Oʻgʻirlangan pahlavon haqida ertak

0
225
marta koʻrilgan.

* * *

Boʻlgan ekan bir oʻlka,

Bizning yurtdek chiroyli.

Keksalari donishmand,

Yigitlari yurakli.

Qiz-juvoni chevaru,

Kampirlari gilamchi.

Mamlakatda yoʻq ekan

Bironta ham tilamchi.

Ahil ekan, doʻst ekan

Atlaschi-yu doʻkondor,

Sarkarda-yu etikdoʻz,

Boʻzchi, hofiz va meʼmor.

Chopqir ekan soylari,

Togʻ-qirlari sersavlat.

Boʻliq ekan yerlari,

Dehqonlari badavlat.

Kishilari tanti deb,

Toʻkin deya bozorlar,

Havas qilib ketarkan

Hindu uygʻur, ozorlar.

 

* * *

Bunda har bir yoʻl, soʻqmoq

Boqqa borib tutashar.

Shu boisdan bu yurtni

Bogʻli deya atashar.

 

Bogʻlilarga bosh edi

Oʻttiz yoshli Durbekshoh.

Neki umid qilsa el,

Hammasidan u ogoh.

 

Yoqmas edi xoqonga

Maishatlar, bazmlar.

Yolgʻon-yashiq maqtovu

Va ortiqcha taʼzimlar.

Dono sanab oʻzini

Qilmasdi koʻp nasihat.

Tinglab katta-kichikni,

Ish koʻrardi hamjihat.

Shohning yori Oyxon ham

Oqil, rahmdil edi.

Ammo farzand koʻrmasdan,

Yurak-bagʻri zil edi.

Tengsiz suluv boʻlib u,

Qilmas edi hech pardoz.

Ovni juda xushlardi,

Edi tengsiz chavandoz.

Malikani sevar shoh,

Yotlar hurmat qilardi.

Duoga qoʻl ochib el,

Unga farzand tilardi.

 

* * *

Nogʻoralar bong urdi,

Minoralar zirqirar.

Bozorlarda jarchilar

Xaloyiqqa qichqirar:

– Chumchuq otgan ovchilar,

Qiz poylagan sovchilar,

Eshak mingan bobolar,

Echki soqqan momolar,

Oʻsma qoʻygan kelinlar,

Chapani oʻspirinlar,

Eshitmadim demanglar,

Uyda ovqat yemanglar!

Shoh qasrida bugun toʻy,

Ming pud guruch,

Besh ming qoʻy,

Qozonlarga bosildi,

Dasturxonlar yozildi!

Oʻgʻil koʻrdi Durbekshoh,

Malikamiz omon-sogʻ.

Shahzoda oq yoʻrgakda –

“Pish-pish”uxlar,

Goʻdak-da!

Doʻstlar, toʻyga marhamat,

Qimiz iching, yeng ovqat.

Qorin toʻygandan keyin,

Birga tushamiz oʻyin!

 

* * *

Azim togʻlar ortida

Davron surar Sharmonshoh.

Atrofdagi ishlarni

Kuzatar u misli zogʻ.

Boqib “Topqir oyna”ga

Kekbu degan jodugar,

Olamda ne yuz bersa,

Xoqonga qilar xabar.

Qancha-qancha oʻlkalar

Tobe edi Sharmonga.

Yengolmasdan Durbekni,

Yurar hanuz armonda.

U bogʻlilar ustiga

Qoʻshin tortib ikki bor,

Har ikkala jangda ham

Boʻlgan edi toru mor.

Shundan beri xoqonning

Yuragida dard-alam.

Boplab qasos olmoq-chun

Kutib yurar qulay dam.

 

* * *

Boqib bir kun jodugar

Oʻsha “Topqir oyna”ga,

Sharmonshohga javradi,

Oʻxshab choʻgʻkoʻz maynaga:

– Bogʻlilarning yurtida

Bugun katta tantana.

Durbek taxtda iljayib –

Oʻtiribdi,

Hu, ana.

Doshqozonlar ostida

Baland yonar olovlar.

Yosh-qarining lunjida

Manti, kabob, palovlar.

Dutor chertar yalpayib,

Tegirmonchi bir bobo.

Oʻyin tushar oʻrtada

Qalam qoshli hurliqo.

Sut emizar malika

Toʻlpoqqina goʻdakka.

Beshik bezab enaga,

Upa surtar sumakka.

Shahzodaga Hurbek deb

Ism qoʻymish el shodon.

Payti kelib bu goʻdak

Boʻlar mashhur pahlavon.

