Timsol

0
177
marta koʻrilgan.

Ranko MARINKOVICH

 

Qip-qizil yuzlariga boʻjama toshgan daroz yigit bemor yotgan xonaga kirar ekan:

– Xayrli tong! Qalay, yengil tortmadingizmi, usta? – deya soʻz qotdi.

Usta toqatsizlanib boshini siltadi-da, goʻyo achchiq damlama hoʻplab qoʻygan kishidek yuzini burishtirdi.

Usta hamdardlik sanʼatida anchayin muvaffaqiyat qozongan besoʻnaqay bu noshudning kunda beradigan ahmoqona savoliga javoban gʻijinib:

– Tuzukman, tuzukman, – deya soʻzlandi.

– Men ustaxonaning kalitini olgani keluvdim, – davom etdi yigit qoʻlidagi qalpogʻini xijolatomuz gʻijimlar ekan.

Bir daqiqacha sukut saqlab, bemor yotgan karavotni koʻzdan kechirib chiqqandan soʻng gʻoʻldiradi:

– Haligi… ishga kirishsam… degandim…

Nihoyat, u bemorning yuziga qaradi. Bu toʻrslikning oʻzginasi, soʻlgʻin, xira, xastalik qovjiratib yuborgan koʻzlarga dangaliga qadalgan qarash edi.

“Muncha xunuk qaramasa!”

Usta yordamchisiga ijirgʻanib boqdi. Yigit esa ustaning nazariga duch kelib, boshini quyi soldi-yu, yana sukut ichra karavotga tikilib, uni avval enidan boʻyiga, keyin u yonidan-bu yonigacha koʻz bilan chamalay boshladi.

“Xayolan oʻlchayapti, xomchoʻtlayapti, kesib toʻgʻrilayapti, taxtalarni arralab moslayapti, mix qoqyapti…”

Usta seskanib ketdi. Adyol ostidan chiqarib yotgan ozgʻin qoʻllarini chalmashtirdi, lekin shu zahoti qoʻrqinch ichida ularni bir-biridan ayirib, yostigʻini toʻgʻriladi-yu, shu holicha, qoʻllarini yostiqqa choʻzgancha yotib qoldi. Hatto shu alfozda ham uning qoʻllari jonsizdek edi. Tobutni mixlayotgan, goʻr qaziyotgan bu shafqatsiz qarashlar oldida hammasi oʻlim suratiga aylanadi. Bu qarash zahar yangligʻ, ranj, betoqatlik sochadi, kutishga toqati qolmagan, shekilli. U allaqachonlardan beri bor umidini ustaning uyiga tikkan edi, endi esa sabrsizlik bilan vaqt-soati yetishini kutyapti. Qachon? U har kuni kalit olgani kiradi, kalit yoʻlakda, eshik yondoridagi mixda iligʻliq turadi, biroq kalitni qoʻlga olishdan avval xuddi tutundek sirgʻalib ichkari kiradi, yaltoqlanib hol soʻraydi:

– Qalay, yengil tortmadingizmi, usta?

Usta necha martalab oʻz-oʻzidan gina qiladi, tuban gumonlarini itqitib yuborishga, oʻzini tashlandiq, keraksiz odam bilib berilgan gʻamgin hislarini quvishga urinadi… U xolis turmoqni, bir lahzaga boʻlsa-da, “bir oyogʻi goʻrda turgan” odam qismatidan xalos boʻlmoqni istaydi. Ammo usta bir oyogʻi goʻrda turganini, shiftga boqib yotgan kishiga dunyo xunuk tusda, nomutanosib ulkan, yengilmas, uning ojizligidan irshaygan kimsadek tuyulishini bilardi. Buni idrok etar ekan, hech qursa, xayollarining yuksalishini, haqiqatning koʻzlariga tik qarashni istar, bir vaqtlardagi koʻz chamasini, makon hissini qaytarishga, barmoqlari bilan marmar metinligini sezishga ishtiyoqmand edi. U hayotni sogʻlom kishilar koʻziga ochiladigan bor ranglarda koʻrishni istardi.

Daroz esa hamon xona oʻrtasida qaqqayib turar, dovdiragancha qalpogʻini ezgʻilar, goʻyo nimanidir kutardi. Nimani?

Kalit eshik yondorida iligʻliq. Balki, bu yigitning koʻnglida samimiy achinish, oʻzini ifodalab bera olmayotgan, ibtidoiy, itlarcha sodiq hamdardlik bordir-u, zohiran qoʻpol, xiraligi bois gumon tugʻdirayotgandir?

Laʼnati xastalik dunyoga pastdan turib qarashga majbur qilayotganidan hammasi chuvalib ketdi!

– Kalit qayerda turishini bilasan-ku, Loyz! – Beixtiyor keskin gapirganini sezib, qoʻshib qoʻydi. – Yo u yerda yoʻq ekanmi?

– Yoʻgʻ-e, bor, koʻrdim. Faqat, oldin ustani koʻrib qoʻyay dedim, ahvoli qalay ekan. Mana, Xudoga shukur, tangri marhamat koʻrgazgani bilinyapti, bugun ancha yengil tortibsiz. Xudo xohlasa, Bibi Maryam qoʻllasa, anavi, kitobga yozuv bitayotgan farishtani oʻzingiz yasab tugatasiz. Siz tuzalmaguningizcha unga qoʻl tekkizmayman…

– Haykalga tega koʻrma, eshitdingmi?

Unga nima boʻlyapti? Ustaning oʻzi ham buni tushunmas edi. Yuzi nega bu qadar bujmayib ketdi, qoʻrqinchli boʻkirgan bu ovoz tanasining qay bir yashirin yeridan chiqib keldi? Vujudi yaraqlagan xanjar qarshisida turganday seskandi-yu, ikki qoʻlini shafqat soʻragan misol choʻzdi. Loyz avvaliga qoʻrquv ichra chekindi-yu, biroq oʻziga tomon choʻzilgan zaif, notavon qoʻllarni koʻrgach, bemor tomon otildi, qoʻllarni jon-jahdi bilan tutdi-da, hiqillagancha sadoqat bilan oʻpa ketdi.

Lekin usta qoʻllarini tortib oldi. Unga Loyzning ogʻzidan tekkan namlik yoqmagan, xuddi qoʻllarini kuchuk yalab soʻlak tekkizgandek tuyulgan edi. Shu zahoti qoʻllarini iliq suvda, xushboʻy sovun bilan yuvgisi, top-toza qilib yuvgisi, xayollarini bemazalikdan xalos qilgisi, farishtaning qabr ustiga sochilayotgan koʻzyoshlari misol toʻkilgan shoʻrtak shilimshiqni tozalab tashlagisi keldi.

Bundan oʻn-oʻn besh yillar muqaddam usta toshdan mana shunday farishtalarni yasar ekan, ularning qiyofasiga jingala soch mitti bolakay – Loyzekni andoza qilib olar edi. Oʻsha paytda bunday farishtalar urf boʻlgandi, davlatmand kishilar qabr ustiga koʻzyoshi toʻkishi yoki juda boʻlmaganda, sagʻana atrofidagi gullarga suv sepishi uchun farishta timsolidagi haykalchalarni buyurtirishardi.

Usta esa oppoq marmardan oʻzi uchun, sagʻanasi uchun Loyzning boshchasidan koʻchirilgan mitti timsolni emas, balki ulgʻaygan gʻilmonni yasadi. Oʻlim timsoli tiz bukib, ochiq kitobga ustaning ismini yozar edi… Goʻyo gʻilmon shamol shishirgan yelkanlar kabi ulkan qanotlarini yozib koʻz koʻrmas yuksaklikdan ustaning qabri tepasiga uchib tushyapti, qora granitdan yasalgan silliq taxta ustiga oyoq uchini salgina tekkizib, qoʻlidagi kattakon pat bilan tosh kitobga husnixat bityapti: Albert Knyaz, sangtarosh usta.

