Калтакесакнинг думи

0
245
марта кўрилган.

Шундоқ дарвоза олдида силлиқланиб кетган эски ёғоч скамейка бор. Ҳар куни ишдан қайтишда беихтиёр скамейкага қарайман. Бир вақтлар дарвоза олди, мана шу харрак доим гавжум бўларди.

Эрталаб тонг отиши билан онам дарвозани ланг очиб қўяди: фаришта кирармиш. Ҳали уйғонмасимдан гангур-гунгур суҳбат бошланади.

– Яхши ўтирибсизми, пошша ойи?

– Шукур, айланай. Ўғлингиздан хат борми?

– Икки ҳафтадан буён хат келмаяпти, кўнглим ғаш.

– Унақа бўлса эрта-индин ўзи кириб келади. Мени айтди дерсиз. Ҳозир армиядан болалар қайтадиган вақт бўлди.

Шанба-якшанба кунлари энди ишлайман, деб ўтирсам шовқин-сурон айниқса авжига чиқади. Скамейка жонивор худди ўчакишгандек дераза тагида… Маҳалланинг ярим боласи симга тизилган қалдирғочдек харракка ўтириб олади. Ўртада ойим.

– Пошша буви, конфет беринг.

– Пошша буви, менгаям! Йўқ, унақасиданмас, зарлигидан.

Шу пайт, кўча бошида қарилигидан қулоқлари осилиб қолган, эчкидеккина озғин эшак кўринади. Ихчам араванинг ғилдиракларини ғийқиллатганча секин-секин келадию худди стансиясини билиб тўхтаган поезддек дераза рўпарасида тўхтайди. Қишин-ёзин оёғига маҳси кийиб, телпагини бостириб юрадиган қоп-қора чол “Бисмилло”, деб аравадан тушади-да, овози борича бақиради:

– Кеп қолинг, шара-бара-а-а! – Муштдеккина чолнинг шунчалик жарангдор овозда қичқиришига баъзан ҳайрон қоламиз.

– Кеп қолинг! Зар коптокка кеп қолинг!

Чол кафтини карнай қилиб ҳар бақирганида деразалар зириллаб кетади.

– Ҳуштакнинг булбули ўзимизда! Сақич деганлар келаверсин!

У, шу ҳайқириқ орасида ойим билан ҳол-аҳвол сўрашиб қўйишниям унутмайди:

– Қалай, Пошша опа, бардамгина ўтирибсизми?

– Шукр, – дейди ойим. – Кенжангиз қачон келади?

Чолнинг кенжа ўғли аспирантурада ўқийди.

– Дилгиром келди, йигирманчида келаркан. Чоршанба куни Кўктеракка бориб қўй опчиқдим, – дейди чол. – Ўғлим келиши билан оёғига сўяман. – У яна кафтини карнай қилиб қичқиради. – Э, шара-бара-а-а!

Деразалар тағин зириллаб кетади. Ойим бир кўча қора-қура болаларни эргаштириб ҳовлига киради. Ҳаммаёқни қий-чув тутиб кетади.

– Ая! Шиша беринг!

– Пошша ойи, ўн тийин беринг, ҳуштак оламан.

– Менгаям!

Шара-барачи чол камида ярим соат савдо қилади. Бировга сақич, бировга шақилдоқ… Яна бировга резинка боғланган учидан тортиб отилса қўлга қайтиб келадиган зар копток… Қари эшак бўлса турган жойида қулоқларини осилтириб мудраб ҳордиқ чиқариб олади.

Чол кетиши билан қий-чув босилади деб ўйлайсизми? Йўқ, баттар авжига чиқади.

– Нилу, ўлгур, нима қилдинг? Ҳа, қиз бўлмай ажални олдида кет! Шишани ёғи билан бериб юборибсан-ку.

– Ҳой, Алиш! Нима ҳунар кўрсатдинг? Ҳуштак чалмай ергина ютгур, адангни ароғини тўкиб ташлаб шишасини берибсан-ку. Ҳали қўлимга тушгин, гўштингни бир бурдадан қилмасам юрган эканман.

Бир тўда бола ўртасида ўтирган ойим оҳиста юпатади.

– Қўйинг, келинпошша, қарғаманг, болалик – пошшолик-да, ўргилай. Адаси бир кун ичмаса ичмас…

Баҳор пайтлари, олча гуллаганда кечасиям тинчлик йўқ. Ярим кечагача пичир-пичир, ҳингир-ҳингир… Охири бўлмади. Бир куни скамейкани таг-туги билан арралаб ташламоқчи бўлдим. Дастаррани кўтариб чиқсам ойим одатдагидек бир тўда бола орасида ўтирибди.