Fildek basti bilan u

Buzib oʻtar gʻovlarni.

Tirqiratar quyondek,

Manman degan yovlarni.

Qoʻporadi togʻni ham,

Kelib qolsa xonasi…

Uni magʻlub etolgay

Faqat tuqqan onasi.

 

* * *

Jodugarning soʻzidan

Dili boʻlib sim-siyoh,

Tunda Hurbek haqida

Oʻylab yotdi Sharmonshoh.

Huzuriga ertalab

Chorlab ayyor Kekbuni,

Oʻta razil bir ishga

Daʼvat qildi shoh uni:

– Saltanatning taqdiri

Qisman senga bogʻliqdir.

Aytganimni bajarsang,

Oʻnov panjang yogʻliqdir.

Tark etasan bugunoq

Tuz ichgan bu shahringni.

Tengdan ishga solasan

Toʻqson toʻrt ming makringni.

Farmon shuki,

Hurbekni –

Tirik keltir oʻzimga.

Hech boʻlmasa, murdasin –

Koʻrsatursan koʻzimga.

 

Kekbu magʻrur tirjaydi:

– Vazifa koʻp qiyindir.

Ammo mendek makkorga

Bu ish oddiy oʻyindir.

 

Bir yumalab jodugar,

Shum burgutga aylandi.

Qanotlarin silkitib,

Uzoq yoʻlga shaylandi.

* * *

Burgut boʻlib jodugar,

Oshib oʻtdi togʻlikni.

Kaptar boʻlib kezdi soʻng

Tinch va obod Bogʻlini.

Shoh saroyi yonida

Oʻralashdi it boʻlib.

Oxir kirdi ichkari,

Mittigina bit boʻlib.

Zarar qilmas

Avval u

Ahvol bilan tanishsa.

Barbod boʻlar hamma ish,

Agar picha yanglishsa.

Xayol surib tun boʻyi,

Qilar ishni rejalab,

Toʻtiqushga aylandi

Qallob Kekbu ertalab.

* * *

Oʻz taxtida Durbekshoh

Oʻtirardi vaqti xush.

Shu payt

Marmar darchaga

Kelib qoʻndi toʻtiqush.

Odob bilan bosh egib

Chiroyli bu parranda,

Dedi:

– Salom, ulugʻ shoh,

Olamdagi zoʻr banda!

 

Bundan zavqi joʻshgan shoh

Kulib qoʻydi vazirga.

Vazir qahqah urgancha,

Boqdi barcha nozirga.

Hiringlashdi nozirlar,

Qizil kirib betiga.

Shoh darchaga oʻgrilib,

Hazillashdi toʻtiga:

– Juda ochga oʻxshaysan,

Quyuq salom deb qolding.

Pardoz-andoz qilvolib,

Qaysi goʻrdan kep qolding?

Toʻti dedi:

– Men asli

Tugʻilganman Bombeyda.

Qoʻldan-qoʻlga oʻtdimu,

Boʻldim juda koʻp joyda.

Oxir meni Eronda

Sotib oldi bir dargʻa.

Men shoʻrlikdan durustroq

Yashar edi poʻmqargʻa.

Yotar edim och-nahor,

Egam chilim chekkanda.

Qizarardim nomusdan

Meni aynib soʻkkanda.

Fursat poylab

Bir kuni

Qochdim siniq qafasdan.

Toleimga shukurki,

Qutuldim u nokasdan.

 

Kulib dedi Durbekshoh:

– Qoʻy, oʻksinma,

Dono qush.

Bu saroyda senga ham

Topiladi biron ish.

 

* * *

Qushni qoʻlga qoʻndirib,

Durbek kirdi xonaga.

Goʻdakchani papalab

Oʻtirardi enaga.

Qushni koʻrgach,

Kampirni –

Bosdi birdan tahlika…

Taʼzim qilib,

Xoqonni –

Qarshi oldi malika.

Soʻng chiroyli toʻtini

Zavqi joʻshib kuzatdi.

Silamoq-chun patlarin,

Qoʻlin asta uzatdi.

Shoh dedi:

– Bu dono qush

Tortmish juda koʻp alam.

Endi sizning mehringiz

Boʻlsin unga sal malham.

U hattoki oʻxshatib –

Kuylay olar “alla”ni.

Uxlab qolsa enaga,

Ovuntirar bolani.

 

Dedi shunda enaga:

– Shohim, sizdan iltimos,

Bu toʻtini qafasga

Solib qoʻysak, boʻlur soz.

