Intizor

0
297
marta koʻrilgan.

Yo tavba, odam odamni shunchalik ham qoʻmsaydimi? Shunchalik ham zoriqadimi, axir, ikki yil, ha, ikki yildan oshib ketgan koʻrishmaganimizga. Darvoqe, u meni hatto tanimasligi ham mumkin-ku, biroq shunchalik ham tip-tiniq xotirlaydimi kishini? Mana, hozir koʻrib qolaman uni: ham istayapman, ham ishonyapman. Shuurim tiniqlashib, xotirim yorqin tortib borayotir: qiziq, u qanaqa yigʻlarkin-a, axir gazetadagi maqolani oʻqib kechgacha yigʻladim degandi-ku. Eri tutoqib urishib berganida ham u toʻxtamagan-ku. Yoʻ-oʻ-oʻq, ehtimol, yigʻlamagandir, juda magʻrur-ku u. Mabodo yigʻlasa ham odam zotiga oʻxshab yigʻlamasa kerak deyman, birov ovutib toʻxtata olmaydigan holga tushib yigʻlasa kerak. Nechukdir shunaqa tasavvur qilaman: koʻpchilik qizlarday hoʻngrab yigʻlashini koʻz oldimga keltira olmayman: tishini tishiga bosib, biror narsaga koʻzlarini oʻqdek qadab, shu holicha yoshi shoʻrgʻalab yigʻlasa kerak.

Ammo men u nega yigʻlaydi, nima sababdan unday yigʻlaydi, deb savol berolmasdim oʻzimga. Bilasizmi, ayni mahalda chindan ham ishonardim uning roʻparamdan duch kelib qolishiga. Ishonardim. Men ovsar, balki behudadir, mana shu ishonchni yoʻqotib qoʻymaslikka zoʻr berib tirishardim. Eʼtibor berganmisiz, aksar hollarda oʻta qattiq intilgan rejangiz amalga oshmaydi yoki chappasidan keladi. Shu lahzada, ishonasizmi, shu narsalarni ham oʻyladim; biroq baribir uni alang-jalang izlardim. Moviy koʻylak kiygan bir juvon yonginamdan oʻtib ketdi. U koʻppak yetaklab olgan boʻlsa-da, shoshib qolib oʻsha deb oʻylab metrogacha ergashib bordim. Soʻng u itining boʻynidan ushlagancha metroga kirib ketdi. Yoʻq, deyman oʻzimga, men bunchalik hovliqmasligim kerak, oʻzi shundoq tabiiy vaziyatda uchrab qoladi. Hozir allaqayerlardan lop etib paydo boʻladi (ortimdan kelib koʻzimni berkitsa-ya, yoʻq, bu mumkin emas – uning feʼliga toʻgʻri kelmaydigan qiliq), men esa uni quchib oʻpib olaman. Uradi. Lekin, axir, nega uradi, masalan, siz agar orzuingiz ushlab koʻrish mumkin boʻlgan moddiy narsadan iborat boʻlganda edi, imonim komil: kechgacha oʻpgan boʻlardingiz u ayolni. Ayolni metroda koʻrishim mumkin, men hozir birinchi marta shunday holatga tushib qoldim: yoʻlim keng yalangday, hech kim menga xalal bermaydiganday, xohlasam, shu yalang uzra uchadigandek. Sizda ham boʻlsa kerak shunday tuygʻular, menga hozir, hamma ishdan qaytayotib metro bekatida odamlar qumursqadek uymalashib ketsa-da, toʻsqinlik qilishmas edi. Barcha menga xayrixohdek edi, shunday lahzalardagina hamma narsani, hatto dushmaningni ham birdaniga seva olasan kishi. Boyagi ayol begona boʻlib chiqqanidan hafsalam pir boʻldi. Va shu zahoti ikki yil burungi…

