Dog‘istonim

0
15
marta ko‘rilgan.

Rasul HAMZATOV

 

Tarjimondan:

Cho‘qqilari osmon o‘pgan Kavkaz tog‘larining bag‘rida bir o‘lka bor. Uni Dog‘iston deydilar. Do‘ppidekkina bu o‘lkada qirqqa yaqin tilda so‘zlashadigan bir million xalq yashaydi. Rasul ana shu xalqning shoiri, ana shu xalq shuhratini butun Ittifoqqa, balki butun dunyoga taratgan shoir.

“Dog‘istonim” shoirning birinchi nasriy asari. Bunda u o‘zi haqida, o‘z xalqi va o‘lkasi, uning o‘tmishi va buguni haqida, xullas, zamini va zamoni haqidagi o‘ylarini yozadi.

Xalqning adabiyotini o‘rganish – uning o‘zini o‘rganish deb bejiz aytmaydilar. Ikki xalqning bir-biri bilan yaqinligi adabiyotlarining yaqinligida namoyon bo‘ladi. O‘zbek va Dog‘iston xalqlari o‘rtasida ko‘p yaqinliklar bor. O‘tmishu bugunimiz, urf-odatlarimiz, hatto tilimizda o‘xshashliklar ko‘p. Shuning uchun Rasul Hamzatovning satrlarini o‘zbek kitobxoni o‘z yozuvchisining asaridek o‘qishi mumkin.


  

Kulbamga kirmasang, yo‘lchi, mabodo,

Senga g‘azab qilsin tangri taolo.

Kirsangu men ulfat bo‘lmasam senga

Tangri taoloning g‘azabi menga!

Eshikdagi yozuv.

 

Sen o‘tmishga to‘pponcha otsang,

Kelajak seni zambarak bilan otadi.

Abutolib aytgan.

 

 

Muqaddima o‘rnida

Umuman, muqaddimalar to‘g‘risida

 

Ertalab ko‘z ochganingda ilon chaqqanday o‘rningdan sapchib turma. Avval bir nafas yotib, ko‘rgan tushingni o‘ylagin.

Nazdimda, ollo taoloning o‘zi ham sahobalariga biror qiziq voqeani aytib berishdan, yoki nasihat qilishdan oldin chilimini tortib, bir nafas xayolga cho‘madi, o‘ylaydi.

Samolyot parvoz qilishdan avval uzoq guvullaydi, so‘ng uni ancha yo‘lga tortib borishadi, keyin yana qattiq guvullaydi, yuguradi. Shundan so‘nggina osmoni falakka ko‘tariladi.

Vertolyotga uzoqdan yugurib kelishning hojati yo‘q. Lekin u ham uchishdan avval turgan joyida uzoq gurullaydi, qaldiraydi, butun vujudi titraydi.

Faqat tog‘ lochini qoya ustidan moviy ko‘kka tik parvoz qiladi. Qanotlarini keng yoyib asta-asta ko‘tariladi va nihoyat osmonda bir kichik nuqtaga aylanadi.

Yaxshi kitobning muqaddimasi ana shunday bo‘lishi kerak. Uzundan uzoq, zerikarli so‘zboshining hech kimga keragi yo‘q. Axir chopib kelayotgan otni jilovidan ushlab qolmasang, o‘tib ketgandan keyin dumiga osilishning foydasi bormi?

Mana hofiz qo‘liga tanbur oldi. Uning xushovozligi hammaga ma’lum. Shunday ekan, tanburni uzoq ting‘illatib o‘tirmay darrov qo‘shiq boshlasa bo‘lmaydimi? O‘yindan oldin nutq, tomoshadan oldin va’zning nima keragi bor? Bizda qaynota kuyovni mehmon qilishdan oldin uzoq pand nasihat qiladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri dasturxonga taklif qilib, kosaga sharob to‘ldirib beraversa bo‘lmasmikin?