Qush tortadi asliga,

Qancha oqil boʻlmasin.

Shoʻxlik qilib,

Hurbekning

Yuz-koʻziga qoʻnmasin…

 

Tomoq qirib Durbekshoh,

Oʻylandi-yu bir nafas,

Javob qildi:

– Ha, mayli,

Buyuramiz zar qafas.

 

* * *

Chiqib ketgach Durbekshoh,

Kampir boqdi Oyxonga:

– Quloq soling, malikam,

Bir marta men nodonga.

Bu qush menga nechundir

Koʻrindi-da shubhali.

Sovuq boqdi goʻdakka,

Kirib kelgan mahali.

Tevarakni kuzatdi

Diqqat bilan u nuqul.

Menimcha, bu toʻtidan

Uzoqroq yurgan maʼqul.

Jilmaydi yosh malika,

Yuzi oʻxshab oftobga:

– Shohning gapin qaytarmoq

Toʻgʻri kelmas odobga.

Balki chindan haqdirsiz

Koʻpni koʻrgan Siz qari…

Biz toʻtini

Qafasdan

Chiqarmaymiz tashqari.

 

* * *

Oyxon oʻgʻlin emizib,

Uxlab qoldi toʻshakda.

Onajonin achomlab,

“Chup-chup”emar goʻdakcha.

Yelkadagi ogʻrigʻi

Kuchayganda zirqirab,

Jajji Hurbek dod soldi

Tipirchilab, chirqirab.

Koʻzin ochib malika

Uyqusirab boqqan on,

Qoʻlga oldi goʻdakni

Enagasi girgitton.

Koʻrib goʻdak yelkasin,

Chaqnab ketdi naq koʻzi.

Oppoqqina yoʻrgakdan

Sizar edi qon izi.

Kampir dedi:

– Voy, qarang,

Yoʻrgakda qon qotibdi.

Uzugingiz Hurbekning

Yelkasiga botibdi!

Oʻgʻlin quchdi malika,

Olam unga tor edi…

Uning nikoh uzugi

Uch qirrali zar edi.

 

Malham bilan

Tez kunda

Bitib ketdi bu yara.

Lek baribir yelkada

Tamgʻa qoldi uch qirra.

 

***

Shinam xona.

Yarim tun.

Hamon uygʻoq toʻtiqush.

Sokin uxlar chaqaloq,

Koʻryotgandek shirin tush.

 

Tugab kunlik yumushi,

Orom kirib tanaga,

Chaqaloqning yonida

Mudrab yotar enaga.

 

Oyni yamlab yutgan choq

Ajdarsimon koʻk bulut,

Makkor qushning koʻzida

Yalligʻlandi bir umid.

Roʻyi zamin uyquda,

Borliq goʻyo gung va kar.

Pashsha boʻlib,

Qafasdan –

Uchib chiqdi jodugar.

Soʻng burgutga aylanib,

Changalladi yoʻrgakni.

Uchib chiqdi darchadan,

Koʻtargancha goʻdakni.

 

Chaqaloqning yigʻisi

Birdan buzdi sukutni.

Kampir choʻchib uygʻonib,

Koʻrdi oʻgʻri burgutni.

 

Notinch qildi saroyni

Enaganing faryodi.

Eh, qaniydi kampirda

Boʻlsa lochin qanoti!

 

* * *

Makkor Kekbu kerilib,

Kirib keldi qasrga.

Mamnun boqdi Sharmonshoh

Yoʻrgakdagi asirga.

Dedi, qoʻlga olarkan

Koʻzi oʻynoq goʻdakni:

– Pahlavon deb oʻylaysan

Nahotki shu soʻtakni?

 

Uning soʻzi tugamay,

Bola nogoh musht urdi.

Singan tishin Sharmonshoh

Gilamchaga tupurdi.

Gʻazablanib dedi soʻng:

– Koʻrmagan-da tarbiyat.

Bu battolni yotlarga

“Oʻgʻlim”deyish ham uyat.

Uning katta achasi

Menga xola, desammi?

Yoki oʻgay opamdan

Qolgan bola, desammi?

 

Hiringladi jodugar:

– Oʻzingizda ixtiyor,

Siz “itimsan”desangiz,

Yotlar bundan baxtiyor.

* * *

Quyosh botdi,

Oy chiqdi,

Suvlar oqdi oʻn besh yil.

Bu orada Durbekning

Yurak-bagʻri boʻldi chil.

 

Qattiq sanchsa koʻkragi,

Bogʻni kezar u behol.

Sutga tashna goʻdakni

Eslatadi navnihol.

