Folbinni laqillatish

0
53
marta ko‘rilgan.

Arkadiy AVERCHYeNKO,

Rossiya

 

Sen, albatta, folbinga borishing kerak, – dedi menga tog‘am. – O‘tmish, bugun va kelajakni aql bovar qilmas darajada to‘g‘ri bashorat qiladi…

Masalan, menga o‘n besh yildan keyin aniq o‘lishimni aytdi.

 – Buni hayratlanarli haqiqat, deya olmayman, – e’tiroz bildirdim men. – Kutamiz!

 – Nimani kutasan?

 – O‘n besh yil o‘tishini. Agar u haq bo‘lib chiqsa, borganim bo‘lsin.

 – Agar o‘n besh yil ichida folbin o‘lib ketsa-chi? – e’tiroz bildirdi tog‘am.

Men ikkilanib qoldim. Haqiqatan ham, bu g‘aroyib odamning o‘limi meni umidsizlikka tushirib qo‘yishi mumkin… Agar folbin oyoqlarini cho‘zib qolsa, men na kelajagi, na uzoq va na yaqin o‘tmishidan boxabar so‘qir odamga aylanib qolaman-ku… “Bundan tashqari, o‘yladim men, o‘limim vaqtini aniqlash uchun yetarlicha asosim bor. To‘satdan, uch xafta ichida o‘lib qolsam-chi? Bankdagi ming rubl nima bo‘ladi, axir o‘sha pullar yordamida hayotimning so‘nggi kunlarini mazmunga to‘ldirganim yaxshimasmi?..”

 – Mayli, boraman.

… Folbin haqiqatan ham g‘aroyib inson bo‘lib chiqdi: uning yuzida hech qanaqa mag‘rurlik va takabburlik sezilmasdi. Aslida folbinlikni hammagayam yuqtirmaydi…

Salom-alikdan so‘ng folbin kamtarona ta’zim qilib dedi:

 – Garchi kelajak inson nazaridan yashirin jumboq bo‘lsa-da, odam tanasida shunday bir hujjat borki, o‘ta tajribali, bilimdon ko‘z ushbu hujjatdan hamma narsani o‘qiy oladi.

 – Nahotki?

 – Bu hujjat – kaftingiz! Dunyoda kaft chiziqlari bir xil ikkita odam yo‘q. Kaftdagi har bir chiziqda insonning fe’l-atvori, qilmishi va ishtiyoqlari aks etgan bo‘ladi!

Yuragim titrab ketdi. “Jin ursin! – o‘yladim men. – Kechagina o‘rtog‘imning sigaretini o‘ziga sezdirmay o‘margandim. Buni achchiq hazil, deb tushunish mumkin, ammo la’nati qo‘l nuqtai nazarimizni hisobga olmasdan ayni haqiqatni ko‘rsatadigan bo‘lsa, sigaret o‘g‘risiga aylanib qolaman-ku. Qanday sharmandalik!.. Bu gaplardan keyin meni folbinning ko‘zlariga tik qaray oladi, deb o‘ylaysizmi?

Achchiqqina kulib qo‘ydim.

 – Kechagi sigaret voqeasi bilan bog‘liq hazilni esladim… kulaverib o‘lib qolay dedik o‘ziyam! Do‘stim sigaretni stolga qo‘yib, gugurtga chiqib ketdi. Men esa – fuu! Sigaretni o‘mardim. Umid qilamanki, bu hazil ekaniga shubha qilmayapsiz!

Folbin menga hayrat bilan tikildi va dedi:

 – Kaftingizni tuting, fol ko‘rishni boshlaymiz.

 – Albatta! – deya hayajon bilan qo‘limni uzatdim. – Hammasini, boricha ayting! Agar menga qo‘rqinchli narsa tahdid qilayotgan bo‘lsa, iltimos, tortinmang. Hammasiga tayyorman!

U o‘tkir uchli qalamni oldi va kaftimdagi turli chalkash chiziqlar bo‘ylab yurgiza boshladi.

 – Xavotir olmang! Men hammasini ro‘yirost aytaman. Deylik, yoshingizni aytishim mumkin… Hmm… Siz allaqachon yigirma to‘rtga kiribsiz!

Folbin mutlaqo haq edi: rostdan ham bundan besh yil oldin yigirma to‘rt yoshga to‘lgandim.

Men folning davomini eshitish ishtiyoqida yonardim.

 – Shimolda, boy aristokrat oilada tug‘ilgansiz.

