Kechuv

0
72
marta koʻrilgan.

Yozning erta otadigan iliq tonggi. Yoʻl tadorigini allaqachon koʻrib qoʻygan boʻlsam-da, shaharga ketayotganimni oʻylab, orziqqancha vaqtli uygʻondim. Ammo otam mendan erta turgan ekan.

– Turdingmi? – dedi jilmayib qoʻlidagi qutini uzatarkan. – Ol buni.

Hayron boʻlib qutini ochdim. Ichida oʻsha davrlarda urf boʻlgan poshnali, tumshugʻi uzun, ipli botinka.

– Shaharlik studentlar hozir shunaqasini kiyarkan. Yuvinib boʻlganingdan keyin kiyib koʻr.

Avvaliga bunday ajoyib sovgʻadan boshim osmonga yetgan boʻlsa-da, birozdan soʻng boʻgʻzimni bir narsa achishtirdi. Esimni taniganimdan buyon otamning oʻzi uchun atay biror nima sotib olganini eslolmayman. Men uni latta-puttaning farqiga bormaydigan toʻpori deb oʻylardim. Ammo menga olib bergan botinkasi butunlay boshqacha edi.

– Buni ololmayman, ota, – dedim qutini nariroq surarkanman. – Oʻzingiz kiying.

Otam indamadi. Xuddi meni eshitmagandek ishi bilan band boʻldi. Nonushta ustida ham botinka toʻgʻrisida churq etmadik. Onam va singlim bilan xayrlashgach, otam yoʻl xaltamni yelkasiga oldi. Kechuvga qarab yoʻl oldik. Kechuv – bu qishloqdan oqib oʻtadigan daryoning sayozroq joyi. Katta shahar yoʻliga chiqiladigan koʻprik ancha uzoqda boʻlganidan hamma otamning omonatgina eski qayigʻida daryodan suzib oʻtadi. Otam hech qachon bugun sovuq yoki issiq boʻldi, deb kechuvni tashlab kelmagan. Odamlarni u sohildan bunisiga, bunisidan unisiga olib oʻtadi-yu, birovdan bir tanga soʻramaydi. Insof qilganlari oʻzi berib ketadi. Roʻzgʻorimiz ana shu insoflilar beradigan tangalar bilan oʻtardi. Ammo uning noliganini sira eshitmaganman. Qozonimiz qaynaganida ham, qaynamaganida ham bir xil, muloyim.

Qirgʻoqda otamning necha yillardan beri tinim bilmay suzadigan eski qayigʻi kutib turardi bizni.

– Chiqaqol, shaharga boradigan avtobus oʻtib ketmasin tagʻin.

– Xoʻp.

Otam oqimgacha itarib borgach, oʻzi ham qayiqqa sakradi. Eshkakni sekin esharkan, umrimda birinchi bor otamga yaqindan razm solayotgandeq, uni endi koʻrib turgandek edim. Turtib chiqqan qotma yelkali, peshonasiga yillar ayovsiz ajin solgan, yuz va qoʻl terilari dagʻallashib ketgan qoracha odam. Yozda iliq, qishda sovuq suv kechgan, quyoshda qorayib, izgʻirinda qavargan oyoq terisi yirtiq botinkasidan aniq koʻrinib turardi. Qiziq bir umr shunday boʻlganmi yoki bir kechada roʻy berdimi? Bitta uyda shuncha yil birga yashab endi koʻrayotganimga oʻzim ham hayron edim. Oyogʻimda tovlanib turgan yangi botinkaga qarab xijolat chekdim.

– Ota, ololmayman buni, oʻzingiz kiying.

Otamning yuziga tabassum yugurdi. Qatʼiy ohangda “yoʻq” deyishni bilmasdi. Odatda biror nimadan norozi boʻlsa shunday jilmayardi.

– Umrim kechuvda oʻtyapti, bolam. Roʻzgʻorni shu qayiq orqasidan amallab tebratdim. Noliyotganim yoʻq. Sababi, odamlarga naf keltirishning boshqa yoʻlini bilmayman. Nachora, qoʻlimdan kelgani-da. Sen oʻqi, odam boʻl. Kechuvning ustidan katta koʻprik qurdir. Mening qoʻlimdan kelmaganini sen qil. Botinkani esa ol.