 

Qutulmoq-chun gʻashlikdan

Ovga chiqsa goh-gohi,

Oʻxshab ketar Hurbekka

Qochayotgan yosh ohu…

 

Durbek rosa oʻn besh yil

Kuydi farzand dogʻida.

Unutmadi oʻgʻlini

Kasalida, sogʻida.

 

* * *

Boqib “Topqir oyna”ga,

Irgʻishladi jodugar.

Sharmonshohga shu zahot

Olib kirdi xushxabar:

– Suyunchidan choʻzsinlar,

Saodatli ey, xoqon.

Bugun Durbek tanasin

Tugalay tark etdi jon.

Chol-kampirlar azador,

Qiz-juvonlar motamda.

Yamoqchi-yu zargarlar,

Qoʻychivonlar motamda.

Koʻzyosh toʻkar yasovul,

Yigʻlab turar sipohi.

Eshitilar saroydan

Malikaning oh-vohi…

 

Shodon qarsak urdi shoh:

– Xazinalar ochilsin,

Jodugarning boshidan

Oz-moz oltin sochilsin!

 

* * *

Navroʻz kelib,

Dehqonlar –

Yerga urugʻ sochgan choq,

Bogʻlilarning yurtiga

Bosib kirdi Sharmonshoh.

Ketmon qoldi uvotda,

Toʻxtab qoldi qoʻsh-omoch.

Yosh-qarining qoʻlida

Qilich yana yalangʻoch.

 

Binafshalar toptaldi,

Jilgʻalardan oqdi qon.

Yakson boʻldi oʻtovlar,

Yondi don va tegirmon.

Oʻn kecha-yu oʻn kunduz

Davom etdi qirgʻin, jang.

Bosqinchilar toʻdasin

Holi oxir boʻldi tang.

Sichqonlardek tirqirab,

Yovlar ortga chekindi.

Joni omon qolganlar

Qir ortiga berkindi.

 

* * *

Rangi oʻchgan Sharmonshoh

Kirib keldi chodirga.

Xomush boqdi

Koʻrpada –

Yotgan Xashpash botirga.

Botir oʻxchib yoʻtalib,

Tomogʻini oʻradi.

Taʼbi xira xoqondan

Xavotirli soʻradi:

– Adashmasam, jang-jadal

Oxiriga yetgandir?

Qaysarpadar mamlakat

Qoʻlimizga oʻtgandir?

 

Qoʻl siltadi Sharmonshoh:

– Rasvo boʻldi hammasi.

Betobliging dushmanga –

Qoʻl kelyapti, chamasi.

 

Oʻn besh yoshli botirning

Jahli chiqdi bu gapdan.

Dedi:

– Aytgan edim-ku,

Kuting deya bir hafta…

Soʻng qichqirdi gʻijinib:

– Bering qilich-sovutni.

Dushmanlarim oʻziga

Tayyorlasin tobutni!

 

Shoh quvonib tirjaydi:

– Yaxshiyamki sen borsan.

Axir oʻgay opamdan

Qolgan yolgʻiz yodgorsan.

Xashpash yechib koʻylagin,

Tashlar ekan sandiqqa,

Yelkasini siypalab,

Qarab qoʻydi chandiqqa.

Kiyib qizgʻish libosin

Va paxtali kamzulin,

Mis sovutga burkandi,

Yalangʻochlab shamshirin.

 

* * *

Dubulgʻali malika

Turar oʻtov yonida.

Ingrab keldi bir chopar,

Belangancha qoniga:

– Ahvolimiz juda tang,

Holdan toydi yigitlar.

Ulardagi soʻnggi kuch –

Ona aytgan oʻgitlar.

Qirgʻin soldi bizlarga

Xashpash degan bir botir.

Uni magʻlub etishga

Bilmam,

Qaysi dev qodir…

 

Mard va jasur malika

Laʼnat oʻqib sur yovga,

Janggoh sari otildi

Minib uchqur bedovga.

 

* * *

Xashpash betob boʻlsa ham,

Shiddat bilan jang qildi.

Koʻk maysalar ustini

Qondan qizil rang qildi.

Kirgan sayin chuqurroq

Yot lashkarning ichiga,

Charchoq ketib, goʻyoki –

Kuch qoʻshilar kuchiga.

Dosh berolmay bogʻlilar,

Chekingani choq dashtga,

Yon tomondan bir otliq

Hujum qildi Xashpashga.

Jadal kelib chavandoz

Unga qilich tortgan on,

Xashpash botir qoʻlidan

Uchib ketdi mis qalqon.

