болам-а, чидагин”.

– Чидаймиз, – Тойир ака ўзининг даврага қайтганлигини билдириб қўйди. – Бу золимларнинг умри қисқа.

– Ёз ёмғиридай.

– Бир шабада турса, бас, булутлар тарқаб, пашшаларга сичқоннинг ини минг танга бўп кетади. Биз бу “қонхўрлар”дан ҳеч қачон қўрқмаганмиз, энди ҳам қўрқмасмиз, иншоолоҳ. Тўғрими, мавлоно?

– Тўғри.

Ҳақиқатдан ҳам, орадан ҳеч қанча ўтмай, сарин ел эсиб, “қонталаш улусни зулму озорлардин халос айлади”.

Тойир Юнуснинг қувончи ичига сиғмайди: – “Ана, айтмадимми?!”

Пашша хуружи бошланганидан буён ичмай, егани ичига тушмай ўтирган Тўйчихўжанинг ич-ичидаги хижолатчилик чигиллари ёзилиб кетди:

– Битта тўлдириб қуй-чи!

– Э, бормисан, оғайни?

– Энди одамга ўхшадим-а! Кўзларим ярқ этиб очилди. Гап бундай, миймонлар. Вақт ҳам алламаҳал бўп қолди. Раз, кетмадиларингми, энди қўналға мендан. Тепада юз элликта “детский” калаватим бор. Катта одамнинг сиғиши амримаҳол…

– Ҳечқиси йўқ. “Бир кунга ҳўкиз ўлмайди”. Ижодкор одам ухлаши шарт эмас. Айниқса, шундоқ қўл узатсанг, бағрингга тўкилгудек юлдузлар бошингда порлаб турган маҳал… Баҳонада болаликнинг ҳидига яна бир тўйиб оламиз.

Устознинг бундоқ таг-заминли таклифини рад этишнинг иложи йўқ. Чор-ночор тепага кўтарилдик.

Биз жойлашган кўл бўйидаги қўш қаватлик балиқчилар чойхонаси мавсумга кўра, болалар оромгоҳига айлантирилган. Биринчи қават идора, ошхона ҳисобида; иккинчи қават – тўрт томони очиқ шийпонга, кундузги уйқу учун бир ярим газлик болалар каравотчалари қатор териб қўйилган экан.

Меҳмонларга имкон қадар тузукроқ шароит яратилиши илинжида, “Хоҳласаларинг каравотларни бирлаштириб олинглар”, – деди Тўйчихўжа.

– Мен битта каравотда ётаман! – Усмон аканинг ҳалиям шашти баланд эди.

Уйлари бир қадам нарида бўлган укаларим ҳам меҳмонларни опкетишга кўндиришолмай, биз билан бирга қолишди.

– Бу “девона”лар-ку, майли, сизларга нима зарил? Боравермайсизларми?

– Шу “девона”ларингизди суҳбатини кўзимиз қиймаяпти, ака. Айниқса, анов лабини қимтиб шеър ўқийдигани гурунгдиям қийворар экан.

Эътирофдан билдимки, менинг “жоначирлигим”га ҳожат йўқ. Шу боис укаларимга бошқа тирғалмадим.

Бу ёғини сўрасангиз, ҳатто Тўйчихўжа ҳам барча шароити муҳайё қоровулхонасига тушиб кетмади.

Кимдир иккита каравотни бирлаштирди, кимдир учта. Ўйдим-чуқурини, мўл эмасми, болаларнинг болишчалари-ю чойшабчалари билан эплаганимизча “тўлдириб”, қунишиб, букланиб, жунжикиб (чор-атроф сув, тўрт томон очиқ, серқуёш Ўзбекистоннинг саратонида ҳам тунги ҳаво салқингина; ўраниб-буркангани тузук-қуруқ кўрпанинг ўзи йўқ, “адёл”чаларни-ку, бошингга ёпсанг, аёғинг очилиб қолади). Зуҳро юлдузи сўнгунга қадар “болаликнинг ҳидига роса тўйдик”.

Албатта, уйқу ғолиб келгунга қадар гурунг давом этди: шеърхонлик, қиссахонлик…

Орада…

Саксонинчи йилларнинг ўрталарида, турли йиғину тадбирлар боис, гоҳ Дўрмонда, гоҳ Ёзувчилар уюшмасида шоирлар ва бахшиларнинг боши қўшилиб қоларди. Бир сафар Шоберди бахши Алпомишнинг чоҳдаги етти йиллик ҳолатини “айтиб бериб”, бир майдон мухлисни “бир майдон” мутаассир этганди.

 

“Чак башўлардан-а қараған

Қоражон дўсим-ов, сенмисан?…”

 

Хизмат тақозосига кўрами, мухлислик ғолиб келибми, эртаси Шоберди Болтаев билан учрашгандик.

– Қойил, бахши бово! Ҳаммани йиғлатдингиз…

– Мен барингди жилатдим, мени Ўсмон жилатди.

– Ҳм?

– Оқшом Ўсмонминан бирга эдик…

– Хўш?

– Э, баринг бир томон, Ўсмон бир томон.

“Оқшом” Усмон ака номдор бахшига ўзининг “Бахшиёна”сидан парчалар ўқиб берган экан.

Бахшимизнинг кейинги репертуарларида ўша машҳур асардан айрим сатрлар “жилвалана” бошлаган:

 

“Бизга берган ваъдалари эсдан чиғи-и-иб…”

 

…Усмон аканинг “кўзини шамғалат қилиб” шу воқеани ҳамқишлоқларимга сўзлаб бергандим.

Тонг отди.

Сафаримиз қариди.

“Бир пиёла чой”дан кейин йўлга отланиб туриб эдик, Аҳмад Аъзам армон қилиб қолдилар: “Эркин Аъзам етишмади-да, Йўлдош Эшбек…”

Ул улуғларнинг эслангани айни муддао бўлди.

Лекин, бул энди алоҳида мавзу.

Айни дамда гап улуғ қавмнинг фахру ифтихори, икки асрнинг оташин шоири Усмон Азимовнинг адабий-бадиий, шеърий маҳорати-ю маҳобати ҳақида… Менинг эса тилим лол. Шу боис ота юртимга “ўтлаб” қўяқолдим. Қолаверса, отамдан ошириб бир нарса дейишим мушкул: Бошларинг тошдан бўлсин…

Кейин ҳам, турли иссиқ-совуқ маъракаларда устоз билан кўп учрашдик…

Бул ҳам алоҳида мавзу.

 

Яҳё ТОҒА

 

“Шарқ юлдузи”, 2017–1

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.