Bir kun ulug‘ Shomilning muridlari davrada o‘tirib o‘z qilichlarini maqtab qolishibdi. Biri po‘latining tozaligini gapirsa, biri qilich bandiga yozilgan oyatning ma’nosini aytib maqtanaveribdi. Muridlar orasida Shomilning noibi Hoji Murod ham bor ekan. U yig‘ilganlarga qarab shunday so‘z aytibdi.

– Ey, siz, sodiq muridlar. Bu yerda salqin chinor soyasida o‘tirib bahs qilmang. Ertaga saharlab qirg‘in jang bo‘ladi. Kimning qilichi zo‘r bo‘lsa, ana o‘shanda bilinadi.

Har qalay, ollo taolo ham gap boshlashdan oldin chilimini tortib, o‘ylab oladi.

Har qalay, tog‘lik xalqimda bir odat bor. Ostona oldida otga sakrab minmaydi. Avval otni yetaklab ovuldan olib chiqadi. Buning ma’nisi shuki, yo‘lga otlangan o‘g‘lon ovulida nimasi qoldi-yu, yo‘lda uni nimalar kutadi – shuni o‘ylab olishi kerak. Shuning uchun u, ishi qancha zarur bo‘lmasin, otni jilovidan ushlab butun ovul bo‘ylab ohista yetaklab o‘tadi. Ana shundan so‘ng egarga qushday qo‘nib, to‘zon ichida g‘oyib bo‘ladi.

Men ham kitobimning egariga minishdan oldin xayolim otini yetaklab ohista kezmoqdaman. Otimning jilovini ushlab, uning yonida borayapman. Men o‘ylayman. Gapni qanday boshlashni o‘ylayman.

Faqat duduq emas, sog‘ odam ham so‘zda tutilib qolishi mumkin. Kishi so‘zni saralaganda, eng kerakli, eng o‘rinli, eng oqil kalomni qidirganda shunday bo‘ladi. Men donishmandlik qilmoqchi emasman, lekin duduq ham emasman. Men so‘z izlayapman, shuning uchun tutilib turibman.

Abutolib aytgan. Kitob muqaddimasi – tog‘lik mutaassib juvonning labidagi bug‘doy cho‘pidir. Tog‘lik xotin erining po‘stinini yamayotganda labida albatta bug‘doy cho‘pi bo‘lishi kerak. Rivoyatga qaraganda, shunday qilmasa po‘stin kafan bo‘lar emish.

Abutolib yana aytgan. Men qorong‘uda eshik timirskilayotgan yoki topgan eshigiga kirish-kirmasligini bilmay turgan odamga o‘xshayman. Bunday paytda kishi eshikni taqillatadi:

– Hey, kim bor, go‘sht qaynatmoqchi bo‘lsangiz turing, vaqt bo‘ldi.

– Hey, kim bor, ish qilmoqchi bo‘lsangiz yotavering, hali vaqt bor.

– Hey, kim bor, bo‘za ichmoqchi bo‘lsangiz qo‘shnini chaqirish esdan chiqmasin.

– Hey, javob bering, kiraymi, yo mening keragim yo‘qmi?

Gapirishni o‘rganish uchun odam bolasiga ikki yil kifoya. Tilni tiyishga o‘rganish uchun oltmish yil kerak.

Men ikki yashar ham, oltmish yashar ham emasman. Men yo‘l o‘rtasida turgan odamman. Lekin ikki yoshdan ko‘ra oltmish yoshga yaqinroqman, negaki, aytgan so‘zimdan hali aytmagan so‘zim qimmatliroq ko‘rinadi.

Hali yozmagan kitobim yozgan hamma kitoblarimdan azizroq tuyuladi. U men uchun eng yaqin, eng qadrli, eng qiyin va eng mo‘tabar.

Bitilmagan kitob – men hali kirmagan, lekin meni o‘zimga sehrlab, ko‘z oldimda sirlarini oshkor etayotgan tubsiz g‘or. Bitmagan kitobim – minmagan otim, qinidan sug‘urmagan xanjarim.

Tog‘liklarda shunday gap bor: “Xanjarni bekorga qinidan sug‘urma. Sug‘urdingmi – sanch. Shunday sanchki, dushmanning ko‘kragini teshib, otining yuragiga qadalsin”.