Qoʻllarining tirishqoq harakati, qaddining astoydil egilgani, boshining chap yelka ustiga yengilgina engashgani, yalang oyoqlari bosh barmoqlarining yigʻilganligi – bari diqqatning bir yerga toʻplangani, eʼtiborning jamlanganidan dalolat berardi. Usta gʻilmonning yuzida tasvirlamoqchi boʻlgan, koʻz ilgʻar-ilgʻamas erkakcha mung oʻzgalar uchun aql yetmas darajada mahdud. Lekin Loyzning ogʻzi chetidagi keskin chiziqlari bemaʼni va makkor ishshayishga aylanib, uning qoʻpol basharasida qotib qolgan. Xuddi qoʻzichoqdek jingala soch Loyzekning sirli kulimsirashi, uning chor-atrofga mushukdek ayyor koʻz tashlashlari ustalik bilan yashirilgan qalbaki sodiqlik bilan qoʻshilib, timsolning yuzlarida nodonlik va tantanadan iborat gʻalati aralashma tarzida aks etdi.

Mana u, oʻsha yuz! Usta tushunib boʻlmaydigan bu andozaga (andoza esa bu vaqtda xona oʻrtasida hiqillab, burni-yu, koʻzini qasmoq bosgan movut qalpoq bilan artardi) qanchalik uzoq tikilsa, ushbu yigit va oʻzi yasagan gʻilmon oʻrtasidagi dahshatli oʻxshashlikni shuncha aniq koʻrar edi.

Loyz gʻilmon qiyofasida! Hammasi aynan shundan boshlandi. Toʻshakka mixlangan payti koʻngliga oʻrnashgan shubha bir necha oylardan beri ustaning qulogʻiga zaharxandalik bilan: “Loyz – gʻilmon! Xa-xa-xa, farishta Loyzek! Loyzek, farishta emas, Loyzek ismimni oʻlim kitobiga yozyapti. Uning basharasini qiyshaytirayotgan narsa aslida mening oʻlimimdan huzurlanish!” – deb shivirlardi.

Uning toʻshagiga kirib olib, oromini zaharlayotgan chidab boʻlmas xayol, azobli, shafqatsiz, jirkanch xayol – iblis…

Bu xayollar bilan qiynalarkan, Loyz toʻkkan koʻzyoshlardan oxirgi umidlarni terib olarkan, usta terga pishib ketdi. Axir Loyz yigʻladi-ku! Ustaning qoʻli uning haqiqiy koʻzyoshlari bilan hoʻllandi… Qalpogʻi bilan yoshlarini butun yuziga surkab yubordi…

– Agar men oʻlsam, uni tugallanmagan holicha goʻrimga qoʻy, xoʻpmi, Loyz?

Yigit:

– Yoʻq, usta, yoʻq! – deya xitob qildi-yu, yana ovozi yigʻidan titrab ketdi.

– Kitobga faqat mening ismimni oʻyasan, uqdingmi? – tantanavor, xuddi vasiyat qilayotgandek sovuq ohangda davom etdi usta. – Ismimning tagiga sangtarosh usta deb oʻyib qoʻy, boshqa hech qanaqa yozuvning keragi yoʻq, hech qanday sana qoʻymaysan, angladingmi?

– Ismingizni men yozishim kerakmi? O, usta!.. – Loyz yuzlari oppoq oqargancha ortga chekindi.

– Nima boʻpti? Sen xafa boʻlma, bular odatdagi narsalar, – yigitning tortingani nashʼa qilib, taqdiriga shodiyonalik bilan koʻngan kishi kabi soʻzladi usta. Keyin zaharxanda gʻamginlik bilan qoʻshib qoʻydi: – Odam zoti bir kun kelib oʻlishi kerak. Qari-qartanglar, hammaga xalal beradigan, hech kimga keragi yoʻqlar…

Yigit qalpogʻini yuziga bosib olib, xuddi surnaynikidek ingichka ovoz chiqarib hoʻngillay ketdi.

Usta tomirlarida qon eriganini, oqqanini, tanasining har tomoniga qarab taralganini, har bir katakchani tepib oʻtganini, jonlanganini sezdi. Sal boʻlmasa, hushini yoʻqotay dedi.

– Yigʻlama, Loyz. Men faqat sen bu ishni boshqalardan koʻra yaxshiroq uddalaysan, demoqchi edim…

Shogirdning hoʻngrashlari hamon tinmas, bu ovoz endi xuddi gulxan alangasi misol cholni isita boshlagan edi.

– Sen bu ishni sanʼatkorona, mehr bilan ado qilasan, demoqchiydim…

Loyz goʻyo esidan ayrilgan misol chayqaldi, lekin yiqilmadi, ustaning karavoti yoniga tiz bukdi-da, boshini adyolga tiqib oldi. Yigitning tanasi achchiq, betaskin yigʻidan titrar, xuddi karavot yonida abadiy, umrining oxirigacha yigʻlashga ahd etgandek, koʻzyoshlarini hech toʻxtata olmas edi.

Koʻzyoshi xuddi tarnovlardan jildiragan yomgʻirdek toʻkilar, oʻtgan kunlar va tunlarning xavotir hamda shubhalarini supurindi yangligʻ olib ketardi. Bolalarcha soflik bulogʻidan toza koʻzyoshlari oqib chiqarkan, qaygʻuli yolgʻizlik sahrosiga oʻzining nami bilan jon bagʻishlar edi. Yolgʻizlik aslida xastalik orqasida tugab borayotgan umrning ayanchli qoldigʻini zaharlayotgan shubha ilonlariga toʻla suvsiz taqirlik kabi berahmdir.

Usta yana ijodning ulugʻvor ustunligini his qildi, goʻyo qoʻliga bolgʻa bilan iskana tutgandek, beshakl xarsangdan qabri ustiga toʻkilajak shaffof, hurlardek sof yigʻini oʻya boshlagandek ishonchi ortdi. Shu zahoti ustaning qoʻllari ostida hissiz tosh vujudga iliq jon yugurdi-yu, qaygʻuga botib, oʻz yaratuvchisiga bosh egib, minnatdorchilik yoshlarini toʻka boshladi…

Albert Knyaz hali bunchalik eʼtirofga sazovor boʻlmagandi. U ismi jismiga mos, sangtarosh ustalar orasida misli oqsuyak knyaz edi. Baʼzi haykaltaroshlar uni oʻzlarining hamkasbi deb bilishar, bu uning isteʼdodi tan olinganiga dalolat, koʻrgazmalarda bir necha marta marmar va granit haykalchalari ijod ahli yaratgan asarlar bilan tengma-teng namoyish qilingan, yuqori baholar olib, sanʼat bilimdonlarining maqtovlariga sazovor boʻlgan edi. Lekin bolaligidan itlarcha sadoqat bilan unga zanjirband boʻlgan, adashganlik, esi pastlik niqobi ostiga yashiringan, insonga xos barcha xususiyatlarni oʻzining makkorligi bilan toʻldirgan mana shu pismiq yigitda inson yuragi uygʻonganini usta oʻz ijodining gultoji deb hisoblardi.

– Boraqol, Loyz, boraqol, azizim. Balki tuzalib ham ketarman, sen boʻlsang, aza tutib oʻtiribsan… – otalarcha koyindi usta.

– Qandoq qilay, usta, oʻzingiz hamisha meni… xuddi men… haliginaqa… Uh… – ich-ichidan xoʻrsindi Loyz. – Qiynalib ketdim, usta…

– Bilyapman, Loyz, qiynalib ketding… Bor tashvish sening yelkangga tushdi. Aytmoqchiydimki, ustaxona, ishlar…

– E, men buni aytganim yoʻq, – xafanamo qoʻl siltadi Loyz. – Siz, mana siz kasal boʻlib… Ogʻir-da bu.