Ikki qilich havoda

Toʻqnashdi-yu ikki bor,

Goʻyo botir bilagin

Tark ayladi kuch-mador.

Qilich uning sovutin

Oʻtgan chogʻda timdalab,

Xashpash botir tulpordan

Tushdi yerga yumalab.

 

* * *

Olgʻa yurdi bogʻlilar,

Bu yutuqdan ruhlanib.

Chodirida Sharmonshoh

Yotar titrab, burkanib.

 

Otdan tushdi chavandoz,

Yakun yasay deb jangga.

Bir turtishda Xashpashni

Qapishtirdi xarsangga.

Qilich qadab malika

Oʻz oʻgʻlining boʻgʻziga,

Borliq gʻazab-nafratin

Sochdi uning yuziga:

– Yov lashkari qirilsa,

Elim uchun qasos bu!

Burdalansa Sharmonshoh,

Erim uchun qasos bu!

Ichsam sening qoningni,

Bolam uchun qasos bu!

Jazo tortsa bosqinchi,

Olam uchun qasos bu!

Tushunmagan boʻlsa-da

Bu soʻzlarni yosh polvon,

Raqib ayol ekani

Qildi uni lol-hayron.

Qilich tigʻi kuchliroq

Niqtalgan payt boʻgʻziga,

Ayol taqqan zar uzuk

Shuʼla sochdi koʻziga.

Xashpash botir ayolning

Koʻzlariga boqdi tik.

Yelkadagi chandiqning

Aksi edi bu uzuk!

Garchi magʻlub boʻlsa ham

Magʻrur turgan yosh polvon,

Qildi qoʻqqis iltijo

Vujudida titrab jon.

Tinmay

“Man-u-u, manu!” – deb,

Takrorlardi bir soʻzni.

(Oʻz tilida “ona”deb,

Yoshlar edi u koʻzni).

 

Jahli soʻnmay,

Malika –

Kinoyali jilmaydi:

– Oʻldirishni bilasan,

Biroq oʻlging kelmaydi.

Quloq solib dodingga,

Kechirsam sen yirtqichni,

Demak, dushman qoʻliga

Qaytarurman qilichni.

Yigit battar zorlanib,

“Man-u-u!” – deya boʻkirdi,

Yirtib tashlab sovutin,

Yelkasini oʻgirdi.

Oyxon unga qilichin

Sanchmoq boʻlib turgan on,

Koʻrib tanish chandiqni,

Qalqib ketdi nogahon.

 

* * *

Boya ular yov edi,

Endi yigʻlab, oʻpishar.

Ona quchar bolani,

Bola unga yopishar.

“Manu, manu”deb

Hurbek –

Malikaga suykanar.

Ona unga termilib,

Taʼna bilan kuykanar:

– Nahotki, oʻz tilingdan

Yiroq boʻlsang shuncha ham?

Hech yoʻq, “ona”deyishni

Bilmading-a, jon bolam.

Yaxshiyamki yelkangda

Bor ekan shu nishona,

Yoʻqsa, seni oʻz onang

Qilardi shoʻr peshona.

Kirganing-chun janggohga

Yurtdoshingga gʻov boʻlib,

Tugʻilgan oʻz yeringga

Koʻmilarding yov boʻlib.

Hech kimsaning shafqatin

Uygʻotmasdi koʻzyoshing.

Jasadingni tepalab

Oʻtar edi qondoshing…

 

* * *

Onaga xos mehr-la

Oʻgʻlin quchib malika,

Iltijoli tovushda

Nido qildi falakka:

– Hech bandani,

Ey, Tangrim,

Judo qilma elidan,

Farzandlarni onadan

Hamda ona tilidan!

 

* * *

Bu hikmatni bogʻlilar

Tugib olib diliga,

Shundan “ona tili”deb

Nom qoʻymishlar tiliga.

 

Ertaklarda koʻpincha

Oʻzgaradi nom va joy.

Oʻsha jasur bogʻlilar

Bizga ajdod, hoynahoy.

Chunki, biz ham oʻshanday

Boy oʻlkada yashaymiz.

Tilimizni eʼzozlab,

“Ona tili”ataymiz.

Sevib yurak-yurakdan

Yurtimizni bizlar ham,

Uni yovdan qoʻrishga

Dilda ichganmiz qasam…

 

* * *

Kechirgaysiz,

Oshnalar,

Ketib qolsam xushlashmay.

Ushbu ertak haqida

Bahslashinglar mushtlashmay.

 

Anvar OBIDJON

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.