Tabiatan kamgap otam boshqa gapirmadi. Hatto avtobus kelishini ham kutmay, odamlar mahtal boʻlmasin, deb ortiga qaytdi. Quloqlarim ostida esa otamning “Kechuvning ustidan katta koʻprik qurdir”, degan soʻzlari ketmay yurdi.

rrr

Bosinqirab uygʻondim. Xona zim-ziyo. Yolgʻiz qolgim kelib alohida palataga olishlarini soʻraganim uchun afsuslandim. Necha kundan beri bir xil tush, bir xil gap. Turib chiroqni yoqdim. Yuzimni yuvdim. Biroz oʻzimga kelganday boʻldim. Kasalxonaga tushganimdan beri ahvol shu. Rahmatli otam tushimga kirgani-kirgan. Nazarimda, u kishi mendan noroziday. Toʻgʻri-da, oʻsha ketganimcha qishloqqa borib kelganimni sanasam, bir qoʻlimning barmoqlari ham ortib qoladi. Kechuv ustidan koʻprik soldirish tugul, otamning xizmatini yolchitib qilolmadim.

Oʻsha yili oʻqishga kirolmadim. Qishloqdoshlar ustimdan kulmasin deb uyga qaytmadim. Kunduzi qurilishda ishlab, kechasi dars tayyorlardim. Ikkinchi yili talaba boʻlgach, oʻqish boshlanguncha qishloqqa ketdim…

Xayolimni deraza oynasiga urilib shivalayotgan yomgʻir boʻldi. Bu yomgʻir kuchli emas, lekin bolaligimdagi bir tunni yodimga soldi.

Saraton quyoshida tob tashlab, yomgʻirda namiqib shishganidan bir tomonga qiyshayib qolgan yogʻoch eshik shamol qutirganida oʻzini ichkariga urib gʻichirlaydi. Tirqishlardan kirayotgan izgʻirin oʻchoqdagi olovni oʻynatgani-oʻynatgan. Uy ichiga sizayotgan chakka chelakni tarsillatib chaladi. Boʻron avjiga chiqqan, shamol uvillagan bunday oqshomlarda koʻrpani boshimgacha tortib, moʻralab yotaman. Onam isiriqni tutatgancha, isitmadan lovillab yonayotgan singlimning atrofida aylangani-aylangan. Lipillagan chiroq yorugʻida har zamon qorayib koʻrinayotgan onamning yuzlari tashvishli. Yigʻlab yuborishdan nari-beri. Alamini mendan olishidan qoʻrqib, hatto nafasimni ham sekin chiqaraman. Ehtimol, oʻshanda bola boʻlganim uchun qish tunlari hozirgidan uzoqroq, hozirgidan sovuqroq tuyilgandir menga! Ammo bunday bir-biriga oʻxshash tunlar koʻp boʻlardi. Baʼzan ular tugamaydiganga, otam kechuvdan qaytmas, onam esa adoqsiz anduhlari bilan yolgʻiz qolib ketadiganga oʻxshardi.

“Qayerlarda qoldi yeryutkur! Qizi oʻlaman deb yotibdi, uning parvoyiga kelmaydi. Senga biror gap boʻlsa nima qilaman, bolajonim?… Koʻzimning nuri…”

Onamning beadad qargʻishlari tugamasidan eshik qarsillab ochildi. Boʻsagʻada ust-boshi jiqqa hoʻl, toʻpiqlaridan eski sholchaga suv oqib otam paydo boʻldi. U har doimgidek jilmayib: “Yomgʻir chelaklab quyayapti” dedi.

Uning bu xotirjam gapidan soʻng tutab turgan onamning figʻoni falakka chiqdi: “Qizingiz ingrab yonib yotibdi. Yomgʻir bilan necha pullik ishim bor? Shu mahalgacha qayerda yurgandingiz?”

– Kechuvda edim.

– Oʻlsin oʻsha kechuv, uyi kuysin kechuvning. Oʻzingizni oʻylamasangiz qizingizni oʻylang. Dori olib keldingizmi?

Otam aybdor odamdek yerga qaradi, ajinlardan qat-qat boʻlib ketgan peshonasidagi yomgʻir tomchilarini sidirib oʻchoq yoniga oʻtdi.

– Nimaga indamaysiz?

– Doʻstmurodga tayinlagandim, shaharda ishi koʻpayib esidan chiqqanga oʻxshaydi.

– Esidan chiqqanga oʻxshaydi, – deya gʻazablanib takrorladi onam. – Esidan chiqibdimi? Har kuni shaharga qatnash uchun katta yoʻlgacha aylangisi kelmay, qayigʻingizga oʻtirib olish esidan chiqmaydi-ku. Faqat u sizga oʻxshagan goʻl emas. Ishini bitirib, rahmatniyam nasiya qilib ketaveradi. Siz, siz, siz u… – onam gapini tugatolmay yigʻlab yubordi. Olovi siyraklashib qolgan oʻchoq yonidagi gilamga oʻtirdi. Yuzlarini qoʻli bilan berkitib piqilladi.