– Sen meni oʻylamagin-da! Yaxshi narsalar toʻgʻrisida oʻyla. Yoshsan axir… Yaxshi koʻrganing bormi?

Loyz qiz boladek uyalib ketib, koʻzlarini yashirdi. U ustaning bunaqa hazil qilishini kutmagandi, lekin itoatkorlik bilan bu hazilga chidadi.

– Hazil qilayotganim yoʻq, – usta xuddi kerakli ipni topgandek, xotirjam torta boshladi. – Yaxshi koʻrganing dilingdagi bor tashvishingni, gʻamingni aritadi, tegishib chimchilasang, birgalashib kulishadi, qarabsanki…

– Eh, usta, bunaqa gaplarni aytish uyat boʻladi, – koʻzlarini yerga tikib mingʻirladi Loyz. – Bunaqa ishlar menga toʻgʻri kelmaydi…

– Nega toʻgʻri kelmas ekan? Avliyomiding sen?

– Avliyomasman-u… Baribir…

– Kimsan boʻlmasa? Jafokashmisan? Gapimga kir, Loyz, yaxshi koʻrgan qizing boʻlsin. Yoʻqsa, yigitlar seni kalaka qilishadi. Miyangdan qora xayollarni chiqarib tashla, men amallab qutulib olarman, agar uddalasam…

Loyz ustaning dadilligidan ruhlangan kabi kulimsiradi.

– Tuzalib ketasiz, Xudo qoʻllaydi, tuzalib ketasiz, usta!

– Mana, Xudo ham qoʻllab yuboradi, deyapsan. Birgalashib bir iloj qilishimiz turgan gap…

– Xudo sizdan marhamatini darigʻ tutmaydi! – Loyz goʻyo Xudoi taoloni shifo yoʻllash bilan ovora holda koʻrib, bu xayrli ishga kuyingandek ilhomlanib xitob qildi. – Men tongda ham, shomda ham ibodat qilyapman, roʻza tutyapman. U shafqat koʻrsatadi, uning marhamati ulugʻ!

“Mening toqatim ham ulugʻ!” – oʻyladi usta. Loyzning xudojoʻylik bilan aytgan gaplari ustaga dafn marosimidagi marsiyalarni eslatdi-yu, dili gʻashlandi.

– Mayli, bu kunlaram oʻtib ketadi… – U lapashang bu yigitning xoʻrsinishlari bois yopirilgan sirli tumanni yoyib yuborgisi kelib, dedi:

– Yana avvalgi, ikkalamiz sibizgʻa chalayotgan choʻponni yasagan paytlarimizga oʻxshagan vaqtlar qaytadi… Esingdami, menga andoza boʻlaturib uxlab qolganing… Mana shuni oʻyla.

– Men shu toʻgʻrisida oʻylayapman. Oʻsha paytda avvalgi bekam hayot edilar, joylari jannatda boʻlgur, – avvalgi bekasini eslagan zahoti koʻzlarini shiftga tikdi. – Uh, shu choʻpon biram menga yoqqandiki… oʻtgan kechasi tush koʻrdim: siz sogʻ-salomat, shu choʻponni yasayotganmishsiz, u esa hech boʻy bermasmish, iskana bilan urarmishsiz, u chap berarmish, hammasi tushimda. Siz chekinmas emishsiz, u boʻlsa, yon bermasmish. “Shoshma, badbaxt, – deyarmishsiz. – Taʼviya ekaningni koʻrmayapsanmi, seni chiroyli qilib qoʻyay!”. “Qoʻyvor, – deb qichqirarmish choʻpon. – Qiynab yubording meni! Menga husn emas, adolat kerak. Mening orqamdan pul ishlab olmoqchisan! (Hammasini tushimda eshityapman.) Ulushimni ber, ketaman men!” Shu payt qayerdandir avvalgi bekam kelib qolganmishlar. “Manavi badkirdorni qara-ya! – deyarmishlar bekam. – Shoshma, Albert, men uni ushlab turaman, sen yaxshilab ur!” Siz kuch bilan urarmishsiz, choʻpon bir siltanarmish, iskana boʻlsa, uchib borib bekamning peshonasiga urilib, yarmigacha kirib ketarmish… Yoʻq, u yogʻini aytmayman. Mazangiz qochib qolyapti. Juda yomon tush, bilinib turibdi, eslashga ham qoʻrqadi odam…

– Hech qisi yoʻq, aytaver. Keyin nima boʻldi?

Ustaning haqiqatan ham mazasi qochdi, rangi oʻchib, adyol ostidagi qoʻllari qaltirab ketdi.

– Ishqilib, choʻpon aytarmishki: “Menga husnning keragi yoʻq…”

– Buni aytding.

– Shu… U yogʻiga uygʻonib ketdim…

Xuddi suv ostidan shoʻngʻib chiqqandek, Loyz chuqur soʻlish oldi.

– Aldama! Keyin ham tush koʻrgansan.

– Toʻgʻri… Aldayotganim yoʻq… – deya turib oldi yigit. – Faqat u yogʻini aytish uyat-da…

– Nega endi? Bu tush-ku, sen aybdor emassan.

– Bilaman, aybim yoʻq, bu – tush. Hushyorning xayoli miyasida, mastniki – tilida, deb bejiz aytishmagan-ku. Tush ham mastlikka oʻxshagan narsa, odam oʻzini oʻzi eslay olmaydi. Miyasiga nimalar kelmaydi… Shu payt keyingi bekam kirib qolganmishlar, mening xayolimda haliginday narsalar yoʻq edi… toʻgʻrimi? Men hammasi halol, Xudo buyurgan qonunlarga, vijdon amriga binoan boʻlishini xohlaganman. Oʻzingiz ham u paytlar irgʻay daraxtidek baquvvat edingiz. Mayda tosh koʻzingizga tegib jarohat yetkazganini aytmasa, tamomila sogʻlom kishi edingiz. Oʻshandan beri qancha yil oʻtdi? Yetti yildan oshgani yoʻq. Ha, odam bolasi shunaqa yaralgan ekan.

“Ha, odam bolasi shunday yaralgan ekan. Darhaqiqat, bir siqim chirindi, bebaqo”. Ustani qaltiroq tutdi. U qora granitdan yasalgan hashamatli sagʻanani, uning tepasidagi gʻilmon qanotli marmar Loyzni esladi. Gʻilmon qalin kitobga ustaning ismini yozardi. Loyz yozyapti-yu, basharasida iblisona kulimsirash… Ha, aynan shu vaqtda usta yosh, koʻhlik beva – Fridani uchratgan edi. Marhuma xotini Magda anchadan beri kasal boʻlganidan xunuklashib, yurak xastaligi oqibatida shishib ketgandi. Odam bolasi shunday yaralgan ekan-da! Usta xotinining rashki, janjallari, boz ustiga xastaligi joniga tekkanidan baʼzan uning oʻlishini xohlab qolar, bu haqda sovuq bir xotirjamlik bilan oʻylardi-yu, keyin oʻz xayollaridan oʻzi uyalib ketardi. Shu oʻylari bois vijdoni qiynalar, lekin chiroyli, oq malla soch Frida haqidagi xayollar uni battarroq qiynardi…

Frida marhum erining qabri uchun yodgorlik buyurgani kelgandi. Uning eri orkestrda goboy chaladigan musiqachi boʻlib, kutilmaganda, konsert chogʻi oʻlib qolgan ekan. Sahnada birdaniga mazasi qochibdi, olib chiqib ketishga ham ulgurishmabdi, tomoshabinlarning oldidayoq jon taslim qilibdi. Frida marhum erining sagʻanasi ham musiqaga bogʻliq boʻlishini istab, oʻzgacha, taʼsirli bir nima yasab berishni soʻradi. Usta bilan gaplashar ekan, betasalli yigʻlar edi. Usta shu zahotiyoq sibizgʻa chalayotgan choʻpon haykalini taklif qildi. Oʻzi ham beva ayolning qaygʻusidan larzaga tushgan edi. Oʻshanda kun iliq, quyoshli, ayolning yigʻisi esa olislardan kelayotgan, quyosh ostida erib ketayotgan maʼyus sibizgʻa tovushini eslatardi. Ayolning qaygʻusi ustaning ilhomini joʻshtirib yuborgan, uni yupatarkan, titroq ovoz bilan iliq, samimiy soʻzlarni topib aytardi, bu soʻzlar qayerdan tiliga kelayotganini oʻzi ham bilmasdi…