Haftalik gazetaning, garchi boshqalar havas qiladigan adabiyot boʻlimida ishlash-da jonimga tekkan, eshik taqillatib kirgan har qanday kishi ham koʻzimga baloday koʻrinardi. Juma kuni boʻlgani uchun ish vaqti tugamasdan burun juftakni rostlab qolishga shaylanib turgandim. Eshikni qiya ochib qoʻydim: bosh muharrirning oʻtganini koʻrsam bas, men ham gʻoyib boʻlaman; shu chogʻ eshikning yopiq tabaqasiga bir qiz kelib suyandi. Sochi juda kalta qilib kesilgan, quloqlari usti ovrupachasiga ochib qirqilgan, koʻzlari koʻkish, boʻychan, rusgayam, oʻzbekkayam oʻxshardi, duragay ekan-da deb xayol qildim. Oʻzbekchalab, juda burro tilda salom berdi. Alik olganimdan soʻng:

– Tohir aka sizmi? – deb soʻradi.

– Ha, men.

– “Kuntugʻmishning orzusi”ni siz yozgansiz-a?

Nimagadir tilim aylanmay qoldi. Biror janjalkash muallifdir yoki boʻlmasam ulardan biri joʻnatgan chiqar, degan xayolga bordim, janjalning qizigʻini boshlab yubormasa-ku, deb nafas yutib turaverdim.

U esa yerga qaradi. Qizardi. Men yengil tin oldim. Ammo ikkimiz ham miq etmadik.

– Yaqinda gazetangizda parcha chiqdi-ku? – dedi u va menga yalt etib bir qaradi-yu, soʻng derazaga tikildi. Men ham derazaga tikildim.

– Ha, ha, toʻgʻri.

– Demak, sizniki?

– Ha, darvoqe, men yozganman oʻsha qissani. Kechirasiz, savolingiz esimdan chiqibdi. E, kirmaysizmi ichkariga, ostonada turmang, yomon boʻladi.

– Dinga ishonasizmi? – deb soʻradi u, sekin ichkariga kirarkan.

– Buning dinga aloqasi yoʻq, momomning ostonada turmanglar, degan tanbehi esimda bor, nimasi yomonligini oʻzim ham bilmayman rosti.

– Men ham ishonmayman. Lekin… oʻsha qissangiz zoʻr ekan.

Bu muomala menga yoqmadi. Xushomadgoʻyga oʻxshab ketdimi-yey. Kutganimday u menga bir hikoya berdi. Qirq sakkiz sahifali daftarga yashil siyohli ruchkada yozilgan, deyarli toʻla edi. Hikoyada sevgisiga yetisholmagan qizning hijronlari bayon etilgan, yigit aybdor qilib koʻrsatilgan, qoralangan edi. Rostini aytsam, xuddi shunaqa asarlarni oʻqisam tepa sochim tikka boʻlib ketardi. Tavba, kelishib olishganday qizlarning hammasi shu mavzuda yozishadi-ya. Biroq asarning husnixati shu qadar bejirim va chiroyli ediki, koʻrgan koʻz qamashar edi. Boz ustiga menga oʻxshagan “harfxoʻr” ham birorta imloviy xato topolmaydi. Aftimning bujmayganini koʻrib qiz seskandi.

– Axir hammasi boʻlgan voqealar, men ismlarni oʻzgartirdim, xolos, – derdi u.

– Tushunmayapman, – deyman men ham. – Eʼtiroz bildirayotganim yoʻq-ku.

Oʻqib chiqqach, xoʻrsindim.

– Nahotki qizlarning hammasini faqat shu narsa oʻrtasa?!

– Qanday ekan? – dedi qiz xotirjam ohangda.

– Bayonchilik ekan, fikrlashingiz joʻnroq.

– Oʻninchi sinfni bitirganman, xolos.

– Oʻqishga kirmaganmisiz?

– Endi kirmoqchiman.

– Jurnalistikagami?

– Ha, juda qiziqaman.

