Omonat

0
35
marta ko‘rilgan.

– Ayvonda mog‘or bosib yotaveradimi, bir qopgina turshak ekan-da, olib chiqib soting, dadasi, u yog‘i bir gap bo‘lar.

Xotini qaytib kelib tag‘in shu gapni takrorlamasin deb Mirsafo so‘kib berdi:

– Egasi kelib qolsa, o‘rniga seni chiqarib ko‘rsatamanmi?

Shundan so‘ng tirikchilik qaysar Mirsafoning boshiga “Sen kim bo‘psan?” deganday, shunday kunlar soldiki, u o‘zini yo‘qotayozdi. Sho‘rlik bu dunyoda odam qatori to‘rt kun umr kechirish toshdan ham qattiq bo‘lishini umri poyoniga yetib borayotgan mana shu pallalarda anglab yetdi. Homid savdogar qoldirgan omonati – bir qop turshak tushlariga kirib chiqadigan bo‘ldi.

Agar Xudo insof berib xotini po‘pisani unutib, yana turshak haqida og‘iz ochsa, Mirsafo, jon deb qopni ko‘tarib bozorga yo‘l olishni ko‘ngliga tugib qo‘ydi. Xotin esa qayta churq etmadi.

Ayoli indamagan sayin ko‘ngli g‘ash bo‘ldi. Ko‘zi ayvon chetidagi qopga tushganda u o‘zini qo‘yarga joy topolmay qolardi. Tanishi nega kutilmaganda qorasini ko‘rsatmay qo‘ydi? Izlab borishning o‘zi bo‘ladimi?

Savdogarlardan so‘rab-surishtirdi. Daragini topmadi. Oxiri bir kun ayoliga yorildi:

– Turshakni nima qil deysan, xotin?

– Egasi so‘rab kelsa…

– Seni chiqarib beraman! – quyushqondan chiqdi er. – O‘ylamasdan valdirayverasanmi?

– Sotganingiz ma’qul, – mung‘ayib javob qildi xotini. – Omonatini so‘rab kelsa, pulini, yo‘q desa, o‘shancha turshak olib berarsiz.

Mirsafo sovib qolgan choyini ho‘plab, bir to‘xtamga kelganday bo‘ldi.

Ertasi azonda ayvondagi qopni orqalagancha yo‘lga tushdi, bozor oralab xaridor izladi…

Xizrni yo‘qlaganday qarshisidan Homid savdogar chiqib qolsa-ya! Yelkasidan tog‘ qulardi. Ochig‘i, ish shu tariqa ketsa, uni biroz koyishni ham diliga tugib qo‘ydi. Savdogar degani sal pishiqroq, puxtaroq bo‘lmaydimi? Bunday bir manzilini ham qoldirib ketmagan. Omonat deb bir mo‘minni tiriklay go‘rga tiqib ketasanmi, qanaqa musulmonsan o‘zi?

* * *

Ko‘p yillar burun tasodifan bozor eshigida uchrashib qolgan savdogarning yo‘li bu tomonlarga tushsa, albatta, Mirsafoni yo‘qlab kelar, yotib ham qolar, uch-to‘rt kun bozorlarni aylanib, ishlari saranjom bo‘lgach, yana “Sayr ham sayr…” degancha eski hikmatni zamzama qilib qaytib ketardi.

Ammo o‘shandan buyon Homid savdogar bu tomonlarga qadam bosmadi.

“Yo, ranjidimikin? Yo‘q, bo‘lishi mumkin emas. Biror dardga chalinmadimikin? Tinch, omonmikin ishqilib?”, o‘yladi Mirsafo. Homid besabab bunday qilmasdi. Ammo qoldirgan bir qop turshagi uni tiriklay ikki o‘tning orasiga tashladi. O‘rtada omonat bo‘lmaganda, Mirsafo bir vaqtlar shunchaki tasodif bois bozor eshigida uchratgan tanishi keyinchalik uni yo‘qlamay qo‘yganidan balki bunchalik ozor chekmasdi.