“Ehtimol, bu ham to‘g‘ridir, – xayolimdan o‘tkazdim, – agar Sevastopol markaziy Afrikaga nisbatan shimoliy deb hisoblansa, shimolda tug‘ilgan bo‘laman. Otamga keladigan bo‘lsak, garchi folbin uni aristokrat deb atayotgan bo‘lsa-da, marhum o‘zi jamg‘argan pulning bir chaqasidan ham huzur ko‘rmadi: u oziq-ovqat do‘konidagi savdodan tushadigan pulni, oxirgi tangasigacha atrofdagilarga tarqatib yubordi. Menimcha, otam ruhan haqiqiy aristokrat edi.

 – Otam haqidagi yaxshi xotiralaringiz uchun rahmat sizga, hurmatli folbin!

 – Keling, fe’lingizga o‘taylik… Siz g‘amgin, odamovi, hamma narsaning qorong‘i tomonini ko‘rishga moyil odamsiz. Tibbiyotga qiziqasiz.

Qiziqishim haqidagi oxirgi taxmin meni hayratlantirdi: tibbiyotga qiziqarmishman. Kechagina do‘stlarimdan meni ikki haftadan beri qiynayotgan tumovning davosi nima ekanini so‘rab chiqdim. Fe’l-atvorga kelsak, shu joyida biroz xafa bo‘ldim… Kitobxonlarning hech biri kulgili hikoyalarni o‘qib menchalik rohatlanmasa kerak. Men o‘zimni beg‘am, maishatni xush ko‘radigan, hazil-mutoyibaga moyil odam, deb hisoblardim.

 – Qaysi chiziq xarakterni ifodalaydi?

 – Mana bu.

 – Afsus, bunisi emas ekan-da, – deya xo‘rsindim. – Mana bu, chaproqdagi chiziq. Bu qanaqadir yorqinroq chiziqqa o‘xshayapti.

 – Bu hayot chizig‘i. Sizda ikkita baxt chizig‘i bor…

 – Atigi ikkita? Kamroqmasmi. Bilasizmi, ular bilan hech narsa qilolmayman. Oilaviy hayot haqida nima deyilgan?

 – Ikkita jondan aziz farzandlaringiz bor ekan. Rafiqangiz esa sizni juda ko‘p qiyinchiliklarga duchor qilarkan.

Men butunlay karaxt bo‘lib qoldim.

 – Xo‘sh, oilaviy hayotimni aytayotgan o‘sha chiziq qayerda?

Folbin chiziqqa ishora qildi.

Men hech nima demadim, lekin kaftim ayni paytda yolg‘on gapirayotgan edi: menda na farzand, na xotin bor edi. Shuni o‘ylashim bilan kaft chiziqlarim xurmoday qizarib, ko‘zlarimdan o‘zini olib qochganday bo‘ldi. Yigirma to‘rtga kirganimga besh yil bo‘lgan bo‘lsa-da, bunaqa nayrangni ko‘rmagandim.

Yolg‘onchi kaftimga ishongan begunoh folbinning oldida o‘zimni aybdor his qildim va dedim:

 – Mayli… davom etamiz.

 – Davom etamiz, – takrorladi folbin. – Siz hayotingizda juda katta yo‘qotishni boshdan kechirgansiz, bundan juda qiyinchilik bilan o‘tgansiz… Xo‘sh, menimcha… qaysi yili? Ha! O‘n ikkinchi yili! Aniq ko‘rib turibman, bu yo‘qotish o‘n ikkinchi yili bo‘lib o‘tgan!

Xotiramni titkilab uzoq o‘ylanganimdan so‘ng, haqiqatan ham o‘n ikkinchi yilda sodir bo‘lgan ko‘ngilsiz voqeani: pichan ustida yotib, cho‘ntagimdan tushib qolgan suyakdan ishlangan qalamtarosh va o‘ttiz tiyinni esladim. Ammo folbin meni bu g‘amni qiyinchilikda o‘tkazdi, deb hisoblar ekan, qattiq adashayotgan edi. Eh-he! O‘sha g‘am o‘tib ketayotganida men pinagimni ham buzmaganman. Shu kunning o‘zida akam mendan bir paytlar tortib olgan katta pichoqni o‘g‘irlagandim.

Kaft chizig‘im qanchalik uzun bo‘lsa, shuncha ko‘p gapirar, nimalarnidir kashf etar va meni turli jarlarga itarardi. Masalan, deylik, kim undan meni ikki yil qamoqda o‘tirganimni isbotlashni so‘radi? Bu qachon sodir bo‘lgandi? Qamoq haqidagi uydirmadan so‘ng ishonuvchan folbinning oldida ozodlik harakati, inqilob qurbonlari to‘g‘risida juda uzoq mahmadonalik qilishga to‘g‘ri keldi. Kaftim hamon ustimdan kulardi.