– Ҳа? – деди қўлимдаги аррага қараб.

– Бўлди, – дедим тўнғиллаб. – Одамга тинчлик ҳам керак-да.

Қора-қура болалар, сочи сичқоннинг думидек диккайтириб ўрилган қизалоқлар менгамас, онамга термилиб қарашди.

– Одам бор жойга одам келади-да, ўғлим, – деди ойим секин. – Норасталар суюнса ёмонми…

Якшанба кунларидан бирида дарвоза олди яна гавжум бўлиб кетди. Аммо бу сафар болалар эмас, хотин-халаж тўпланди. Аёлларнинг ҳаяжонланиб шовқин солишидан билдимки, Ҳури сатанг келган. Ҳури сатанг, ёшгина кўҳликкина жувон. Фақат оғзидаги қатор-қатор тилла тишлари, бўйнидаги дурлар, айниқса лўмбиллатиб катта-катта гапириши уни ёшига нисбатан улуғроқ кўрсатади. Бечоранинг турмуши бўлмади. Маҳаллада тўй-ҳашам бўлса, одамларнинг ҳовлисига сим тортиб “туялампочка” қўйиб берадиган ювошгина монтёр йигитга теккан эди. Беш ой деганда бир эмас, иккита попукдек қизалоқ туғиб берди. Маҳалладаги оғзи ботир отиннинг айтишига қараганда “шафтолини данаги билан еб қўйган” экан. Монтёр ювош бўлсаям, ориятли йигит экан – уй-жойини ташлади: кетди.

Ипдеккина бўлиб юрган Ҳури эридан чиқди-ю, семириб кетди. Ўзининг айтишича: “Мана, эрсиз ўлгани йўқ, қайтага бриллиантга беланиб юрибди”. Унинг хўжалик сумкасини кўриши билан хотинларнинг кўзи ёниб кетади. Ўзиям сумкамас, хазина. Ичида биллур вазадан тортиб махер кофтагача, пошнаси бир қарич платформа туфлидан тортиб, номозшом атласгача – ҳаммаси топилади.

Беихтиёр деразадан мўраласам, “бозор” айни авжига чиққан экан. Ҳури сатанг семиз оёғини скамейкага, шундоқ ойимнинг биқинига тираганча кўзни қамаштирадиган атласни кўрсатиб турибди. Атрофдаги аёллар ҳавас билан тикилиб қарашяпти. Ойим Ҳурининг оёғига жой бўшатгани учунми, скамейканинг бир учига илиниб ўтирибди.

– Бунақаси энди чиқмай қўйган. – Ҳури сатанг атласни тиззасига ёзди-да, кафти билан силади.

Аёллар ҳавас билан томоша қилишар, аммо биронтаси ақалли нархини сўрашга журъат қилолмас эди.

– Ўладиган дунёда еб-ичиб, кийиниб қолади-да одам. – Ҳури сатанг дўмбоқ кафтини силтади. – Опчиқинг, поччам сандиққа босиб қўйган пуллардан, Дилбар опа! Одам бўлиб мундоқ атлас оберсин сизгаям!

Бир этак болага ўралашиб қолган Дилбар опа секин минғиллади:

– Ҳа, насиб этса, бир кун киярмиз.

– Ҳозир киймасайиз, қачон киясиз! Икки-уч йилдан кейин чалпакка ўраб ташласа, ит қарамайдиган бўп қоласиз. Ўзиззиям ўйланг мундоқ.

Дилбар опа яна бир нима деб минғиллади. Ҳури сатанг: “Харидор йўқми?” дегандек хотинларга бир-бир қараб чиқди-да, атласни сумкага тиқди. Кейин узоқ титкилаб бир нимани қўлига олган эди, аёллар худди ўртоғининг янги ўйинчоғини томоша қилган болалардек бараварига унинг кафтига эгилишди:

– Вуу-уй! Манови зиракни!

– Тиллами?

– Қанча туради?

– Тилладан ҳам зўр! Платина деб қўйибди буни! – Ҳури сатанг бошини мағрур кўтарди. – Ўн учта.

Ойим ҳам хира тортган кўзларини унинг кафтига тикди.

– Қани? Ўн уч сўм бўлса арзон экан-ку!

