Тўра Сулаймон ҳақида ҳангомалар

0
374
марта кўрилган.

Шоир билан танишув

Тўра Сулаймон билан 1960 йилнинг август ойида ўтган ёш ижодкорларнинг биринчи Республика кенгашида устоз Миртемир домла таништирганди. Кечки пайт у киши хонамизга кириб, мени имлаб чақирди ва “Бугундан бошлаб боғ қоровули Йўлдош отанинг уйида яшаймиз, гап бор” деб қолди. Ҳайрон бўлиб хонамга қайтиб кирдим ва ўшлик дўстларим Усмон Темур билан Мадаминжон Маматкаримовлардан узр сўраб, сумкамни кўтариб ташқарига чиқсам, Тўра Сулаймон арғувон остидаги сўрида кутиб турарди. Катта йўлга чикқанимиздан кейин, кўчишимиз сабабини айтиб берди.

– Тушликдан сўнг, чой олгани ошхонага чиқсам, ўрис ошпаз хонимлар кир совунда дошқозонларни юваётган экан, ғашим келиб боғ қоровули Йўлдош отанинг уйини сўраб-суриштирдим, болохонаси бўш экан, қолган ўн кунга ётоқхона ва овқатимиз учун пулини тўлаб қўйдим.

Ўн кун давомида Тўра Сулаймонни кашф қилдим. Мендан ёш жиҳатдан анча улуғ бўлган бу инсоннинг бошидан талай қийинчиликлар ўтган экан. Тўғри келган киши билан бирданига тил топишиб кетолмасди, покиза, ўта нозиктаъб эди. Ижодий мулоқотлар, устозларнинг суҳбатлари, тенгдошлар билан танишувлар менинг учун ўзига хос мактаб бўлди. Тўра Сулаймон Миртемир домланинг, мен устоз Қудрат Ҳикматнинг семинарида қатнашиб, йўл-йўриқлар олдик. Кенгаш охирида хотира учун суратларга тушдик, манзилларни алмашдик.

Мана, орадан йиллар ўтди. Ўзбекистон халқ шоири Тўра Сулаймон ҳозир ҳаёт бўлганида саксон ёшнинг этагидан тутган бўларди. Мен фурсатдан фойдаланиб улуғ шоиримиз билан боғлиқ айрим ҳангомаларни журналхонларга илинишни ният қилдим.

 

“ГАЛУСТУККА МОС ТУШДИ…”

Тўра аканинг ўзига хос эркаликлари бор эдики, фақат унинг ўзига ярашарди. Аканинг қалтис пайтда қилган илтимосларига ҳатто оғамиз Саъдулла Сиёев ҳам ғиринг деёлмасди. Бу, албатта Саъдулла аканинг Т. Сулаймонни ўта сийлаганидан бўлса керак. 1980 йилнинг май ойида С. Сиёевнинг 50 йиллик юбилейи ҳар жиҳатдан уюшган ҳолда ўтди. Адиб оғамизга тортиқ қилинган совғаларнинг орасида энг ноёби оппоқ чармдан тайёрланган сумка эди. Тўра ака иккиланиб ўтирмай:

– Саъдулла, мен шундай гўзал сумкаларга ярашиқли ижодкорман. Рози бўл, – дея менга юзланди, – Турсунжон, бугун сеникида қўноқ бўлмоқчиман, қани кетдик.

Ўша пайтларда Юнусободда, ижара уйда яшардик. Уйга келсак талаба ўғлим Муроджон дарс тайёрлаб ўтирган экан. Тўра ака ўғлимни ёшлигидан танигани учун тезда тиллашиб кетди. Талабанинг дазмолланган, аммо анча уриниб қолган кўйлакларидан олиб ўзига ўлчаб, кийиб кўрди ва галстугини яхшилаб боғлади.

– Талабадан СирФА академигига муносиб шу кўйлак экан, рози бўл! Ёқаси яхши, галстукка мос тушди, – деди. Ўғлим хижолат, мен зимдан унга ишора қилдим.

Тўра ака ўрнидан туриб қизил сумкасини очиб, ялтироқ қоғозга ўралган оппоқ кўйлакни Муроджонга қўш қўллаб тутди.

 

“МОРИЦ КРАСНЫЙ НОС…”

1970 йилларда бизларга сабоқ берган А. Аюпов, Г. Н. Соксонова, А. Шомақсудов ва Ю. А. Мориц сингари домлаларимизга имтиҳон топширгани анча-мунча талабаларнинг юраги дов бермасди. Айниқса рус тили фани бўйича ўқитиладиган фанлардан Тўра ака ҳам ўзимиз қатори эди. Юрий Александрович Мориц Некрасовнинг ижоди бўйича таниқли мутахассислардан бири эди. Ўша кездаги кураторимиз Карим Саодатовдан Тўра ака иккинчи марта йўлланмани олгач, Талъат Солиев иккимиз оғага жиловдор бўлиб Хадрадаги журналистика факультетининг иккинчи қаватидаги имтиҳон олинаётган хонани топдик. Кун иссиқ бўлгани учун эшикнинг қанотлари очиқ турарди. Домла Тўра акага кўзи тушди шекилли, ичкарига таклиф қилди. Қулоқларимиз динг.

