Bolaligim – bozorim

0
15
marta ko‘rilgan.

Qancha intilganman kursi qo‘ymasdan

Dadam jovonidan olguncha kitob.

Qancha izlaganman murg‘ak fikrning

Minglab savoliga topguncha javob.

 

UKAMNING “JANGI”

 

Ukam minib “saman ot”ini,

“Qilich” ushlab chiqipti jangga,

Beshta dushman samolyotini

Yiqitdim, deb maqtandi menga.

 

Avvaliga kuldim rosa ham,

Hazildir deb ukamso‘zlari.

So‘ng hovliga chiqib qarasam,

Yotar edi besh o‘lik ari.

1952

 

 

OLMA

 

Meva berdi yetilib bu yil

Men bog‘imga o‘tqazgan nihol.

Mevalarki, cho‘g‘day qip-qizil,

Husni yoqut, shirinlikda bol.

 

Lablaridan tomizib sharbat,

Ol, ye, deydi, armonda qolma!

Lekin shunga hayronman faqat,

Nega uni deydilar “olma”?

 

Olma eksa bog‘iga har kim,

Mehmoniga, ol, ye, demasmi?

“Olma” mening mehmondo‘st xalqim –

Odatiga yot so‘z emasmi?

 

Meva berdi yetilib bu yil

Men ardoqlab o‘stirgan nihol.

Olmalarki, shafakday qizil,

Lekin nomi olma emas, ol!

1952

 

 

KEChAGINA

 

Kechagina edi…

Xayrlashib

Baland tog‘lar,

Gulbog‘lar bilan,

Daryolardek toshib,

Qirlardan oshib

O‘rtoqlar bilan

Qaytgan edik

O‘ynab, kulib

Maktab qo‘yniga.

Ko‘z oldimda…

Anhor bo‘yi,

ko‘m-ko‘k chimda

To‘yib-to‘yib

qo‘zilardek

Cho‘zilardik.

Gorn bilan

oqshom yana

saf-saf bo‘lib

tizilardik.

Lager bizni

yana maktab,

Fan qo‘yniga

uzatdi.

Ko‘ksimizga

chechak taqib,

gulxan

Kechagina edi,

xuddi kecha…

Bukun yana

lager bizni

quchoq ochib

kutadi.

yoqib

kuzatdi.

Keng dalalar,

go‘zal bog‘lar

bizlarga ko‘z

tutadi.

Qarang vaqtni,

hadeguncha

yil ham o‘tib

ketadi.

Bir yil…

Xuddi bir haftaday,

Ammo o‘zi

sermazmun.

Bir yil…

Bizga o‘qituvchi

Qancha saboq

bermasmi?

Yil ham olg‘a

yuguradi

Hayot olg‘a

yurgandek.

Shu bir yilda

biz maktabdan

talay narsa

o‘rgandik.

Kitob bo‘ldi

hamdamimiz,

Bilim bo‘ldi

nur – chiroq.

Shu nur bilan

fan koniga

Qirdik yana chuqurroq.

Yillar o‘tar…

Ko‘z oldimda

chiroy ochar

kelajak.

Maktab, lager,

Anhor, bog‘lar

xotiramda qolajak.

Va eslarman

shu kunlarni –

Kechagina edi…

Xuddi kecha…

1953

 

 

NUTQ HAQIDA

 

Har so‘zida “bu”, “anu”,

“Haligi”, “so‘ng”, “akaqa”,

“Bu-bu” deydi – nima bu,

“Unaqa”si – qanaqa?

 

Tiliga kelib qolgan

So‘zdan qayta olmasa,

“Bu” qo‘shmasdan savolga

Javob ayta olmasa.

 

Gohi qovushmay so‘zi,

Gapidan to‘xtab qolsa.

Yaxshi bilsa ham o‘zi,

Zo‘rg‘agina “3” olsa.

 

O‘zingiz o‘ylab ko‘ring,

Nima, bu, qanaqasi?

Qachon qolar O‘tkirning

“Nima”, “bu”, “anaqasi”?

 

Odatlanganman, deding,

To‘g‘ri, hamma gap shunda.