Men uni koʻproq gapga tutgim kelaverdi, qiyofasida soddalik aralash joziba bor edi. Birdan u:

– Siz menga qanday yozish kerakligini oʻrgating, – deb qoldi.

– Mayli, – dedim men, garchi bu vaʼdam bemaʼni boʻlsa-da. U menga ancha jiddiy tikildi. Chamasi, ishondi.

– Juda yaxshi boʻlar edi, shu kunlarda har kuni kelib tursam maylimi?

– Bemalol, bu yerga emas faqat, biznikiga borsangiz birgalashib yozishimiz ham mumkin.

– Yoʻgʻ-e, vaqtim boʻlmaydi mening. Hozir ham juda shoshib turibman.

– Ie, shoshgan qizni oʻzingiz bilasiz-ku.

U duv qizarib ketdi.

– Mening erim bor, – dedi u nihoyat. – Siz boshqa narsani xayolingizga keltirmasligingizni iltimos qilaman.

– Rostdanmi? – men chindan ham taajjubda edim. – Xuddi qizchaga oʻxshaysiz-a.

– Rahmat erkalatganingiz uchun. Bunaqa gaplarni eshitish qandoq priyatniy. Uf-f, lekin oʻn bir yil boʻlgan erga chiqqanimga.

Yopiray, yo qudratingdan! Bunday moʻjizalaring ham bormidi! Axir men uning maktabni tugatganiga shubha qilib oʻtirsam-a. Nahotki! U endi nechundir menga emas, devorda osigʻliq turgan Xemingueyning serviqor suratiga tikilib oʻtirardi. Mening hayajonimga u deyarli parvo qilmadi. Yoki sezdirmadi. Toʻgʻrisi, uning erga tekkaniga oʻn bir yil boʻlganiga shubham bor edi.

– Ha, ishongim kelmayapti, – dedim.

– Uydagilar erta bervorishgan, maktabni tugatar-tugatmasimdan erga chiqqanman.

– Xohishingiz bilanmi?

U oʻngʻaysizlandi.

– Pochchamiz yaxshi odammi ishqilib? – dedim yana.

– Undan boshqasini tasavvur qilolmayman, – dedi u jiddiy. – Oʻziyam oʻlguday rashkchi. Meni bu yerga kelganimni bilsalar, bilmadim, nima boʻladi? Non doʻkonga ham bir oʻzimni chiqarmaydilar. Men ham shunga yarasha rashkchiman-de, bir-birimizni ja-a yaxshi tushunamiz. Gazeta-jurnallarni birga oʻqiymiz. Bir gal “Oqshom”da judayam taʼsirli bir maqolani oʻqib qoldim-da, ularning oldilarida hoʻng-hoʻng yigʻlayverganman, ovqatam yemaganman, to ertalabgacha yigʻlaganman. Keyin bitta daftarni toʻldirib “Oqshom”ga yozib yubordim. Negadir javob kelmadi. Bilasizmi, men har qanday ishni eplayman, faqat oʻqishga kirishim kerak, jurnalistikaga. Gazetada maqolalar chiqarsa imtiyoz beradi deyishadi, toʻgʻrimi?

– Imtiyoz emas, bu majburiy – maqolangiz chiqmagan boʻlsa hujjatingizni olishmaydi. Kechkiga kirmoqchimsiz, yo sirtqigami?

– Ikkovining bittasiga-de. Yomon ekan munaqa sharti boʻlsa.

– Qoida shunaqa-da.

– Demak, men umuman kirolmas ekanman-de, a?

Biram iltijoli tikildiki, ixtiyorimda boʻlsa, uni oʻqishga kiritib qoʻyish istagi tugʻildi beixtiyor. Shu barobar uning mendan najot istayotgani boismi, ixtiyorsiz bir gʻurur ham paydo boʻldi.