 – Siz Amerikada uch yil yashagansiz va bor-budingizdan ayrilgansiz!

 – Ha, – xitob qildim kaftimga, – yana biror narsani kashf qilarsan, azizim…

Men o‘z kaftimdan shunday uyalardimki… Agar bir paytlar pichan ustida yotib, yo‘qotib qo‘ygan qalamtaroshimni qayta topib olgudek bo‘lsam, hech ikkilanmay kaftimga yangi chiziqlar chizgan bo‘lardim va ular hech qachon egasini noqulay ahvolga solib qo‘ymasdi.

Xayol surarkanman kaftim yangi-yangi ixtirolar qilar, folbin bularni oqizmay-tomizmay menga yetkazar, men esa g‘azablanar, xijolat bo‘lardim…

Keyin kaftimning boshqa bir qirrasi ochildi: endi u menga xushomad qila boshladi.

 – Sizning aqlingiz buyuk ixtirolarga moyil… Atrofingizdagi odamlar sizni yaxshi ko‘radi va bo‘lajak daho, deb hisoblaydi. O‘ttizinchi yilda siz hammayoqni momaqaldiroqdek gumburlatib yuboradigan san’at asarini yaratasiz! Ayollar sizning orqangizdan yugurib yurishadi.

Yo‘q, men o‘z-o‘zimga achchiq-achchiq kuldim. Endi, azizim, hech narsani o‘zgartirolmaysan… Men hammasiga tayyorman. Bu juda yomon! Sharmandalik! Bu sharmandalik! Kaftimning aytganlarida hech qanday mantiq yo‘q edi. Bitta chiziq meni zaif, sovuqqon va kasallikka moyil ekanimni ko‘rsatar, ikkinchi chiziq esa og‘zida ko‘pik bilan bu dunyoda mendan ko‘ra sog‘lom odam yo‘qligini isbotlashga tirishardi.

 – Siz juda ham puldor bo‘lishingizga qaramasdan, ochko‘z, jirkanch odamsiz, – e’lon qildi kaftim va buni egilgan bitta chiziq bilan isbotladi.

 – Yo‘q, – deb e’tiroz bildirdi boshqa bitta to‘g‘ri chiziq va menga achingancha gapga tushib ketdi. – U juda ham saxiy, bir kun qashshoqlikdan o‘lib ketishi mumkinligini o‘ylamasdan pul sarflaydi.

Men o‘tiribman, uyatdan qizarib, folbinga qarashga jur’atim yetmay. Bechora folbin men haqimda nima deb o‘ylayapti ekan?

Ketayotib, folbinga o‘z ulushini berdim, pulni olgach, u yana bir bor kaftimga ko‘z tashlab, qalam bilan bir joyni ko‘rsatdi va dedi:

 – Hayotingizda olov, yong‘in va otdan ehtiyot bo‘ling!..

Men ulardan shundog‘am qo‘rqardim, lekin ushbu ogohlantirishdan so‘ng olovga umuman yaqinlashmaslikka harakat qilaman. Otlar ham mening ishonchimni qozonolmagan. Agar kelajakda bu hayvonning xizmatiga murojaat qiladigan bo‘lsam, ot bilan mening o‘rtamda har doim izvoshchi bo‘ladi, ot menga emas, izvoshchiga zarar yetkaza qolsin.

Chiqib ketarkanman, men kaftim bergan ma’lumotlar sababli folbinning oldida noqulay ahvolga tushib qolgandim, bularning hammasini o‘zgartirishni xohlaganimdan kelib chiqib, ikki og‘iz gapirsam:

 – Men folbin bo‘lmasam ham, ba’zi narsalardan ehtiyot bo‘lishingiz kerakligini eslatib o‘tmoqchiman… Sizga tashlangan quturgan fildan, kema halokatidan, suv toshqini va bombalardan ehtiyot bo‘ling! Ana shundagina siz uzoq va xohlagancha yashashingiz mumkin!

Folbinga borganimdan so‘ng men kaftlarimga umuman boshqacha nazar bilan qaraydigan bo‘ldim. Men ularni yomon ko‘rar, nafratlanar va… qo‘rqardim.

Men o‘zim uchun zarur bo‘lgan hamma joyga boraman. U esa meni har lahza ta’qib qiladi, kuzatadi va men bilan nima sodir bo‘lsa, hammasini qanaqadir chiziqlarga yozib qo‘yadi. Keyin esa men folbinning oldida uyalib qolaman, uning ko‘zlariga tik qaray olmayman. Bu dahshat!

 

1912 yil

 

Rus tilidan

Madina ALLABERGANOVA

tarjimasi

 

od-press.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.