Usta koʻplab insoniy baxtsizliklarga guvoh boʻlgan, oʻlim uning uchun iloh, ilhom parisi, tasavvurlarining yagona sanami edi. U goʻyo ayollar shlyapalarining yangi andozalarini qidirgandek, tinmay yangi qiyofalar, davr ruhiga muvofiq, mijozlarning didiga mos keladigan yangi timsollar izlardi. Usta behisob tosh haykallar: maʼyus parilar, motamsaro ayollar, gʻamdiyda onalar, mozorga kelib, oppoq soqoli bilan yer supuruvchi qaddi bukik keksalar, koʻplab daholar, farishta va hurlar, savdogar, uy sohibi, oʻt oʻchiruvchilarning sersoqol boshlarini, vatanparvar shoirlarning qiyofalarini yaratgan. Bu tosh haykallar qabristonning tor panjaralari oraligʻida torli cholgʻu va nogʻoralardan shaxdam sado taralishi bilanoq adabiyat sari dabdabali qadam tashlashga shaylangan raqqoslar kabi saf tortgan. Lekin musiqa sadosi eshitilmaydi, chor-atrofda sukunat hokim. Hamma ularni unutgan. Faqat soʻligan, qurigan gullargina shamolda shitirlaydi…

Bularning barini usta yaratdi, begona qaygʻuga befarq, uni mijozlarning shaxsiy ishi deb hisoblab, oʻz mijoziga hamdard boʻlishga hech qanday ehtiyoj sezmay yasadi. Lekin Fridaning qaygʻusi uni hayratga soldi, oʻz motamidek larzaga tushdi. Ayolning koʻzyoshlariga choʻmilgan yuzlari uni ilhomlantirdi, kipriklaridan toʻkilgan tomchilar sagʻanalar yaratuvchisining kasbiy loqaydligini eritib yubordi. Uning yuragida rassom qalbi uygʻondi.

Shunday qilib, hammasi sibizgʻa chalayotgan choʻpon tufayli boshlandi. Loyz andoza vazifasini oʻtar, marhuma Magda esa achchiqlanib, ahmoqona fikrlari uchun qargʻar, lekin koʻproq Loyzga taʼna qilardi. Aslida ish boshqa buyurtmalardan farq qilmas, hatto sibizgʻa chalayotgan choʻpon boʻlsa-da, oddiygina yodgorlik edi. Shunaqa ekan, muhtarama xonimga ne sababdan sibizgʻa, choʻpon zarur boʻlib qolibdi? Bu xonim erginasining mozori sovimay turiboq boshqasini topib olsa, ajabmas! Bunaqangi aslzoda begoyimlar aslida qanaqa ekanliklarini Magda bilmaydimi? Ularga faqat pul boʻlsa… Yolgʻondakam yigʻlaydi-yu, yuz-koʻzini boʻyashni unutmabdi! Bitta yogʻupaning oʻzidan qancha sarflagan ekan-a, behayo?

Magda rashkchi, salga shubha qilaveradigan xotin edi. U sevilmagan ayol sezgisi bilan qaysi tomondan xavf kelayotganini bexato topib, oʻsha joyga zarba berishga intilardi. Rashkka odatdagi ziqnaligi ham qoʻshilib, buyurtma uchun kelishilgan haqni ololmay qolishdan choʻchib, Magda zarbni qulochkashlab urardi. Shunda ham uning jahli eriga emas (erini u jonidan ortiq koʻrardi), tengi yoʻq dangasa va uyquchi Loyzekka qaratilardi.

Magda Loyzni yomon koʻrardi. Loyzni kichkinaligida qishloq oʻqituvchisi ustaga shogird qilib olib kelgandi. Oʻqituvchi bolakay isteʼdodli ekanini dastavval oʻzi sezganini qayta-qayta taʼkidlardi. Bu kelajakda unutilmaydi deb umid qilardi, shekilli. Oʻqituvchining fikricha, bolakay ulgʻayganda “yangi Meshtrovich”1 boʻlishi tayin, hatto mahalliy ruhoniy hazratlari ham shu fikrda edi. Bola esa yetimcha, hech kimi yoʻq…

Usta bolani yoqtirib qoldi, zurriyodi boʻlmaganidan, uni farzandlikka olmoqchi boʻldi. Lekin ehtiyotkor Magda erini bola ulgʻayguncha sabr qilishga, uning qanday odam boʻlib yetishishiga qarab ish tutishga koʻndirdi.

“Mana endi uning qandayligini koʻrib turibsan, – degandi marhuma Magda eri sibizgʻa chalayotgan choʻpon haykalini ishlayotgan paytda. Oʻshanda Loyz oʻn sakkiz yoshga toʻlgandi. – Yaramas aldoqchi! Mening yuragim yorilsa – tamom. Gapimni eslab qol, Albert: bu muttaham seni goʻrga tiqadi”.

Qabrdagi ulugʻvor granit taxta, uning ustida esa marmardan yasalgan Loyz. “Menga husn emas, adolat kerak”.

Bir kuni tunda Magdaning yuragi xuruj qildi-yu, hammasi tugadi. “Gapimni eslab qol, Albert: bu muttaham…”

Shunda yosh beka Frida paydo boʻldi. Qoʻlida sibizgʻa ushlagan Loyzekni musiqachining qabriga oʻrnatishdi-yu, oʻzlari nikohdan oʻtishdi. Bari oʻz shaʼnlariga yarasha, Xudo buyurgan qonunlarga, vijdon amriga binoan qilindi. Odam bolasi shunday yaralgan ekan! Usta u paytlarda irgʻay daraxti singari baquvvat edi. Toʻgʻri, iskana tagidan oʻtkir tosh uchib chiqib, koʻzini shikastladi, shuni aytmasa, tamomila sogʻlom edi. Shundan beri qancha vaqt oʻtdi? Yetti yil ham boʻlmabdi. Mana, inson zoti qanaqa! “Ulushimni ber, men ketaman!”

– Boraqol, Loyz, boraqol, – ustaning ovozi xotiralar dogʻidan boʻgʻildi.

Ikkovlari sukut ichra qolishganda, Loyz usta nimalar haqida oʻylayotganini tushunishga, sezgi bilan uning fikrlarini topishga urinib koʻrdi.

– Achchigʻingizni keltirdim shekilli, usta. Baʼzida maʼnisiz gaplarni valdiraydi kishi… Ishonasizmi, rostdan ham tushimga kirgandi… Xudo ursin, agar aldasam, – Loyz qoʻlini yuragi ustiga qoʻydi.

Usta shogirdining soʻzlarini kesmadi, qasam ichishiga bemalol yoʻl qoʻyib berdi.

Loyz bir zum quloq solib turdi. Jimlik. Qoʻllarini afsus bilan osiltirib, xoʻrsindi.

“E Xudo, agar bu yolgʻon boʻlsa-chi?” Lekin usta ichidagini tashiga chiqarmadi, toqatsizlanib:

– Ishondim, Loyz, ishondim. Boraqol, menga bekangni chaqirib ber, – dedi.

Loyz boshini quyi egib, ranjigannamo chiqib ketdi. Eshikni yopar ekan: “Kechiring”, – deya shivirladi. Uning bu pichirlashini “Kechiring, boshqa xalal bermayman”, deb tushunish mumkin edi.

“Xudoga shukur!”