Xudo o‘zi kechirsin, shu kuni Mirsafo turshakni pulladi. Pulni belbog‘iga tugib, bozor aylandi, keyin yo‘lga tushdi. Kechga yaqin xuddi musofir qo‘noqdek bir eshik qoshiga kelib to‘xtadi, ortiga bir qarab qo‘yib, astoydil eshikni qoqdi. Shoshib eshik ochgan ayoli qandaydir musofir emas, ostonada ertalab bozorga ketgan eri turganini ko‘rib aqldan ozishiga oz qoldi:

– Ha, tinchlikmi?

– Qoch yo‘limdan.

Mirsafo kun bo‘yi eski tanishi haqida o‘ylayverganidanmi, bir qop turshak tashvishi qattiq charchatdimi, negadir parishon bo‘lib, ari uyasidek gavjum Payshanba bozorini ortda qoldirib Sahhob o‘g‘li Homid savdogar degan tanishining xonadonini axtarib yurdi. Mana, topdi ham. Biroz taraddudlanib turgach, astoydil qoqayotgan darvoza savdogar tanishining eshigi emasligini, o‘zining uyi ro‘parasida turganini payqab qoldi. Eshik ochilib qarshisida xotinini ko‘rgach esa, sir boy bergisi kelmadi. Qurg‘ur parishonlik, omonat turshak Mirsafoga pand berdi.

Kechqurun erining tag‘in tund qiyofasini ko‘rgan ayoli o‘zini tutib turolmadi:

– Yana azami? – dedi norozi bo‘lib. – Qurib ketsin o‘sha qandakfurush. Kelsa, ana, birmas, o‘n qop turshak olib ketsin, kelmasa o‘sha turshagi ordona qolsin, qanaqa odamsiz o‘zi! – javray ketdi.

Mirsafo jim o‘tiraverdi. Xotin zotiga nima? Eski kitoblarda yozilganidek, mo‘rt narsa. Mirsafo hozir cho‘k tushib: “Hamma narsaning javobi bor! Shuni bilasanmi o‘zi?“ deya tushuntirsa, nima, xotiniga aql kirib qolarmidi.

– Dadamirzo Namangoniy naql qilgan voqeani senga aytganmidim, onasi? – dedi o‘ziga kelgan Mirsafo.

– Ichingizda qolib ketmasin…

Kutilmaganda Mirsafoning yuzi yorishganday bo‘ldi:

– Chortoq tomonlarda o‘ziga to‘q bir badavlat kishi o‘tgan ekan, – dona-dona qilib boshladi Mirsafo. – O‘limidan oldin uch o‘g‘lini qoshiga chorlab, to‘rt ko‘za oltinni ko‘rsatib, mendan keyin buni teng bo‘lib olinglar, deb vasiyat qilibdi. Faqat bir shartim bor, men lahadga qo‘yilganimda birlaring yonimda ertalabgacha qolasan…

– Oltinlari aqldan ozdirgan ekan-da cholni, tavba! – qo‘llarini yoqasiga olib bordi Mirsafoning xotini.

Mirsafo yonayotgan olovdan ko‘zini uzmadi:

– Qazoci yetib ota vafot etibdi. So‘nggi amr vojib, farzandlar o‘z burchini bajarishga kirishibdi. Uzoq bahsdan keyin o‘sha atrofda o‘tin sotib amallab kunini ko‘rib yuradigan yigitni topib kelishibdi. Bir kecha otamizning qabrida tunaysan, erta bilan mana bu bir ko‘za oltinni olib uyingga jo‘naysan, deyishibdi. O‘tinchi shartga ko‘nibdi.

– Yo tavba, yo tavba! – Mirsafoning ayoli yoqasini ushladi.