Lekin axir, o‘z tiling

O‘zingga bo‘ysunsin-da.

 

To‘g‘ri, aniq gap tuzib,

Javob bergin so‘roqqa,

Xizmat qilsin har so‘zing

Fikringni to‘latmoqqa.

 

Mazmun nomli mo‘ljalga

So‘z – otilgan o‘q bo‘lsin.

Nishonga tegmay qolgan

Bitta o‘q hamyo‘q bo‘lsin.

 

Do‘stim O‘tkirjon, buni

Yodingda tut har doim,

Otashin notig‘ini

Minbarlar kutar doim.

1954

 

 

CHEVAR QIZ

 

Jajji Lola paxta terdi,

Endi demang u go‘dak.

Bir hovuchmas, bir do‘ppimas,

Terdi rosa bir etak.

 

Tarozibon amakisi

Olar ekan paxtani,

Chevar qiz deb, shirin qiz deb,

Asal qiz, deb maqtadi.

 

Jajji Lola uyga qaytar,

Yengil uchar qadamlar.

Nega, qancha terding, qiz, deb

So‘ramaydi odamlar?

 

Ko‘zlariga qarab borar

O‘tgan-ketgan hammaning.

Hech kim so‘rmas, nima dedi

Tarozibon amaking?

 

Ariqchadan yuzin yuvdi,

Sochlarini taradi.

So‘ngra “hurmat taxtasi”ga

Sekin borib qaradi.

 

Nomlari bor Gulsumopa,

Nuri, Xayri xolaning

Hamma boru, nimagadir,

Ismi yo‘kdir Lolaning.

 

Avval bir oz o‘ksidi u,

Keyin esa o‘yladi:

Mayli, bir kun uning nomi

Shu qatorda bo‘ladi.

 

Hozir “hurmat taxtasi”da,

Mayli, nomin ko‘rmasin.

Bugun qancha terding, qiz, deb,

Mayli, hech kimso‘rmasin.

 

Baribir, u paxta terar,

Chunki bilar, bu kerak.

Terar har kun bir do‘ppimas,

Bir quchoqmas, o‘n etak.

 

Lolaxonni gazetaga

Yozmasa hambo‘ladi.

U chevar qiz, u shirin qiz,

Buni hamma biladi.

1955

 

 

ShARQ ERTAGI

 

Tun.

G‘arib kulbada

G‘amgin tebranar sham,

Ko‘zlarini yummaydi go‘dak.

– Nima deysan, ko‘zim,

Nima deysan, erkam?

– Ona, menga so‘ylab ber ertak.

Ertak, dostonlarga

Qancha boy bu olam.

Qanchalar ko‘p Sharkda afsona!

Aytgan bilan bitmas –

Ming bir kechalar kam,

Qay birini so‘ylasin ona?!

Yo Bahrom ertagi,

Yoinki “Chor darvesh” –

Ozodbaxtning qissasinimi?

Yoki Aloviddin

Va yo Xusrav Parvez,

Yo Jamila erk sasinimi?..

– Uxla, jonim erkam,

Uxla, ko‘zimnuri.

Qo‘zichog‘im, ko‘zlaringni yum.

Men ertak so‘ylayin,

Shirin tushlar ko‘rib,

Sen, dilbandim, oromol bir zum.

Uzoq-uzoqlarda

Ko‘k dengizlar uzra

Tomchilardan o‘q qilar bulut.

Dahshat bilan kelib

Tog‘ ustiga, so‘ngra

Qoyalarga do‘q qilar bulut.

Oq soch cho‘qqilarning

Yoqasidan tutib,

Chaqmoq bilan urib o‘tadi

Tog‘lar bosh egmagach,

G‘azab bilan bulut

Qoyalarni o‘qka tutadi.

Taslim bo‘l, der –

Qo‘lga qilich olib,

Taslimbo‘l, der ko‘tarib suron.

Bulutning ketidan

Ortiq dahshat solib,

Hushtak chalib keladi bo‘ron.

Deydi: “Men borliqni

Tilka-tilka qilay,

Qora ko‘lka solay jahonga”…

Ammo cho‘qqilar tik,

Boqar ishonch bilan

Kelajakka,

Quyoshga,

Tongga…

Bir nafas jimqoldi

Ona nedir o‘ylab.