Haq gap aytasiz, tog‘liklar!

Lekin har qalay, xanjarni sug‘urishdan oldin, dami o‘tkirligiga ishongan bo‘lishingiz kerak.

Kitobim, sen uzoq yillar mening qalbimda yashading! Seni sevikli go‘zal ma’shuqaga, o‘zimni esa yorini uzoqdan tomosha qilib, uning yoniga borolmay yurgan, borganda ham qo‘lidan ushlashga botinolmay qochib ketgan uyatchan oshiqqa o‘xshataman.

Bas. Endi sening qo‘llaringdan tutmoqchiman. Uyatchan oshiq emas, mard, olg‘ir yigit bo‘lmoqchiman. Men otni dadil minib qamchi bosmoqchiman – bor, nima bo‘lsa bo‘lsin.

Lekin har qalay, oldin o‘zimizning o‘tkir tog‘ tamakisini chor burchak qog‘ozga shoshilmay o‘rayman. Tamaki o‘rash zavqi shuncha bo‘lsa, chekish zavqi qanday bo‘larkin.

Kitobim, seni boshlashdan oldin qanday qilib ko‘nglimda tug‘ilganing, qanday yetilganingni, qanday qilib senga nom topganim, nega seni yozayotganim, nima maqsadlarim borligini aytishim kerak.

Mehmonni qo‘y nimtalayotgan, go‘sht va qon hidi dimoqqa urib turgan oshxonaga olib kirmoqchiman.

Do‘stlarimga ko‘ngil sirlarim to‘kilgan qog‘ozlarimni, men uchun aziz va mo‘tabar ishxonamni ko‘rsatmoqchiman. Qo‘lyozmalarimni tutishga ruxsat bermoqchiman.

Garchi otam shunday degan edi. Birovning qo‘lyozmasini titish cho‘ntak kavlash bilan barobar.

Otam yana shunday degan edi. Muqaddima tomosha vaqtida oldingi qatorda o‘tirgan papoq kiygan yelkador odamga o‘xshaydi. Bu odam to‘g‘ri o‘tirsa ham bir navi, goh u tomonga, goh bu tomonga hadeb qiyshayaversa – bundan yomon balo yo‘q. Tomosha g‘urbatga aylanadi.

YON DAFTARDAN. Ko‘pincha Moskvada yoki Rossiyaning boshqa shaharlarida adabiy kechalarda she’r o‘qishimga to‘g‘ri keladi. Zalda o‘tirganlar avarchani tushunmaydi. Avval, bir amallab duduqlanib o‘zim haqimda gapiraman. Keyin do‘stlarim – rus shoirlari she’rlarimning tarjimasini o‘qib berishadi. Odatda, ular boshlamasdan oldin, odamlar birorta she’rimni ona tilimda o‘qib berishimni so‘raydilar. “Avar tilining ohangini, she’rning ohangini eshitmoqchimiz” deydilar. Shundan keyin men she’r o‘qiyman. Bu ish xuddi o‘sha, hofizning qo‘shiq boshlashdan oldin tanbur ting‘illatishiga o‘xshaydi.

Kitobga muqaddima yozish ham shunday.

YON DAFTARDAN. Moskvada o‘qib yurgan paytimda otam menga palto olish uchun pul yubordi. Nima bo‘ldi-yu, pulni ishlatib qo‘ydim. Palto ololmadim. Qishki ta’tilga chiqdik. Men yozda Moskvaga nima kiyib kelgan bo‘lsam, o‘sha kiyimda Dog‘istonga qaytdim.

Otam so‘raganda har xil sabablar ko‘rsata boshladim. To‘qigan bahonalarim poyma-poy, biri-biridan bema’ni edi. Oxiri gap topolmay g‘uldirab qoldim. Shunda otam meni to‘xtatib shunday dedi:

– To‘xta, Rasul. Senga ikkita savolim bor.

– Qanday savol?

– Palto oldingmi?