– Bir kecha nima? – Er xotiniga e’tibor bermasdan davom etdi: – O‘tinchi arqonini beliga boylab, qabrga kirib yotibdi. Saharda uch o‘g‘il va’daga muvofiq yetib kelishib, qabrni ochishibdi. Shunda o‘tinchi yigit lahaddan chiqa solib ortiga qaramay qochib ketayotganmish.

– Oltinni olmay-a?

Mirsafo chalg‘imadi:

– Marhumning o‘g‘illari uning ortidan choparmish, “Bir ko‘za oltin seniki”, deya. “Axir, kelishganmiz-ku?..”

– Oltin o‘zlaringga siylov! – qocharmish o‘tinchi.

– To‘xta, qanday odamsan o‘zi? – deyishibdi oxiri aka-ukalar holdan toyib.

– “Tong otguncha bir quloch arqonni qayerdan olganimning javobini bera olmadim-u, bir ko‘za oltiningni boshimga uramanmi”, deb qocharmish o‘tinchi.

Oraga jimlik cho‘kdi.

Mirsafoning ayoli ko‘pdan beri eri nimadan bunchalar ozor chekayotganini endi sal payqaganday bo‘ldi. Bir qop turshak va bir quloch arqonni ko‘z oldiga keltirdi-yu, ko‘ngli ma’yus tortdi. Ko‘z o‘ngida xuddi bir quloch arqon javobini ertalabgacha berolmagan o‘tinchi yigitdek, yelkasiga bir qop turshakni orqalab izillab yurgan erini tasavvur qildi.

– Olmoqning bermog‘i, yemoqning qusmog‘i borligi rost ekan-da, dadasi, – dedi.

Choli indamadi.

* * *

Yo‘lovchi dovrug‘i uzoq-uzoqlarga dovur ketgan sharqona bozorning shovqin-suron rastalarini ortda qoldirib, kunbotarga qarab ketdi. Tangrining marhamati bilan, nihoyat, katta shaharning katta mahallasida – Sahhob o‘g‘li Homid savdogarning keksa balx tuti soya solib turgan ikki tabaqali darvozasiga yetib keldi. Yelkasidan bir qop turshakni ohista yerga qo‘yib, eshikni qoqdi…

U hali oldinda, to‘g‘rirog‘i, ichkarida o‘zini nelar kutayotganini bilmasdi. Otasining tanishi Homid savdogar bir necha yil burun qazo qilib ketganini, savdogar o‘limidan oldin farzandlariga Mirsafo degan tanishi haqida gapirganini, unga atayin bir qop turshak qoldirib kelganini, bu Parvardigorning omonati – shu bois qadrdonlik rishtalari uzoq-uzoq yillar uzilmay davom etishi kerak, deya bolalariga vasiyat qilganini bilmasdi.

Yo‘lovchi bir muddat turib qolgach, yana darvozani qoqa boshladi.

Ichkaridan to‘lachadan kelgan, epchilligi yuz-ko‘zidan ko‘rinib turgan kishi ostonada ikkilanib turgan qo‘noq otasining ko‘p yillik tanishi Mirsafo amakining o‘g‘li ekanini bilgach… quvonchdan boshi osmonga yetdi.

Aziz mehmon hurmati poyiga jonlig‘ so‘ydi, takalluflar qildi, e’zozlar ko‘rsatdi.

“Sizni yo‘qlab o‘zim boray desam, har gal otam qoldirib kelgan bir qop turshak ko‘z o‘ngimdan o‘taveradi, shuncha yerdan omonatini qistab kelibdi degan o‘yga borishmasin derdim, endi yo‘l ochiq, turshak andishasi yo‘q”, dedi Homid savdogarning o‘g‘li dasturxon ustida kulib.

Yo‘lovchi bu xabar bilan uzoq yo‘l bosib uyiga kirib kelganda holdan toygan, kasal otasi to‘shakdan turib ketishini hali bilmasdi.

 

Alisher NARZULLO

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.