– Unaqa umidsizlikka tushmang, maqolalar chiqarsangiz boʻladi, masalan “Oqshom”ga yozsangiz tezroq chiqarishadi. Rostini aytsam, siz mana bu hikoyadan voz keching, eʼlon qilishga arzimaydi-da.

– Nima uchun? – deb soʻradi u tagʻin taajjublanib.

– Qanday tushuntirsam, primitivroq-da.

– Nima degani u?

– Joʻnroq demoqchiman.

– Axir men boʻlgan narsani yozganman, ishonmasangiz oʻsha odamlarning uyiniyam koʻrsatib qoʻyishim mumkin.

– Siz tushunmayapsiz. Men badiiyligini nazarda tutyapman. Shu tomondan talabga javob bermaydi.

– Boshligʻingiz bormi? – deb qoldi u birdan.

– Muharrirmi?

– Ha, muharrir.

– Shu yerda boʻlishi kerak, faqat u kishining bunaqa qoʻlyozmalarni oʻqishga vaqti yoʻq.

– Men juda shoshib turibman, – dedi yana u. – Qaynonam xavotir olayotgandirlar. Kichkinam kasal edi.

– Bolalaringizam bormi?

U kulimsiradi. Men oʻngʻaysizlandim. Suhbat davomida uning juvon ekanligini dam-badam unutib qoʻyardim. Yoki… Yoʻq, u ehtirosga berilmasdi, picha sovuqqonroq, hayotni mendan koʻra yaxshiroq biladigan koʻrinardi. Men, boyagina uning boshini aylantirgim kelgan odam esa bir kichik goʻdakka yordam berayotganday gʻamxoʻrlik qilgim kelardi.

– Savolim nooʻrin boʻlsa kechirasiz, men sizni hamon oʻsmir deb tasavvur qilyapman.

– Yoqimli gap, – shunday deganida uning choʻziqroq yuzi yanada yorishib, lablari qimtilib, shunday holatga tushdiki, xuddi namoyishga qoʻyilgan malikaday boʻldi-qoldi. – Kattam ikkinchi sinfga borvotti.

U shunday deb yana devorga, Xemingueyning suratiga tikildi. Xuddi shu lahzada “Siz judayam goʻzal ekansiz” deb yuborgim keldi. Oʻzimni zoʻrgʻa tiydim. Aslida-ku, mening suqlanib tikilishlarimdan zada boʻlib ham ketdi – yana “ketaman”ga tushdi.

– Mening sizga maslahatim: “Oqshom”ga yozib turing. Tez-tez maqola chiqarib turing, – dedim yana.

– Qiziq, nimani yozsam ekan? – deb menga termildi. Chamasi u umrida birinchi marta najot soʻrayotganday tuyuldi.

Azbaroyi yordam bergim kelayotgan boʻlsayam:

– Mahallangizdagi yaxshi odamlar haqida, – dedim beixtiyor. – Bormi oʻzi shundaylar?

– Ha-a, bor-bor, – dedi u. – Yusuf buva degan borlar, urushda qatnashganlar, oʻshalarni yozsam-a, chiqazisharmikin?

– Albatta.

U shoshma-shoshar emas, aksincha, ohista gapirar, biroq odamlar bilan kam muloqotda boʻlgani boismi, sodda fikrlardi.

– Kechirasiz, siz qattansiz oʻzi?

– Surxondaryolik. Oʻxshayapmanmi?

– Bilmadim. Ochigʻi, men hech joyni koʻrmaganman, hatto oʻzim tugʻilib oʻsgan Toshkentni ham durust bilmayman. Ishonmayapsiz? Yoʻ-oʻ, seryozniy, men aldamayapman.