– Nega bunday odamsiz-a? Hammaga yaxshilik qilasiz. Lekin ular birgina iltimosingizni bajarmaydi. “Savobning tagi teshik” degani shu-da.

– Unday dema, – dedi otam yumshoq ohangda. Aslida u tabiatan shunday, hech qachon birovga qattiq gapirganini eshitmaganman. – Nasiba, xudo xohlasa, tuzalib ketadi.

Onam nimadir demoqchi boʻldi-yu, ammo indamadi. Otam esa hoʻl kiyimlarini almashtirib, qatorimizga – toʻshakka kirdi. Dimogʻimga doim undan keladigan terningmi yoki shoʻr suv hidimi urildi. Mening uygʻoq yotganimni koʻrib jilmaydi-da: “Uxla”, dedi. Oʻzi esa agʻdarilib menga teskari qarab yotdi. Ammo uning tonggacha mijja qoqmasligini yaxshi bilardim.

Men uxlab qolibman. Ertalab uygʻonsam, Nasiba biroz sogʻayib qolgan, shekilli, onam oʻchoqda unga sut pishirayotgan ekan. Otam esa har doimgidek saharlab kechuvga ketgan.

– Uygʻondingmi? – dedi onam chehrasi biroz yorishib. – Tur, senam ozroq ich, maktabga ketasan. Saida hamsoyadan bir kosagina olib chiqqandim.

– Dadam ichmaydimi, – dedim qoʻrqibgina.

– Otang oʻsha kechuvda tugʻilgan, qayigʻida oʻlib qolsayam hayron boʻlmayman. U bilan ishing boʻlmasin.

Gapirganda kesib-kesib, gapini boshqalarga oʻtkazib gapiradigan onamning chimirila boshlagan qoshlaridan qoʻrqib boshqa narsa soʻrolmadim.

Onam bilan hech qachon ona-bola kabi yozilib gaplashmagan ekanman. Boshida bolalik qilgan boʻlsam, ulgʻayganimda vaqt topmadim. Shu choqqacha xizmat safari, muhim uchrashuvlarni deb otamning ham, onamning ham maʼrakalariga kech yetib borganimni sira oʻylamas, pushaymonlik degan narsa meni bezovta qilmasdi. Lekin soʻnggi kunlar… Ichimga chiroq yoqsa yorishmaydi.

Tong otishini sabrsiz kuta boshladim. Ertalab boʻlishi bilan qishloqqa joʻnayman. Xayolimga kelgan shu fikr koʻnglimga biroz taskin berdi.

Kutganimday hali sogʻaymaganimni bahona qilib shifokor javob bermadi. Men esa kutolmasdim, indamay chiqib ketdim.

Umrimda biror marta ota uyga bunchalik shoshmaganman. Oʻsha paxsadevor hozir qay axvolda, bilmayman. Hatto meni bagʻrini ochib kutib oladigan odamlar ham yoʻq. Lekin kechiksam bir narsadan quruq qoladigandek shoshayapman. Avtobusda yoʻlga tushdim. Otlanishga otlandim-u, lekin qayerga, kimning oldiga ketayotganimni bilmayman. Qishloqda yaqinlarimdan faqat singlim bor. Lekin akasidan umrida bir marta yordam soʻraganida ogʻringanim uchun uyimga kelmay qoʻyganiga ancha boʻldi. Uning yuziga qanday qarayman, ota-onamning qabrlari boshiga borganimda nima deyman? Men oʻzimni oqlashga bahona qidirib ketarkanman, avtobus atay qilganday manzilga ildamlaydi.

– Qambar qayiqchining kechuvida toʻxtating.

Notanish kishining gapi boshimga toʻqmoqday urildi. Bir muddat gandirakladim. Xayriyat, hech kim meni tanimaydi. Hech kim mening bir paytlar shu yerning nonini yeb, tuzligʻiga tupirib ketgan nonkoʻr ekanimni bilmaydi. “Qambar qayiqchi, kechuv” – men ularni unutgandim. Men qachon oʻzimni esdan chiqardim, qachon oʻzimga xiyonat qildim? Kimsan palonchiman, lekin odamlar meni emas, oʻtib ketganiga ancha yillar boʻlgan xokisor bir qayiqchi otamni tanishadi.

Otam kechuv oʻrtasida eshkak eshishdan toʻxtab menga jovdirab qarab turganday. Koʻprik oʻrni esa hamon boʻsh edi.

 

Muyassar TILOVOVA

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.