Usta koʻzlarini yumib oldi-yu, Loyzek aytgan soʻzlarning chigalini xayolan yecha boshladi. Frida esa shu zahoti, xuddi parda ortida sahnaga chiqishni kutib turgan aktrisa singari kirib keldi.

Yuziga yasama tashvish alomatlarini chiqargan qobiliyatsiz aktrisa. Har qanday xomxayoldan yiroq odam, hatto u qadar sinchkov boʻlmasa ham uning yuzida amallab yashiringan betoqatlikni oʻqishi mumkin edi.

– Biron yering ogʻriyaptimi, Albert?

Ayolning ovozi bir maromda, hissiz jarangladi. Deraza ortidagi termometrga qarab havo necha daraja ekanini xabar qilayotgandek osoyishta.

Usta javob qilmadi, faqat koʻzlari gʻazab bilan chaqnadi.

Ayolni kuzata boshladi. U chiroyli edi. Tepaga taralgan sochlari bosh ustidan ensa tomon yengil toʻlqin singari oʻtib, ensa tepasiga sanchilgan taroqqa toʻqnash kelardi-da, taroq tishlari orasidan toʻgʻon ichidan toshgan oltin rang sharshara misol yelkalariga toʻkilib, boʻyin atrofida uchqun taratuvchi shaffof toʻr hosil qilardi. Kulrang tor koʻylak uning badanini oʻrab, goʻyo hashamatli peshtaxta magazinning bor davlatini koʻz-koʻzlagani kabi ayolning boʻliq qomatini butun jozibasi bilan namoyish qilardi. Birdan ustaning koʻnglida yonginasida ado bilan buralib, kishidagi yashirin tuygʻularni junbishga keltirib yuboruvchi shu magʻrur vujudga egalik qilish istagi bosh koʻtardi…

U titroq qoʻlini uzatib, xotinining sonini silagan boʻldi. Shu zahoti yodida bir vaqtlari koʻnglida shu ayolga nisbatan joʻsh urgan ehtiroslar, ayolning erkalashga daʼvat etuvchi nozik qiliqlari haqdagi xotiralar bosh koʻtardi. Lekin Frida uning mehrini rad etgandek chetlandi. Ustaning qoʻli sadaqa uchun behuda choʻzilgan gadoning qoʻllari yangligʻ osildi. Demak, barchasi tugabdi…

Uyat ovozini siqib qoʻyganidan:

– Frida, – deya shivirlab chaqirdi.

Xotini derazaga qaragancha ovoz berdi:

– Ha, Albert!

– Biron narsa de…

– Nima? – oʻgirildi Frida. Lekin deraza yonidan ketmadi. U bemorga yaqinlashishga choʻchirdi.

Usta shiftga nigohlarini qadagancha indamay yotardi.

Erining jimligi ayolni qoʻrqitib yubordi, karavotga tomon bir qadam tashladi-yu, xona oʻrtasida qotib qoldi.

– Nima dey, Albert?

– Hech nima, – befarq javob qildi usta. – Iltimos, menga iliq suv keltir. Sovun ham…

– Iliq suv? – Frida erini alahlayapti deb oʻylab, kayfi uchib ketdi. Usta hech qachon shunchalik indamas, sirli, qoʻrqinchli boʻlmagandi. – Nega suv zarur boʻlib qoldi? – Ayolning toqati toq boʻla boshlagandi, shu sabab ovozida keskinlik paydo boʻldi.

– Qoʻllarimni yuvmoqchiman…

– Buni qarang-a! Endi qoʻlini yuvmoqchimish! Nima uchun?

Usta nima xohlashini biladigan kishining istehzoli iljayishi bilan zaharxanda qildi:

– Qoʻllarim toza boʻlishi uchun!

Keyin qoʻshib qoʻydi:

– Agar malol kelsa, keragi yoʻq. Ochigʻi, Frida, qiynalsang, keltirma, kerakmas. Faqat toʻsatdan toza…

Xotini oʻzining fidoyiligidan gʻururlangan misol yengil soʻlish oldi-da, bemorning bemaʼni injiqligini koʻtarishga majbur boʻlganlarga xos royish bilan chiqib ketdi. Boshqa birov uning oʻrnida bularga chidab turarmidi? Xotin oʻz nazarida tahsinga loyiq matonat bilan taqdiriga tushgan shu koʻrgilikka chidab kelardi.

Usta xotiniga achinib ketdi. Oʻzini oʻzi ayblar ekan, dilida uygʻongan tashlandiqlik hissini bostirishga, Fridaga mehribonlik va fidoyilik tuygʻularini qaytarishga, oʻz-oʻzini esa rafiqasiga ishonch bilan qarashga undamoqchi boʻldi. Lekin shafqatsizlik bilan ruhini yengillatmoqchi boʻlgan bir paytda ayol yana uning koʻz oʻngida yosh, chiroyli va itoatkor boʻlib qoldi. Usta xotinining itoatida soʻzsiz taʼnani oʻqidi, Frida esa itoat panasida intihoni kutardi. Erkakning koʻngli yana ogʻir tortdi.

Frida issiq suv toʻlatilgan togʻorani koʻtarib keldi. Togʻoradan koʻtarilayotgan bugʻ xonada yoqimli iliqlik va tozalik isini taratdi. Xotinning bilagida oppoq sochiq. Sovun keltirishni ham unutmabdi. Xuddi eri aytgandek.

Frida togʻorani karavot yonidagi stul ustiga qoʻydi, sochiqni stul suyanchigʻiga osdi, sovunni esa oʻng tomonga, bemor qoʻliga olishi uchun qulay tarafga qoʻydi. Bari insofli hamshiraning bemorni parvarishlash qoidalariga aniq, puxta rioya qilishini eslatadi. Xotin hamma narsani taxt qilgach, yana xotirjam deraza oldiga kelib, hovliga qaradi.

Derazadan hovli toʻridagi ustaxona koʻrinib turardi. U yerdan iskananing keskin, gʻazabnok doʻqillashi eshitildi. Granitni xuddi qurilishdagi toshni maydalagandek toʻmtoq, hissiz jahd-jadal bilan burdalashar edi. Xuddi iskananing betakalluf siquvi ostida tosh ingrab yuborayotgandek…

“Toʻnka! Bor nodonligini marmarga qoqib kirgizmoqchi… Koʻksini ochib, mushaklarini oʻynatib, kuchini koʻrsatib maqtanyapti. Ishlayotganimni bilsin deb, bor kuchi bilan uryapti! Koʻrganlar kim ishlayotganini, tirikchilik gʻami kimning zimmasida ekanini, xoʻjayinning xastaligini koʻtarish, bechora bekaga gʻamxoʻrlik qilish kimning yelkasiga tushganini bilib qoʻyishsin…”

– Albert, nega qoʻlingni yuvmayapsan? – derazadan nari ketmay, muloyimlik bilan soʻradi Frida.

– Keyinroq… – hovlidan kelayotgan tentakona zarb tovushi ustaning quloq pardalarini yorar darajada qiynar, lekin ulardan berkinishning sira iloji yoʻq edi.

– Keyinroq suv sovib qoladi, – xotinining ovozida bilinar-bilinmas gʻazab titradi. Lekin u deraza yonidan nari ketmadi.

– Sovimaydi, issiq ekan… Bu ahmoq nimani shunchalik gumburlatyapti? – Loyzning zarbalariga ortiq chiday olmasligini ilgʻab norozilandi usta.

Frida oʻgirilib, eriga uzoq, masxarali qarash bilan tikildi: mana, endi bu ham yoqmadi…

– Nega gumburlatsin? Ishlayapti! – oxirgi soʻzga urgʻu berib dedi xotin. Keyin tagʻin derazaga qarab oldi. – Ish degan shunaqa boʻladi-da. Bilasan-ku, toshni teshish pat yulish emas. Tosh yoʻnganingda oʻzing doʻqillatmasmiding?