– Товарищ Сулейманов, берите билет, – деди. Тўра ака столга териб қўйилган билетлардан бирини кўтарди.

– Какой билет?

– Шестой!

– Что за вопрос?

– Мориц красный нос!

– Что!!! Оқ-сариқдан келган домламизнинг ранг-рўйи кескин ўзгариб, – вон отсюда! – деди жаҳл билан. Талаба ҳангу манг. Биз кулгидан ўзимизни тиёлмаймиз. Ака йўлакка чиққач, одатдагидай бизни “Сволочлар!” дея сўкиб, воқеага аниқлик киритишимизни сўради.

– Сиз олган билетдаги биринчи савол, Некрасовнинг “Мороз красный нос” поэмаси эди. Уни ўзбек тилига устоз Миртемир домла “Изғирин қизил бурун” деб таржима қилган. Мороз билан Морицни сал алмаштириб қўйдингиз холос, – дедик. Акахонимиз одатдагидай рус тилининг “абжағини” чиқарганлигини тан олиб, қотиб-қотиб кулди.

 

СОВУҚ ГАП…

Кунларнинг бирида Миртемир домлани зиёрат қилгани уйларига бордик. Миржалол халталаримизни олиб ичкарига бошлади. Меҳмонхонада устоз москвалик таржимони Рувим Моран билан шакаргуфторлик қилиб ўтиришган экан. Меҳмон гурунгни умр ўткинчи эканлигига буриб, “дунё омонат, қариб қолдик”, деб европаликларга хос тарзда дангал сўзлагани икковимизга ҳам бироз малол келди. Арман шаробининг таъсири тегдими Тўра ака, – Турсун, меҳмон совуқ гап қилаяпти, тизгинни тортаман шекилли, – деб шивирлади. Мен “қўйинг” дея бошимни сарак-сарак қилдим. Миржалол келтирган қовурма газакдан тамадди қилгач, устоз яна бир пиёладан шароб узатди. Орадан кўп ўтмай Тўра ака тўсатдан;

– Дорогой Рувим! Зачем такой холодный разговор? – деса бўладими… меҳмон хижолат бўлиб гоҳ Миржалолга, гоҳ менга қарайди. Гап нима ҳақда бораётганлигини тўлиқ англамаган Миртемир домла қулоғига кафтини қўйиб энгашиб; – Тўражон, нима дедингиз? – сўраб қолдилар. Тўра Сулаймон меҳмоннинг совуқ гапларини ўзига хос оҳангда шарҳлади, – устоз тиззасига уриб қотиб-қотиб кулди ва русча муқобилини Рувим Моранга ҳам тушунтиргач, қаҳқаҳа авжига чиқди. Тўра ака ҳар галгидай расмий тилнинг яна “абжағини” чиқарганлигини тан олгач, қўналғамизга етгунча кулиб бордик.

 

ХАРЬКОВ-33

Тўра Сулаймон ўта дидли, йиғинчоқ бўлганлиги учун сафарда, кундалик ҳаётда керак бўладиган, ҳатто атторнинг қутисидан ҳам топиб бўлмайдиган зарур буюмларни харид қилиб бизнинг кўзимизни куйдирарди. 1960–70 йилларда машҳур бўлган Украинанинг Харьков шаҳрида ишлаб чиқарилган соқол оладиган янги электр машинкани кўз-кўз қилиб, ҳар куни эрталаб иягини қиртишлай бошларди.

– Калга темир тароқ, кўсага машинка ярашади, – деб ғашига тегардим.

Орадан бир ҳафта ўтмай, Тўра ака худди ўша машинкани, – СирФА академиги ғирт кўса Тўра Сулаймондан ҳаваскор кўса, ҚирФа академиги мулло Турсунбой Адашбой ўғлига, – деб каминага тортиқ қилганди.

 

АССАЛОМУ АЛАЙКУМ, УБАЙДУЛЛА АКА!