Dunyoda birovni aldash qoʻlidan kelmaydigan insonlar boʻladi. Ular bilan bir zum suhbatlashsangiz boʻldi, koʻngli ochildasturxonday bilinib turadi. Baʼzan odamyovvoyi, qishloqi qizlar, ayniqsa, togʻliklar haqida birovga soʻzlab bersangiz, suhbatdoshingiz, albatta, oʻsha qizning qoloqligiga, biroq baribir oʻta iffatliligiga qoyil qolib oʻtiradi. Qarshimda oʻtirgan juvonning esa ulardan farqi – shaharda yashaganligi edi, xolos. U hamma narsaga bolaning koʻzi bilan qarar, bolaning dili bilan hayratlanib qolardi. Ammo u oʻzini ataydan magʻrur va katta olar, ehtimol, atrofidagilar kulmasliklari uchun shunday qilardi. Unga tegishish uchun:

– Sizni Surxondaryoga olib ketaman, – dedim.

Juvon esa bu gapni juda jiddiy qabul qildi.

– Qiziq gapirasiz-a, qanday qilib boraman? – dedi.

Darhol gapni burdim:

– Bu qadar sodda boʻlmang. Oʻzingizga qiyin boʻladi.

Menga shunday tuyuldiki, garchi u sochini qirqtirib, oʻzicha modaga moslab kiyingan boʻlsa-da, zohiran magʻrur koʻrinsa-da, anchayin odamovi juvon. Uning birinchi marta uyidan soʻramay chiqqaniga ham imonim komil edi. Juvonning – uni hech shunday atagim kelmaydi, koʻngil izhori va menga yozib kelgan boyagi hikoyasining soddaligi shundan dalolat berar edi. Men endi faqat togʻ-dashtlardagina emas, oramizda yurgan, biz koʻrib-koʻrmay, koʻrsak-da, koʻpincha eʼtibor qilmaydiganimiz – suluv va goʻzal qalbli qizlar haqida birinchi marta oʻyladim. Naqadar goʻlmiz, dedim oʻzimcha, koʻngil jozibasi haqida suhbatlashsak yoki oʻylasak, faqat oʻzimizcha tasavvur qilgan qishloq qizlari toʻgʻrisida gapiramiz yoki yozamiz. Juvonga nisbatan allanechuk havasmi, rashkmi, ishqilib bir tuygʻu bilan dil izhor qilib qoʻygim keldi. Darvoqe, shunda u mendan yoshimni soʻradi. Aytdim. Toʻrt yosh kichik ekansiz deb kuldi. Yoshim undan katta koʻringani uchun xijolat chekdim.

Ayol ketmoqchi boʻlib oʻrnidan turayotganida bir gap bexosdan ogʻzimdan chiqib ketdi:

– Oʻzi men doim shunaqa: juvonlarni yaxshi koʻrib yuraman.

– Ie, uylanmaganmisiz? – deya ajablanib qoldi u.

– Ha, uylanmaganman, ideal qiz yoʻq. Borlari nasib qilmaydiganlar – sizga oʻxshagan.

Uning endi biroz jahli chiqdi.

– Kechirasiz, – dedim. – “Oqshom”ga yozib turing.

– Kechirasiz, – dedi u ham shoshib. – Endi baribir bu yil kirolmasam kerak. Vaqt juda oz qoldi-ku.

– Koʻnglingizni tushirmang-da lekin.

– Rahmat.

His-hayajonsiz, bosiq, juda tabiiy chiqdi bu soʻzlar uning ogʻzidan.

Ketdi. Shundan soʻng biron marta qorasini koʻrsatmadi.

Mana, nihoyat ikki yildan soʻng men – endi uylanib, bir bolaning otasi boʻlsam-da, hamon oʻzimni yolgʻizdek his qiladigan bir havaskor banda butun borligʻim bilan oʻsha juvonni uchratishga jon-dildan ishonib turibman. Uchrataman, bu – aniq. Bu yerda boʻlmasa, sal narida yoxud undan ham nariroqda, albatta, uchraydi. Savqi tabiiy bir tuygʻu butun shuurimni qoplab olib, oʻzimni tushda kechgan hodisalar hozirning oʻzidayoq koʻz oʻngimda roʻy berishiga ishontirib turibdi. Ha, u oʻsha havorang koʻylagida tovlanib, ehtimol, anhor boʻyida kutib turgan boʻladi. U peshvoz chiqadi, lablarini biroz qimtib, koʻkimtir koʻzlarini xiyol suzib, jilmayib, boʻychan qomati yarashgandan-yarashib, ohista qadamlar bilan, jindek gunohkordek… uyalib…