Ayolning ovozida yangicha ohang paydo boʻldi. Demak, uning toqati chegarasi shu yerda ekan-da: Loyz! Shu nuqtagacha u har narsaga, hatto qoʻl yuvish, suv keltirilgandan keyin esa qoʻl yuvishdan aynish kabi injiqliklarga chidashi, bardosh berishi mumkin, endi esa eri boʻlmagʻur shu gapni topib yotibdi… Usta kasal ekan deb umuman ishni tashlash kerakmidi? Ishni tashlab, faqat bemorga qarash kerakmi?

Yoʻq, u eri nima demoqchi boʻlganini tushunmadi…

– Men uning zarbi boshqacha demoqchiydim. Haykaltarosh marmarni bunaqa urmaydi, men tovushidan eshityapman-ku… U toshni his qilmayapti…

– Lekin yigitchaning kuchi zoʻr, – deb yubordi Frida nogahon. “Yigitcha” degan soʻz ayolning tillarida samimiy mehr bilan yangradi.

– Qishloqi! – gapini tuzatishga shoshildi u. – Qanaqa taqillatishni unga koʻrsatib bersang boʻlardi.

Usta javob bermadi. Hovli butun dunyoni qulatishga ahd qilgan Loyzning shafqatsiz zarbalari ostida zirillardi. Frida esa hamon nozik narsalar saltanatida yayrayotgan johil kuchdan zavqlangancha deraza oldida turardi. “Lekin yigitchaning kuchi zoʻr!..” Usta manfur zarbalardan qutulmoqchi boʻlib, boshiga adyol tortdi.

Frida derazadan nari ketdi. Eri boshini berkitib olganini koʻrib, maʼyus jilmaydi-da, iztirobli soʻlish oldi.

– E, Xudoyim! Mayli, aytaman, ishini toʻxtatsin, – degancha eshikka yoʻnaldi.

– Frida, qayoqqa ketyapsan, qolsang-chi! – deya oʻtindi usta jon holatda adyolni otib yuborarkan.

Frida chiqib ketdi. Jahl bilan eshikni ochdi-yu, oxirgi lahzada fikridan qaytib, tavaqalarni ushlab qoldi, eshik taraqlamasdan yopildi. Sal oʻtmay, hovlidagi doʻqir-doʻqir ham bosildi. Sukunat choʻkdi.

Bu sukunat tungi, u qorongʻilikda uyqusizlikdan qiynalib yotarkan, har bir shitirlash, har bir sirli tovush unga ulkan, aql bovar qilmaydigan, unga boʻysunmaydigan vahimali olam haqida soʻzlaydigan sukunatga oʻxshardi. Bu olamda Frida yashaydi, Fridaning erinchoq hissiyotlari qondiriladi, bu olamda Fridaning maftunkorlikda tengi yoʻq vujudi mavjud.

U – ayanch, oʻlimga mahkum odam, ushbu qalbaki va buzuq olamda umrining intihosini kutyapti. Xastalik belgilagan sirli tartibga boʻysunib, xastalikka tegishli qator majburiyatlarni riyokorona bajargan holda intihoni kutyapti. Goʻyo barcha tashvishlar aynan kasallikka jamlangandek, dardga barcha qulayliklar muhayyo etilgan toʻshakdan, oʻz yonidan joy bergandek.

Avvaliga usta Fridaning yangicha koʻrinishdagi mehriga qarshilik qilib koʻrdi. Jon-jahdi bilan xalos boʻlishga urinayotgan kishiga xos oʻjarlik bilan ayolning oʻziga, goʻzalligiga yetishmoqqa urindi. U yolvorardi, keyin unga marhamat koʻrgazib yon berishardi. U koʻrgazilgan marhamatni rad etib, muhabbat talab qilardi. Qanchalik gʻazablanib qaysarlik qilsa, koʻrgazilayotgan marhamat shunchalik ortar edi. Sogʻlom kishilarning ojizlarni boʻysundirishga yordam qiluvchi ustunliklari shundan iborat.

Shunday qilib, usta boʻysundi. Toʻrt devor ichida, oʻlimga mahkum odamning toʻshagi yonida yuz berayotgan voqealarning sirli va tushunarsiz almashinuviga gʻarq boʻldi.

Aylana esa kun sayin torayib, shafqatsizlarcha tortilib, yopilib borardi. Bemorning atrofini qudratli chegara devori bilan oʻrab olgan jonkuyar bedorlik, Xudodan qoʻrqib koʻrsatilgan eʼtibor ulangan joylaridan darz keta boshlagan, yoriqlardan ochiq yaralarni davolovchi hayotiy kuchlar oqib chiqardi. Yara esa uning oʻzi edi. U barcha tashvishlarning sababchisi, uning xastalanishi bois hamma oʻz farogʻatidan voz kechgan, endi esa yashirishning iloji qolmagan asabiylikka mahkum, barchani oʻz-oʻzini qurbon qilishga majburlayotgan aybdor edi. U oʻzini aybdor sezish hissidan qutulishga, Fridaning oʻzini qurbon etishga tayyor turishdek fidoyiligini suiisteʼmol qilish ehtimolidan xalos boʻlishni jon-dildan istardi. U aldayotganlariga ishonch hosil qilishni, zardasi qaynagan mahalda oʻlishni xohlardi. Oʻshanda u oʻlimni ham bir inoyat, uzil-kesil ozodlik deb qabul qilgan boʻlardi.

Usta oʻz shubhalarining manbaini izlab topishga urindi. Lekin shubha yoyilib ketib tevarak-atrofni gʻarq qilib yuborganidan manba koʻzdan yashiringan, fikrlari zanjirida birinchi boʻgʻinni yaratib, uni larzaga solgan dastlabki nogahoniy gumon shuuridan izsiz oʻchib ketgandi.

Lekin qachondir buning ibtidosi boʻlgan-ku! Qayerda, qayerda u, ibtido? Oʻsha nigoh, oʻsha kulgi, zulmatdagi oʻsha shivirlash, shitirlash, oʻgʻrincha qadamlar qani?

Ammo bu qachonlardir, yo unaqasiga, yo bunaqasiga boshlangan-ku! Bir kuni tongda yoki shomda shubhaning soyasi paydo boʻlgan, balki u azoblaguvchi yolgʻizlikdan tugʻilgandir… Noaniq, gʻayriixtiyoriy bu shubha, ehtimol, yolgʻizlikning sovuq sahrosida, Fridaning visoliga yetish istagi, xotinining ovozi, nafasi, mehriga chanqoqlikdan paydo boʻlgandir? Frida esa yonida yoʻq… Balki keyin u Loyzni eslagandir… Ushbu gʻilmon – kabutar qanotli pok, oppoq, jinssiz marmar vujudni eslagandir. Mana shu qiyofani marmarda yaratib, uni jismsiz timsolga aylantirish istagini eslagandir…

Bu ikki istak qachon uchrasha qoldi? Bu ikki fikr qachon bir-birining bagʻriga kirdi-yu, uning ishonchini boʻgʻib oʻldirdi?

…Qabristonda yana qoʻngʻiroq chalindi. Bugun oxirgi marta chalindi shekilli, axir qorongʻi tushyapti. Qoʻngʻiroq bongi atalgan kimsa esa allaqachon quti ichida qoʻgʻirchoqdek yotibdi, dahshatli oʻyinchoqlar toʻplovchi ajal ortidan joʻnatilish soatini kutyapti.

Bemorning tuni – jar ustidan tashlangan chirik koʻprikdir: oyoq qoʻyishing bilan ogʻir xayollar yuki ostida pastga qulaysan. Usta bunday tunlarga xayolan kirishga ham hech qachon jurʼat qilmagan. U fikrlarini katak va qutilarga qamab, yotish jarayonining mayda-chuyda, oʻz jismiga aloqador tafsilotlariga diqqat qilardi. Karavot uning uchun nomaʼlum, dushman olam boʻlib, qiyinchiliklar va muammolarga toʻliq edi.