– So‘ng ne bo‘ldi, so‘yla, onajon?

Sharq ertagin so‘ylab,

Ona ko‘z oldida

Ertangi Sharq bo‘ldi namoyon.

“Mana, quyosh chiqdi,

Olam nurga to‘lib

Bulut uzoqlarga yo‘qoldi.

Etaklari uning

Pora-pora bo‘lib

Qoyalarda chuvalib qoldi”…

Uxla, jonim erkam,

Uxla, ko‘zim nuri,

Qo‘zichog‘im, ko‘zlaringni yum,

Borliq jimjit. Go‘dak –

Shirin tushlar ko‘rib

Uyqusida qilar tabassum.

1956

 

 

KUNLAR SEKIN O‘TADI

 

So‘raydi mendan ukam:

Aka, kitob olib ber.

So‘zin qaytarmay men ham,

Olib berdimalifbe…

 

Bukun tayyorlik ko‘rar

Ukam katta bayramga,

Goh maktab vaqtin so‘rar,

Goh tayinlar ayamga:

 

– O‘sha kun uxlab qolib

Maktabdan kech qolmay-a,

Ertalab tura solib,

Meni uyg‘oting, aya.

 

Sevinch sig‘mas ichiga,

O‘quvchi bo‘lar ukam.

Uning bu sevinchiga

Sherik bo‘laman men ham.

 

Xitoyi qog‘oz o‘rar

Ukamkitob, daftarga.

Go‘yo hozirlik ko‘rar

Juda uzoq safarga.

 

U maktab orzusida

O‘tkazadi tunlarni.

Hattoki, uyqusida

Sanab chiqar kunlarni.

 

Zo‘r quvonch bilan ukam

Sentyabrni kutadi.

Kutgan sari kunlar ham,

Qarang, sekin o‘tadi.

1956

 

 

ChANOQLARGA QO‘NGAN YULDUZLAR

 

Tong yellari bilan o‘ynashib,

Ko‘k shamlari so‘nib qoldilar.

Yo‘q, paxtazor vodiyga tushib

Chanoqlarga qo‘nib oldilar.

 

To‘lib oltin chanoqlariga

Mayin jilva qilib kuldilar.

Terimchi qiz quchoqlariga

Oppoq paxta bo‘lib to‘ldilar.

 

Yana qancha chevar qo‘llardan

Pardoz olib bo‘ldilar ko‘rkam.

Mehnat teri bilan yo‘g‘rilgan

Yulduzlarga kiyindi o‘lkam…

 

Haqli, agar o‘z kasbi bilan

G‘urur qilsa paxtazor ahli.

Oq oltin ham shuncha sevinchdan

Chanog‘iga sig‘masa haqli.

1956

 

 

BOLALIK

 

Tuproq ko‘chalardan chopgan bolalik

Yillar changi ichra asta yo‘qoldi.

Bolalik ketdi-yu, sho‘x suhbatlarda

Uni kula-kula eslamoq qoldi.

 

Jilg‘alar oshiqar daryo bo‘lgani,

Giyohlar bo‘y cho‘zar doim quyoshga.

Ertaning ishqida yillar oshdimu

Orzu qanotida yetdim bu yoshga.

 

Qancha intilganman, kursi qo‘ymasdan

Dadam javonidan olguncha kitob.

Qancha izlanganman, murg‘ak fikrning

Minglab savoliga topguncha javob.

 

Bolalik!

Men seni bir umr qalbda

Ona suti kabi saqlay muqaddas

Va lekin ertangi kunimdan kechib,

Senga qaytmoqni hech qilmayman havas!

1957

 

 

OYGA UCHSAK…

 

– Oyga uchsak, Xoljonni ham

Olamizmi?

– Hamma uchsa, axir oshnam,

Qolamizmi?

 

– Arg‘imchokdan ko‘rkding, Xoljon.

Ko‘rmaysanmi!

Uchar bo‘lsak Marsga tomon,

Qo‘rqmaysanmi?

 

– Do‘stlar, sizni hech uyatga

Qo‘yarmidim?!