Kaminani yolgʻonchiga chiqarmasligingiz uchun payti kelganda aytib ham qoʻyay: oradan ancha-muncha vaqt oʻtib u menga telefon qilgandi; ovozidan tanigandim, adashmasam, oʻsha edi – qizlarni dini islomga daʼvat etuvchi maqola yozgani, shu mavzuda yozilgan narsani chiqarib boʻladimi yo yoʻqligini soʻrab; mendan hadeb oʻsha juvonmisiz degan mazmundagi tergovnamo savollar olavergach, jimgina goʻshakni bosib qoʻygandi, oʻshandan beri bir ulugʻ jimlik hukm surayotgandek. Qolaversa, menday gunohlarga botib, hayotning turli soʻqmoqlariga boshini suqib chiqqan esa-da, izlagan xazinai davlatini topolmagan kimsa. Yurak urib, birovga – tushunguvchi, jillaqursa, bosh egib eshitguvchi, farishtamisol ojiza qoshida emranib bi-ir yorilsam ham deyman.

…Ohista qadamlar bilan kela boshladi – xuddi hind filmlaridagi nozanin kabi – bu ertakka ishonmayin dedim, lekin boʻshashib, harsillab, oʻzimni yoʻqotar alfozga tushdim. Tushga oʻxshash muhmal bir holat. Tuyqus qoʻlim qoʻliga tegdi – azbaroyi hapriqqanimdan, xuddi uyquda toshning ustidan tushib ketdim. Yuragim orqaga yopishib urmay qoldi goʻyo. Biroq tomdan agʻanagan kishi yerga tushadi-ku. Men oʻzimga kelib nashʼa qila boshladim, shu haqda ungayam soʻzladim, lekin oʻzim sezmadim, tavba, nimalarni soʻzladim, soʻzlarimga quloq tutgim keldi, uchib borayotgan soʻzlarni tutib olib eshitdim bir-ikkitasini: “Layli emasmisiz, Layli emasmisiz, siz, men…” Mening soʻzlarim uning yuziga urildi, qizil lablari tagʻinda qizardi, yuzi ham qon tusini ola joʻnadi. Oʻsha lablarning orasidan egiz chaqaloqlardek bir-ikki jondor soʻz chiqa keldi. Ularni olib koʻksimga qoʻydim. Soʻng oʻsha tanish lablar qoya atrofida qayga qoʻnishini bilmay yurgan musicha kabi qaynoq nafas urib talvasalandilar. Vujudimning titroq buyrugʻi ila men musichayu jondor soʻzlarning egasini birdan qoʻllarim ila quchdim. Engashdim. Xira tuman kabi parda tortildi-yu, shu parda ortidagi ega toʻlqinli suvdagi aks misol chayqaldi. Beldagi qoʻllarim issiq suvni quchganday boʻldilar. Yoʻq, axiyri bilsam, u suv ham emas, nimadir xiyonat yuz berdi shu yerda. Havo – oddiy boʻshliq qoldi, xolos. Qizning yorqin chehrasi balqib turgan bir surat havoda chayqaldi. Suratga qoʻl choʻzsam, u ham yoʻqoldi-da, hangu mang boʻlib qotib qoldim. Yonimda sollanib oqayotgan anhorning yuzini-da hijob yangligʻ bir parda qoplab yotardi. Uyatdan yuzim choʻgʻday qizib ketdi…

 

Sobir OʻNAR

 

“Sharq yulduzi” jurnali, 2016–5

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.