Ҳури сатанг овозини баралла қўйиб кулди. Унинг кулиши ғалати. Одатда одам кулганида кўзидан нур порлаб кетади. Бироқ Ҳури сатангнинг кулиши бошқача. Ўзи эмас, томоғи кулади… “Ҳа… ҳа… ҳа…” дейди бўлиб-бўлиб. Фақат тилла тишлари ялтирайди. Семиз, бўлиқ кўкраклари силкиниб кетади.

– Бир минг уч юз сўм, пошша ойи! Кўзини кўрдийизми, бриллант-ку.

У, “бўлди, томоша тамом”, дегандек бриллиант зиракни ҳам яширди. Кейин тағин сумкасига қўл суқди. Бу сафар аллақандай ялтироқ мато чиқди. Ой-куни яқинлашиб қолган қўшни келинчак Гули матонинг бир четини журъатсизлик билан ушлаб кўрди.

– Бемалол, – деди Ҳури сатанг. – Бемалол, келин пошша, ғижим бўладиган нарсамас бу. “Мокрий трикотин” деб қўйибди отини.

Ойим ҳам матонинг бир четидан тутиб кўрди.

– Ўзимизнинг мисқоли докага ўхшаркан, – деди секин.

– Вой-вой-вой! Докайиз ҳаммомда бўлади! – Ҳури сатанг қошини чимирди. – “Мокрий трикотин”, дисам дока дийди.

– Ўзи қанча? – деди Гули Ҳури сатангнинг кўзига термилиб.

– Э, от минан туя бўлармиди, оповси! Бир жойдаги одаммиз. Йигирма сўм-де! Пулийиз ёнизда қолади.

Гули тушунмади.

– Метри йигирма сўмми?

– Метри нима қилади? Мен метрлаб сотмийман. Бир кийимлиги бир юз йигирма сўм, тушундизми?

Гули секингина қўлини тортиб олди. Унинг эри шофёр. Баҳорда аллақайси совхозга тут барги олиб кетаётганда авария бўлиб уч ой гипсда ётди. Ҳалиям ишга чиқиб кетгани йўқ.

– Менга тўғри келмас экан, – деди Гули секингина.

– Ҳа-ҳа-ҳа! – Ҳури сатанг оғзидан олов пуркаб томоғи билан кулди. – Эрта-индин қўчқордек ўғил туғиб берадиган хотинига битта кўйлак оберолмийдиган эр қанақа ўзи! Белида белбоғи борми?

Гулининг доғ босган юзи қизарди.

– Майли, – деди секингина. – Қўя қолинг. – У “мокрий трикотин”га жудаям ҳаваси келаётган бўлса керак, яна ушлаб кўрди.

– Этвотман-ку, пулийиз ёнизда кетади. Асл мол бу! – Ҳури сатанг олтин узукли бармоқлари билан матони ғижимлаб-ғижимлаб қўйиб юборган эди, яна теп-текис бўлиб қолди. – Бола ясашни билган одам гулдек хотинини ясатиб қўйишниям эпласин-де!

Боядан бери индамай ўтирган ойим гапга аралашди.

– Ҳар ким ўзидан ўтганини ўзи билади, болам, – деди совуқ оҳангда. – Нима қиласиз бечорани уялтириб.

– Вой-вой-вой! Манов одамни қарайла! – Ҳури сатанг бирдан жиддий тортди. – Ман осин деб этагига осилвотманми?! Манам ўзимдан ўтганини ўзим биламан. Бирамас, иккита тирик етимни боқиб ўтирибман.

– Нима қипти сизга? – деди ойим қовоғини солиб. – Бинойидек юрибсиз.

Гули, ҳар қалай, шу матодан кўйлак кийишни жудаям хоҳлаётгани кўриниб турарди.

– Саксон сўмга бўладими? – деди секин.

– Саксон сўмга марожний об енг. Марожний осайиз, эрийиз билан маза қилиб ейсиз.

– Жудаям унақа ноинсофлик қилманг. – Ойим яна гапга аралашди. – Бир жойдаги одамлармиз, тобуткашмиз.

– Ўлсам, тобутим кўчада қолмас. Ким ўлади, ким қолади, худо билади! – Ҳури сатанг матони Гулининг қўлидан юлқиб олди. – Аввал буёғини бир ёқлик қилинг. Туғиб олгунингизча ҳали нима гапу нима сўз.

Гули эсанкираб қолди. Ойимнинг ранги ўчди.

– Нимага унақа дейсиз? – деди таҳдид билан. – Манга қаранг, қўйинг, иккинчи менинг эшигимга бунақа нарсаларни кўтариб келманг. – У пашша қўригандек қўлини силтади. – Боринг! Бунақа ҳаром-ҳариш нарсалардан ҳазар қиламан.