Anvar o‘zi ko‘rqitmasa,

Qo‘rqarmidim?!

1960

 

 

DARAXTLAR SUHBATI

 

QARAG‘AY

 

Bo‘yin cho‘zib

Qarag‘ay

Yon-atrofga

Qaragay.

Der u:

Barcha daraxtdan

Baland akang –

Qarag‘ay.

 

TERAK

 

Men terakman,

Terakman.

Men hammaga kerakman.

Osmon mening

Yelkamda.

Men olamga

Tirgakman.

 

MAJNUNTOL

 

Boshim egik

Majnunhol,

Majnuntolman,

Majnuntol.

Dam olsangiz

Soyamda,

Men sizlardan

Mamnun tol.

 

ARCHA

 

Men archaman,

Archaman.

Men xursandman

Barchadan.

Atrofimda

Aylanib

Hech charchamang,

Charchamang!

 

OLMA

 

Men sizlarning

Olmangiz,

Xomligimda

Olmangiz,

Nortojiga

O‘xshab so‘ng

Voy qornim, deb qolmangiz!

 

O‘RIK

 

Qantak o‘rik

Otim bor,

Xo‘p mazali

Totim bor.

Mag‘izimga berkitgan

Qantim bor,

Novvotim bor.

 

ShAFTOLI

 

Sariq, oq shaftoliman,

Zarg‘aldoq

Shaftoliman,

Maqtanib o‘ltirmayman,

Manandoq

Shaftoliman.

 

YONG‘OQ

 

Miya kabi

Shaklim bor,

Boshim to‘la

Aqlim bor.

Meni yegan

Donishmand

Bo‘lur degan

Naqlim bor.

 

NASHVATI

 

Meni derlar

Nashvati,

Sharbatlarning

Sharbati,

Mazalarning

Mazasi,

Lazzatlarning

Lazzati.

 

GILOS

 

Men gilosman,

Quloq sol,

Rangim olu

Totim bol,

Topsang qo‘shalog‘imni

Qulog‘ingga

Taqib ol.

1962

 

 

PUSHKIN

 

Men ilk bor maktabga qo‘yganda qadam,

Ilk bor alifbodan olganda ta’lim,

Menga olam aro yuz ochgan olam –

Pushkin dahosiga qilurman ta’zim,

Hali men anglamay Alisherni ham,

Gyote ruhi hali bo‘lmasdan hokim,

Xayolim beshigin tebratgan onam –

Pushkin dahosiga qilurman ta’zim.

Ulg‘aydim, kengaydi ufki hayotning,

Dunyo ko‘rkin ochdi ulug‘vor, azim.

Ko‘zlarimga qilgan keng olamni keng –

Pushkin dahosiga qilurman ta’zim.

Murg‘ak dilga tushib she’rning havasi

Bayon etganimda ilk ko‘ngil arzim –

Menga madad bo‘lgan otash nafasi –

Pushkin dahosiga qilurman ta’zim.

Hali yo‘lim olis, hayot hali bor,

Hali bu dunyodan ko‘p mening qarzim.

To tirik ekanman takror va takror

Pushkin dahosiga qilurman ta’zim.

Shoir bo‘lsam bir kun elga munosib,

Meni shoirimdeb atasa xalqim,

Navoiy devonin ko‘ksimga bosib,

Pushkin dahosiga qilurman ta’zim.

1974

 

 

VERGUL HAQIDA

 

Vergul o‘zi qaydan kelgan?

Qing‘ir-qiyshiq joydan kelgan.

Yangi chiqqan oydan kelgan,

Shovva bo‘lgan soydan kelgan.

 

Mergan tortgan yoyga qarang,

Vergul o‘sha yoydan kelgan.

Yoki bukur toyga qarang,

Yershov yozgan toydan kelgan.

 

Sizga ayondir hoynahoy

Hov kamalak tug‘ilgan joy.

Vergul o‘sha joydan kelgan.

 

Voy oyog‘im, belginamvoy,

Deydi xassa tutgan boboy,

Vergul u boboydan kelgan.

 

Vergul ayni pilla qurti,

Ayting, qayda pilla yurti?