Usta ivib ketdi. Tanasi tekkan jamiki narsa nam tortib, yoqimsiz darajada yopishqoq boʻlib qolaverdi. Ter tekkan adyol oyoqlariga oʻralashib, harakatlarini tushovlab qoʻyardi. Choyshabning issiq, nam matosi chandiq, ajin, burishiq kabi gʻijimlanib ketardi. Laʼnati lattalar… Oyoq barmoqlari chalkashgan latta-puttalar orasidagi salqin ariqchalarni paypaslab topadi, chuqurchalar, oʻrachalarga kirib qoladi, kutilmaganda keng boʻshliqlarni topadi-da, oʻsha yerlarda esgan yengil salqinlikdan orom oladi. Uning oyoqlari yopishqoq, kir, tartibsiz lattalar asirligidan chiqadigan yoʻllarni oʻjarlik bilan izlaydi.

U qoʻllarini mayin silaydigan tekis, silliq marmar bilan ishlashga oʻrgangan ekan. Karavot esa marmar emas…

Karavot sogʻlom kishilar uchun shishirilgan uyqu yelkanlari ostida suzayotgan oppoq kemadir. Tong sohiliga suzib kelgach, sayohatchilar orqalarida ajoyib tushlar izini qoldirgancha qirgʻoqqa tetik chiqib kelishadi. Uyquga toʻyib olib, esnab, kerishib, “xayrli tong”, deyishadi. Tanalari ogʻrimay, gumon-u shubhalardan qiynalmay, tungi sayohatlardan xirgoyi qilgancha beparvo chiqib kelishadi. Keyin ashula yodlagandek, ishtaha bilan nonushta chaynashadi. Ovqat hazmi ularni hamroh shamol singari olgʻa undaydi, ular koʻchalardan kema singari yengil suzib ketishadi. Odamlar oʻz nekbin xayollarini yeyishga chogʻlangan shirin olmadek erkalaydilar. Soqollari, moʻylovlari, boʻyinlarini, akvariumdagi baliqlarini, qafasdagi qushchalarini avaylab parvarishlaydilar.

Hayot va mamot ular uchun teng muvozanatda: bir kunmas-bir kun oʻlimning ogʻir toshi tarozi pallasini bosib yubormaguncha yashayveradilar… Mana shunda usta Albert Knyaz ularga taʼsirchan oʻyinchoq – qabr ustida yigʻlaydigan yoki gullarga suv sochadigan koʻrkam mitti farishta – Loyzekni sovgʻa qiladi. Baʼzilarga goʻrlari ustida koʻzyoshi toʻkilgani yoqadi, baʼzilarga esa gullarga suv quyilgani maʼqul keladi. Lekin yoqimtoy farishta ayyor, u koʻzyoshi toʻkmaydi, suv ham sochmaydi, u aktyor yangligʻ turlanib, oʻz vaqti-soatini kutadi…

Pastda, shaharda, katta butxonadagi soatlar bong urdi. Ogʻir zarb tovushlari birinj quymasi misol uzilib, yoʻlkalarga yuztuban yiqildi. Bemorga bu zarblar vaqt oʻtayotganini bildirmaydi, uning vaqti boshi ostidagi yostigʻida isinib yotibdi, soatning bongi esa boshini nariga olishi zarurligini eslatadi, yostiqni bir xil miqdordagi salqinlik ulushlariga boʻlishga yordamlashadi. Har chorak soatda usta salqinlikning yangi ulushini sarf qiladi, yostiqqa yuzini bosib ishtiyoq va chanqoqlik bilan salqinlikni ichadi.

U karavotni kimsasiz orolga umrbod surgun qilingan quvgʻinga xos hafsala bilan tirishib tadqiq qildi. Lekin hech qayerda bir zarra ham ohor, bir tomchi ham salqinlik qolmagan, bari chiqitga chiqib boʻlgan edi. Barchasi isitmaning qaynoq nafasi bilan zabt etilib, uyqusiz tun girdobida gʻijimlangan.

Najot izlar ekan, bemor yostiqni oʻgirdi, teskari tomondagi salqinlikni xuddi choʻldagi suvni avaylagandek ehtiyotlab sarflay boshladi.

Sahro esa tun kabi cheksiz, nihoyasiz. Sahro boʻylab titroq qoʻllar gʻimirlaydi, izgʻiydi, tundan, ogʻriqdan, yaramas lattalar uyumidan, xastalik ustaning boshiga solgan barcha koʻrgiliklardan qochish yoʻllarini axtaradi. Qoʻllar zulmatni ogʻriqdan, ogʻriqni xayoldan ajratib, har birini alohida tadqiq etishga imkon beradigan kunduz yorugʻligini izlaydi.

Qoʻllar karavot chetiga tayanadi, qoʻllar saharni, derazaga tushadigan tong shafagʻini, xoʻrozning ertalabki qichqirigʻini, tramvayning birinchi jiringlashini, ilk yoʻlovchining qadam tovushlarini, iniga shoʻngʻib ketgan sichqonning shitir-shitirini kuta olmaydi…

“O, oʻgʻri odamlar, oʻtkinchi odamlar, xoʻrozlar, tonggi tramvaylar!”

Usta yordamga chaqirardi, atrof esa tilsiz zulmat va boʻshliq ummoni. Qoʻllar zulmatga gʻarq boʻlib, boʻshliq bilan toʻqnashganidan qoʻrqib titraydi.

“Hech nima yoʻq, – deydi qoʻllar. – Biz boʻshliqda hech kimni uchratmadik. Faqat oʻz-oʻzimizni koʻrdik, xolos”. Na shabada, na pashsha bor, bari zulmatda yoʻq boʻlib ketgan. Tunda faqat oʻz ojizligini hasrat bilan his etgan qoʻllar yashaydi.

Qoʻllar zulmatda yashaydi. Granitning qora suvlari ustidagi oppoq marmar qoʻllar. Oppoq qoʻllar zulmatda, devor ortidagi gumbaz va ravoqlar ostida, oʻlik shakllarning sirli shahrida xuddi ozgina hamdardlik, ozgina hayajon, loqayd koʻzlardan ikkita samimiy tomchi undirmoqchidek dardli iltijo bilan bukiladi.

Usta seskanib ketdi. Goʻyo zil ketgan umidlar toʻsigʻi ortidan oʻz orzusiga moʻralagandek boʻldi. U yerda hamon ochiq kitob tepasida gʻilmon – Loyz oʻtirardi. Ishga kirishishga tayyor jalloddek oʻtirardi…

Lekin kitob hali toʻldirilmagan, sahifalar toza, muqova gʻilmonning tizzalari orasiga siqigʻliq, varaqlar ikkita yengil toʻlqin misoli osilib tushgan…

Bu yerga hali sagʻanalar ijodkori – ustaning ismi yozilishi kerak. Usta oʻz asarini koʻzdan kechiradi, baholaydi, undan lazzatlanadi. Uni quvonchli qoniqish hissi chulgʻaydi. Bu mittigina yigʻloqi Loyzek emas. Yoʻq, bu ulkan, dahshatli, mashʼum timsol, bu farishta oʻzining qudratli qanotlarini bir marta silkish bilan kimningdir hayotini tag-tomiri ila sugʻurib oladi. Ustaning koʻz oldidan esa mana shu asarni koʻrib hayratdan qotgan kelajak avlodlar oʻtadi. Oʻzi ham tomoshabin olomonga qoʻshilib ketadi, oʻzini hech kimga tanitmay, odamlar orasida begona boʻlib, maqtovlarni beparvo, goʻyo ular notanish kishiga atalgandek eshitadi. Qisqa, rasvo voqelikning ushbu xilvat, tashlandiq burchagida yotgan ustaga abadiyatning cheksiz kengliklaridan eʼtirof yetib kelgandek. Unga boqiylik nafasi tegdi. Mehmonnavozlik bilan ochilgan eshiklardan unga goʻzal, ulugʻvor, abadiy nimadir kulib boqdi.