– Ҳо, бўйиз етмагандан кейин пуф сассиқ бўлдими! – Ҳури сатанг сумкасини кўтариб шахдам одимлар билан жўнаб кетди. Зум ўтмай хотинлар тарқалишди. Ойим ҳам ўрнидан турди. Бир оздан кейин хонасидан унинг овози эшитила бошлади:

– Ниятинг ўзингга йўлдош бўлгур, диёнатсиз! Ўзи-ку, икки йўлнинг ўртасида ўтирибди. Нима қиласан бечорага бунақа деб. – Ойимнинг қизиқ одати бор. Жаҳли чиқса, ўзи билан ўзи гаплашади. Ҳозир ҳам эшикдан секин мўраласам, дераза ёруғида тугма қадаб ўтирганча ўзига гапиряпти: – Ундан кўра эсон-омон қутулиб олгин, дегин, ёшсан, ҳали бундан яхшиларини киясан, дегин… Пул жонингни олгур, очофат, ўлсанг пулдан кафан қилмайди-ку, имонсиз!

Ҳаммасини билиб турсам ҳам эшикни очиб, секин сўрадим:

– Ҳа, ойи, кимни уришяпсиз?

У секин бурилди.

– Э, – деди қўл силтаб. – Ҳар хил одам бор экан-да, бу дунёда…

…Ўшандан кейин ҳам дарвоза олди одатдагидек гавжум бўлаверди. Болалар чуғурлашади, “шара-бара” келади, хотинлар тўпланади, фақат Ҳури сатанг бошқа кўринмади. Бироқ, икки ойча ўтгандан кейин қизиқ воқеа бўлди. Ишдан келиб ойимнинг хонасига кирсам, Ҳури сатанг ўтирибди. Кўзига сурма тортмагани учунми, йиғлагани учунми, қизариб, хунуклашиб кетибди. Лўппи юзи янаям шишиб, баркашдек бўлиб кетган. Синчиклаб қарасам, бриллиант тақинчоқлари ҳам, тилла узуклариям йўқ. У мени кўр-ди-ю, бир нимадан чўчигандек, шоша-пиша ҳовлига отилди.

– Нимага кепти? – дедим энсам қотиб.

Ойим сурилиб ёнидан жой кўрсатди. Тушундим, зарур гапи бор. Иккиланиброқ кўрпачага ўтирдим.

– Тинчликми?

Ойим дарров жавоб бермади. Чойнак устидаги латта қалпоқчани олиб чой қуйди.

– Очилип деганни танийсанми? – деди анчадан кейин.

– Нима эди? – дедим сергакланиб.

– Ҳурини газетага уриб чиқмоқчи эмиш. Қўй, болам, шуни ёзмай қўя қолсин.

– Танимайман, – дедим ёлғон гапириб.

– Сен уни танимасанг ҳам, у сени танийди-ку, – деди онам осойишталик билан.

– Таниса нима қипти! – дедим зарда билан. – Биласиз, мен бунақа ишларга аралашмайман!

– Биламан, болам, биламан. – Ойим ўйланиб қолди. Кейин яна ўша гапни қайтарди. – Қўй, шуни ёзмай қўя қолсин.

Энди росмана жаҳлим чиқа бошлади.

– Қизиқсиз! – дедим ғашим келиб. – Қайси куни Ҳурини ўзингиз ҳайдаб юборгандингиз. Энди ёнини оляпсиз. Ким ўзи у! Битта ҳаромхўр чайқовчи-да.

Ойим яна ўйланиб қолди.

– Тўғри, – деди анчадан кейин. – Ҳури ёмон, ҳаромхўр. Лекин бу бечора калтакесакнинг думидек гап, болам. Бунга оширадиганлар бошқа. Калтакесакнинг думини узганинг билан бошқаси ўсиб чиқаверади… – У яна жимиб қолди. – Чойингни ич, – деди юпатувчи оҳангда. – Боласи бор-а, бир эмас, иккита норасидаси бор-а, ўғлим.

Индамадим. Тўғриси, нима дейишни ўзим ҳам билмасдим. Бу – онамнинг охирги илтимоси эканини ўшанда билмаган эдим…

…Мана, ҳозир ҳар куни ишдан қайтишда дарвоза олдидаги скамейкага қарайман. Скамейка бўм-бўш. На болалар бор, на хотинлар… Ҳатто “шара-бара” ҳам кўчамиздан ўтмайдиган бўлиб қолди.

 

Ўткир ҲОШИМОВ

 

“Дунёнинг ишлари”дан

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.