Vergul uzoq Xitoydan kelgan.

 

Yo‘q, bir zamon afandining

Bir poy kavishi yo‘qolgan,

Vergul o‘sha bir poydan kelgan.

1991

 

 

BIR YOLG‘ONDAN QIRQ YOLG‘ON

 

Kaminai kamtarin –

Falonchiyev Falonchi.

Men bir o‘zim rostgo‘yman,

Qolgan hamma – yolg‘onchi.

 

Yoshimni so‘rasangiz,

Yuz oylik chaqaloqman.

Qotmadan kelgan daroz,

Pakana baqaloqman.

 

Xush ko‘rganim muzqaymoq,

Hammomga tushib yeyman,

Ustiga murch sepib,

Sho‘r bodring qo‘shib yeyman.

 

Dimlab yesang – soz uzum,

Xom yemakka sholg‘omdir.

Teskarisin aytsalar,

Ishonmanglar, yolg‘ondir.

 

Yana bir suyganim – ov,

Amakim bilan birga

Har yakshanba chiqamiz

Baliq oviga qirga.

 

Qo‘shtig‘li miltiq bilan

Sazanlarni otamiz.

Tunab qolsak, laylakning

Uyasida yotamiz.

 

Derlar: o‘g‘lon yoshidan,

Menga haqiqat doya.

Umrimni bir boshidan

Qilay sizga hikoya.

 

Kelishim bo‘lganda shart

Men qamina olamga

Onamning vaqti bo‘lmay

Yalinibdi xolamga.

 

Xolam buvimga aytib,

Buvim yangamga aytib,

Yangam ammamga aytib,

Ammam hammaga aytib,

 

Hammaning vaqti bo‘lmay,

O‘rtada chiqib janjal,

Omadim kelmasa sal –

Qolar edim tug‘ilmay.

 

Otam sho‘rlik ayrilib

Cho‘ntakdagi boridan,

Meni sotib olibdi

Chorshanba bozoridan.

 

Xola, holingiz qalay?

Alamqilsin, ammavoy!

Tug‘masangiz, tug‘ilmay

Qolarmidi Jumavoy?

 

Bilib qo‘ysin elu-yurt,

Men dunyoga kelgan kun

O‘ttiz birinchi fevral,

Soat ikki kechqurun.

 

Beshikda yotganimda

Bir vokea yuz bergan.

Aytib beray,

Jumavoy

Rost aytishga so‘z bergan.

 

So‘rg‘ichim so‘rib yotsam,

Eshikni ochib to‘g‘ri

Men yotgan uyga kirdi

Qora barzangi o‘g‘ri.

 

Taxlangan ko‘rpalarni

Bir-bir olib tashladi.

Bisot sandiqni ochib,

Shoshmay tita boshladi.

 

Sho‘rlikning xabari yo‘q

Qarab turgan kishidan.

Men kuzatib turibman

Govrapesh tirqishidan.

 

Qulay fursat kelishin

Mo‘ljallayman uzokdan.

Asta-sekin qo‘limni

Bo‘shataman qo‘lbordan.

 

Sandiqni titib bo‘lib

Kelgach beshik qoshiga.

Sumak bilan tushirdim

O‘g‘rining qoq boshiga.

 

Barzangi gurs yiqildi,

So‘ng turib qochib qoldi.

Shoshganidan eshik ham,

Sandiq ham ochiq qoldi.

 

– Ey, nomard, – deb

qichqirdim, –

Qochsang urib shataloq,

Eshikni yopib ket-da,

Shamollaydi chaqaloq…

 

Bu birinchi hikoyam,

Qurboningiz bo‘layin.

Sizni bir bor aldasam,

Til tortmasdan o‘layin.

 

So‘zga bering e’tibor,

“Bir bor” dedim, “ming bor”mas.

Meni aqli butunlar

Yolg‘onchiga chiqarmas.

 

Ichim to‘la hikoya,

Qirqtasini aytaman.

Damolinglar, hozircha

So‘zimni to‘xtataman.

1991

 

Erkin VOHIDOV

 

“Umrim daryosi” (“Sharq” nashriyoti, 2001) kitobidan

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.