Oyoqlari oʻz-oʻzidan shippaklarini paypaslab topdi-da, uni eshikka tomon olib ketdi. Nahotki, tanasi unga quloq solayotgan boʻlsa? Ogʻriqsiz, qarshiliksiz. Oyoqlari ostida uning qadam qoʻyishini jon deb kutayotgan qattiq, ishonchli yer! U oʻzini odam boʻyi balandlikdan turib makkorlik bilan zulmatga yashiringan toʻrt oyoqli, pakana narsalar dunyosidan balandga koʻtarilgandek his qildi. Yurish sanʼati hali unutilmagan ekan, u chanqoqlikdan jon taslim qilayotgan kishi jilgʻa jildirashini eshitib hovliqqandek, shoshib borardi. U yana bir marta ijod zahriga toʻyib olish, suvi zaharlangan ushbu buloqni oʻpishni istar edi.

Yoʻlakda eski poʻstin va ustaxonaning kaliti iligʻliq turardi. Hovlida iliq bahor tuni va yulduzlarning erkalab miltillovchi nurlari hukmron. Yulduzlar ostida esa qalʼa devoriga ulangan minoraning qorasi koʻrindi. Koʻkishtob sargʻish osmonga sanchilgan minora ustaning roʻyosida arshi aʼloga intilgan Bagʻdod gumbazlarini jonlantirdi.

Hovli – tugʻilmagan timsollar orom oladigan, sukutga choʻmgan joy. Har yoqda qoʻpol, beshakl, tarashlanmagan toshlar sochilib yotadi. Usta tugʻilmagan siymolar, ozod etilmagan iztirob oralab xuddi algʻov-dalgʻov orasida yurgan qodir yaratuvchidek oʻtib boradi. Sangtarosh oppoq tosh zarralari toʻkilgan ilonizi soʻqmoqdan yuradi, uning oʻng va soʻl tomonlarida – zulmat va uxlayotgan dunyolarning qora sharpalari. Soʻqmoq sut rangidagi nurga koʻmilgan, goʻyo ustaning oyoqlari ostiga mayda yulduzlar sochilgan.

Zulmat toʻrida, algʻov-dalgʻov ichida, huv hovli oxiridagi bostirma derazasida koʻz ilgʻar-ilgʻamas nur iblisona miltillaydi. Lipillayotgan olov qorongʻilikda yashirinishga intilib pisibgina titraydi.

“Toʻxta, bu yerda hayot bor!” Bostirmada koʻringan shuʼla shunday deya taʼkidladi, ammo tun ustaga derazada koʻringan nur tilida oʻlim talvasasi qayerda nihoya topganini shipshidi. Oʻlim uning vujudiga oʻrnashdi-yu, oʻzining muzdek qoʻli bilan usta jon-jahd ila bilishni istagan oʻsha “aniqlik” tomon yetakladi… Va ustaning boshini oynaga tekkizib, ichkariga moʻralashga, shafqatsizlik qadahini tubigacha ichishga majbur qildi…

Ichkarida ehtirom bilan hoshiyalab qoʻyilgn yoshlik himoyachisi avliyo Aloiziy Gonzago siymosi iligʻliq, uning oldida xira shamchiroq bezovta lipillardi. Chiroqning nochor yorugʻida koʻringan suratda yosh avliyo oʻzini oʻzi azoblar, nariroqda esa murdaning koʻz kosalari boʻsh, burni botiq bosh chanogʻi osilib qolgan jagʻlarini tirjaytirib yotardi. Bu murda tirikligida toʻyib-toʻyib gunoh qilgan, endi esa avliyoni mazaxlar edi. Pastda, ushbu fidokorona tazarru va orsiz oʻlim tasvirlangan maʼyus suratning ostida, titrayotgan shamchiroqning beqaror lipillagan nurida oppoq yostiqda yonma-yon yotgan, uyqusida bir-biriga qapishib ketgan ikkita bosh koʻzga chalindi.

Ustaning koʻzlarini bu manzaradan gʻazab emas, nafrat emas, sovuq nimagadir tegib ketib seskanish hissi chetga olib qochdi. Hatto achinishga oʻxshash nimadir uning qorachiqlarini namladi ham. Shu bostirma, shu toʻshak, miltillayotgan ojiz shu chiroq, oppoq yostiqdagi, Frida gʻamxoʻrlik qilib oʻzining boʻm-boʻsh karavotidan keltirgan, shamchiroq yosh avliyo chekayotgan azoblarni yoritayotgan, bechora gʻilmonning oʻzi esa hayotni quchib, shirin uyquga gʻarq boʻlayotgan iflos jannatga olib kelgan oq yostiqdagi gʻamgin sevgiga achinish. Bu kambagʻalning uyqusi edi: xudoga – xudoyi, avliyoga – taqvo, oʻziga esa… qoʻlga ilingani…

“Bechora Frida!”

Usta zulmatga qarab yurdi. Na yulduzli soʻqmoq, na tugʻilmagan dunyolar bor! Bari gʻoyib boʻldi! Faqat qoʻpol tosh palaxsalari va yozuvlar bitilmagan koʻr tosh taxtalarga toʻlgan xunuk bir hovli qoldi. Mana bu yerda, chapda ikki tavaqali katta darvozasida kichkinagina eshigi boʻlgan ustaxona bor. Usta kalitni qoʻlida mahkam siqdi. Och, moylanmagan qulf xoʻjayinni tanib, sadoqatli it singari gʻingshidi. Usta darvozani qoʻllari bilan siladi, elektr chiroqni yoqadigan tugmani paypaslayotib, qadim sodiq devorlarni siypaladi.

Birdan yongan chiroq nurlari ostida ulkan oppoq farishta xuddi ustani anchadan beri kutayotgandek qanotlarini quvonch bilan yozib yubordi…

Usta bagʻrikenglik bilan ochilgan bu quchoqni koʻrganda ishonqiramay, toshdan yoʻnilgan Loyzda kelajak avlodlarga atalgan oʻsha ulugʻ, oʻsha aql bovar qilmas, oʻsha oʻlmas va dahshatli “boshqa” narsani fahmlashga urinib ortga chekindi.

Loyz, bostirmadagi bechora gʻilmon, kitobga yozuv oʻyishga ulgurgan ekan:

ALBERT KNYAZ, sangtarosh usta, rassom.

Falon sanada tugʻilgan – (sana koʻrsatilmagan) vafot etgan.

Yigit chiroyli harflarda, katta mehr va qunt bilan, soʻnggi alvido azobini joylagan kabi oʻyibdi.

“Mana shu xolos, Loyz, boshqa hech narsa kerak emas! Na oʻlmas, na dahshatli. Oddiygina!”

Usta sagʻana usti chambaridagi taʼsirchan yozuv yangligʻ qoʻshilgan “rassom” degan soʻzni koʻrgach, oʻzicha kulib qoʻydi.

“Bechora Loyz!”

Albert Knyaz qoʻliga iskana va bolgʻa olib, koʻzlari bilan devordagi kalendardan bugungi sanani qidirdi: 21 iyun – avliyo Aloiziy Gonzago kuni.

Usta Loyzni ism kuni bilan qutlab, unga oxirgi buyuk tuhfani qoldirdi – gʻilmonning qoʻlidagi kitobga oʻzining oʻlimi sanasini bitib qoʻydi. Bolgʻaning soʻnggi zarbi tinishi bilan ustaxonada sukunat choʻkdi. Kurash tugadi. Usta asboblarini tashladi-da, oʻz farishtasining hukmiga boʻysundi.

 

Rus tilidan Risolat HAYDAROVA tarjimasi

 

“Sharq yulduzi” jurnali, 2015–4

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.