Тўра Сулаймон одатда имтиҳонлардан қутулиб, дарслар енгиллаган маҳалларда оппоқ қоғозга эртага қайси редакцияларга, қайси вақтда боришини ёзиб, “маршрут қоғозини” тайёрлаб қўярди. Кунларнинг бирида белгиланган йўналиш бўйича Навоий кўчаси орқали пиёда “Муштум” журнали редакциясига, Саъдулла Сиёевнинг ҳузурига қараб сафар тортдик. Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти гуллаган маҳаллар. Олисдан башанг кийинган, бошига папаха қўндирган, ана шу нашриётнинг бошлиғи устоз Ҳамид Ғулом кўринди. Тўра ака шошиб, Турсун, Ҳамид Убайдуллаевич келаяпти, деб шипшиди. Мен атай, танимас эканман, дедим. У, сволоч, дея бир четга чирт эттириб туфлади. Сўнгра одатига кўра, Ҳамид Убайдуллаев, Ҳамид Убайдуллаевич, – деб қайта-қайта машқ такрорлаб борди. Мен Ҳамид ака билан суҳбатдош бўлмаганим учун орамиздаги масофа яқин қолганда ўзимни четга олиб оҳиста юра бошладим. Тўра ака ҳамон “вич” қўшимчаси билан айтиладиган исми шарифларни такрорлаб келарди. Қулоқларим лакаторга айланган. Устоз рўбарў келган чоғда, ҳамроҳимизнинг:

– Ассалому алайкум, Убайдулла ака! – деган сўзлари жаранглади. Чамамда акани устознинг салобати босди шекилли. Ҳамид Ғулом ўз навбатида оғир-босиқлик билан, – Ва алайкум ассалом, мулла Тўражон, – деб эркалатиб сўрашди.

Менинг учун ҳазилга баҳона топилган эди. Тўра ака тушмагур, вичини қўшмасам асакам кетармиди. Бу дунёда ўзимизнинг, салом устоз, сўзидан улуғроқ гап йўқ экан, деб кўпга қадар изтироб чекиб юрди.

 

ЭЗИБ ИЧКИ

Тўра Сулаймон камроқ ухлаб, кўп ўқирди. Тунда ишлашни маъқул кўрарди. Қизил сумкасидан кўлвори илондан тайёрланган каплама ва эзиб ички узилмасди. Бир куни “Турсунбой, Саъдулла кутаяпти, бугун уникида меҳмон бўламиз”, деб қолди. Ўзимизга яраша бозоримизни қилиб Юнусободга йўл олдик. Хонадон бекаси синглимиз Ширин лаззатли таомлар билан бизни сийлади. Учовлон бироз улфатчилик ҳам қилдик. Кейин Саъдулла ака иккимиз бир хонада, Тўра ака эса айвонда ётадиган бўлди. Меҳмоннинг илтимосига биноан Ширин катта чинни косада памил чойни тайёрлаб берибди. Оғамиз чиннидаги чойга эзиб ичкидан аралаштириб шифонернинг устига яширганлигини пайқаган Саъдулла ака меҳмон қўл ювгани кирган кезда чиннидаги чойни алмаштириб қўйди. Май ойи бўлгани сабабли ўрта эшик ва деразалар очиқ. Бироз мизғиган бўлдик. Кулгидан ўзимизни тиёлмаймиз. Саҳархез ака тушмагур аллақачон туриб олганди. Костюм елкада елвагай, соат беш. Кўрпани дурбин қилиб акани кузатяпмиз. Бир маҳал шифонер устидаги косани олиб, сўрининг ёнига чўкиб эзиб ичкидан пича татиб кўргач, таъми ёқмади шекилли, сволочлар, деб чинни косани зарда билан кўчага улоқтирди. Саъдулла ака ҳеч нарсани билмагандай ўрнидан туриб биз ётган хонадаги дераза рахтидаги корсонни меҳмонга узатди. Тўра аканинг чеҳраси ёришиб, чиннидаги яхна эзиб ичкини ихлос билан шимириб, худди қимиз ичгандай томоғини тақиллатиб, қойил, деди мамнун оҳангда.

 

ҲЕЧ БЎЛМАСА, РАСТУПИННИ

АЙТМАДИ-Я, ЗАНҒАР…

Устоз Сарвар Азимов Ёзувчилар уюшмасини бошқарган 1980 йилларда жуда кўпчилик ижодкорлар уйлик-жойлик бўлишган. Машиналар харид қилишган. Мустабид тузум даврида Марказ уюшма аъзоларининг сифатига эмас, сонига қараб маблағ ажратарди. Сарвар Олимжонович шунга кўра, вилоятларда уюшманинг кўчма йиғилишларини ўтказиб, жойлардаги шоир ва ёзувчиларни аъзоликка қабул қилиш русумини жорий этганди.

Навбатдаги қабул Гулистон шаҳрида бўлди. Тўра Сулаймон сирдарёлик ижодкорларнинг раҳбари бўлгани учун жиддий тайёргарлик кўрилди. Атоқли шоир марҳум Машраб Бобоев шу вилоятга кураторлик қиларди. Аъзоликка номзодларнинг орасида “Сирдарё ҳақиқати” газетасининг ходимларидан бири, анча-мунча ҳикоялар ёзиб, Тошкентдан келган ижодкорларни шахсий машинасида учрашувларга олиб бориб, Тўра акага кўмаклашиб турадиган йигит ҳам рўйхатга тиркалганди. Ниҳоят қабулга кириш навбати газета ходимига келди. Ҳайъат аъзоларининг салобати босдими, журналист саволларга жавоб беролмади. Ачинарлиси, 1960 йилларда адабиётимизга кириб келган адибларни ҳам айтолмади.

Машраб Бобоев Тўра Сулаймон билан кўз уриштириб олишди. Ҳайъат аъзоларидан бири вазиятни юмшатиш ниятида, рус ёзувчиларидан кимларнинг асарларини ўқигансиз, деб сўради. Номзод яна лом-лим деёлмади. Газета ходими ноқулай аҳволга тушмаслиги учун аванс тарзда у аъзоликка қабул қилинди.

Йиғилишдан кейин Машраб Бобоев нолиган оҳангда Тўра Сулаймонга қараб: бу биродаримиз на Шукур Холмирзаевни ва на Ўткир Ҳошимовни билмаса-я, рус ёзувчиларидан Лев Белов, Василий Шукшинларни ҳам ўқимаган экан-да, – деб хижолат бўлди.

Тўра Сулаймон ўз навбатида Машраб Бобоевнинг изтиробларига ҳамдардлик билдирмоқчи бўлиб: – Машрабжон, жуда тўғри гапирдингиз, бу зинғар ҳеч деганда Раступинни айтса бўларди-ку, – деди. (Аслида Тўра ака Распутин демоқчи бўлган).

Акахонимнинг бу сўзлари даврада турганларнинг кутилмаган қаҳқаҳасига сабаб бўлди.

 

“ЛЕВ ТОЛСТОЙНИНГ АШАДДИЙ МУХЛИСИ”

 

Наманган вилоятида ўтган адабий учрашувлар мазмунли бўлди. Адабиётимизнинг мухлиси, шаҳар газ бошқармасининг бош инженери Турғунпўлат Сулаймонов қадрдон дўстимиз Ҳабиб Саъдулланинг энг яқин жўраларидан бири эди. У хайрлашув олдидан шоирларга жаҳон шеърияти вакилларининг асарларини, таниқли адиб Саъдулла Сиёевга эса Лев Толстойнинг тўрт жилдлик энг ноёб сайланмасини тортиқ қилди.

Шу маҳал Тўра Сулаймон кутилмаган илтимос билан Саъдулла Сиёевга юзланди, укагинам, мен Лев, Лев Толстойнинг ашадий мухлисиман-ку, бу китоблар сендан менга муносиб совға бўлди, дея уларни халтасига солди.

– Тўра ака, сиз бу китобларни барибир ўқимайсиз-ку, – иддао қилди Саъдулла ака.

– Тўғри айтасан, аммо уйимизга келган айрим меҳмонлар кутубхонамда буни кўрса, Тўра Сулаймон ҳатто Лев Толстой билан ҳам гурунглашган экан-да дейиши мумкин…

 

УСТОЗНИНГ ЎЗИ КЕЛАР

 

Хотираларимга нуқта қўйишдан аввал икки минг ўнинчи йилда буюк устоз Миртемирнинг 100 йиллиги муносабати билан ўтказилган хотира тадбири билан боғлиқ қуйидаги ҳангома шеърни ҳам адабиётимизнинг зукко мухлисларига илиндим.

 

Ёзувчилар уюшмаси,

Адибларнинг паккаси.

Бу ер – ижод аҳлининг,

Мадинаси – Маккаси.

 

Шу манзилда нишонланар,

Қутлуғ кунлар, саналар.

Кутилмаган ҳангомалар,

Шу гўшадан таралар.

 

Ўртакашлар топган чоғи,

Собиқ раҳбар кўнглини.

Масъул котиб қилди улар,

Бир олимнинг ўғлини.

 

Исми улуғ бўлса-да,

Бироз думбулроқ экан.

Адабиёт оламидан,

Анчайин йироқ экан.

 

Ҳа, икки минг ўнинчида,

Наврўз пайти, март эди.

Шу сабабдан уч-тўрт тадбир,

Ўтказмоқлик шарт эди.

 

Миртемирнинг юз йиллиги,

Энг муборак кун эди.

Меҳмонларга жой етишмас,

Мухлислар мамнун эди.

 

Масъул котиб шу паллада,

Жадал келиб қошимга.

Сўраб қолди: – Юбилярни,

Ким обкелар мошинда?

 

Товонимни тешса ҳамки,

Масъул котиб сўзлари.

Дедим: – Устоз жуда бардам,

Келадилар ўзлари…

 

Турсунбой АДАШБОЕВ

 

“Ёшлик”, 2014 йил 6-сон

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.