– Olmadim.

– Pulni ishlatib qo‘ydingmi?

– Ishlatib qo‘ydim.

– Mana, hamma gap ayon bo‘ldi. Ikki og‘iz so‘z uchun uzundan-uzoq muqaddimaning nima hojati bor.

Otam menga shunday ta’lim berardi.

Lekin har qalay, dunyoga yangi kelgan go‘dak ko‘z ochiboq tilga kirmaydi. Avval faqat yig‘laydi, keyinroq nimalarnidir g‘o‘ldiraydi, yarimta-yurimta qilib so‘zlaydi. Yig‘laganda ba’zan o‘z onasi hamuning nima demoqchiligini, qayeri og‘riyotganini bilolmaydi.

Shoir qalbi go‘dak qalbiga o‘xshash emasmi?

Otam shunday der edi. Tog‘dan poda kelayotgan paytda avval echkining shoxi ko‘rinadi, keyin butun echki, undan keyin poda ko‘rinadi.

Ovchi ovdan qaytib kelayotganda avval uning iti, so‘ng o‘zi ko‘rinadi.

 

Ushbu kitobning qanday tug‘ilgani

va qayerda yozilgani to‘g‘risida

 

Kichkina go‘dak ham katta tushlar ko‘radi.

Beshikdagi yozuv.

 

Bir marta kerak bo‘ladigan qurol butun umr yonda saqlanadi. Butun umr qalbda saqlanadigan she’r bir o‘tirishda yoziladi.

 

Bahor qo‘ynida yashnagan ovul ustida bahor qushi parvoz qilmoqda. U qo‘nib bir oz dam olmoqchi. Mana yassi, keng, tekis tomga ko‘zi tushdi. Tomda tosh mola yotardi. Qush osmondan tushib molaga qo‘ndi. Shu payt poylab turgan tog‘ qizi qushni chaqqonlik bilan tutib oldi va uyga olib kirdi. Qush avval qo‘rqdi, keyin ko‘rdiki, uydagilar unga ozor berishmaydi. Shunday qilib qush shipga uya qurdi va ana shu uyda qoldi.

Mening kitobim ham shunday emasmi?

Men necha bor o‘zimning she’riyat osmonimdan nasr dalasiga tikildim, qayerga qo‘nish, qayerda dam olish mumkin deb o‘yladim…

Yo‘q, men aerodromga qo‘nishi kerak bo‘lgan samolyotga o‘xshayman. Havoning yomonligi tufayli aerodrom meni qabul qilmaydi. Endi pastlaganda istagan, mo‘ljallagan yerimga qo‘nolmay, yana ko‘tarilaman. Bir necha bor shunday bo‘ldi.

Demak, menga mustahkam beton tayanch nasib bo‘lmas ekan, deb o‘ylardim o‘zimcha. Demak, oyoqlarim beto‘xtov dunyoni kezmoqda, ko‘zlarim betin olamni ko‘rmoqqa yuragim damolmay qo‘shiq to‘qimoqqa mahkum deb o‘ylardim.

Suzib o‘tgan momiq bulut parchasiga, yo turnalarning arg‘imchog‘iga bir nafas mahliyo bo‘lib, so‘ng omochiga engashgan dehqon kabi men yana chala qolgan dostonimni davom ettirish uchun o‘tirardim.

She’rlarni men har qancha osmon demay, baribir u men uchun yer, haydalmagan yer, ochilmagan ko‘riq, bitmas-tuganmas mehnat, nasrga esa men qo‘l urgan emasman.

Bir kun menga xat keldi. Xat men hurmat qiladigan bir jurnalning muharriridan ekan. Men bu muharrirni ham hurmat qilaman. Muharrirning maktubi ham “Hurmatli Rasul” deb boshlanadi. Xullas, o‘zaro hurmatimiz juda zo‘r.

Maktub menga yovvoyi ho‘kizning quritilgan terisini eslatdi. Xuddi quritilgan teridek shaldiroq, faqat qo‘lansa hidi yo‘q edi, xolos.

Muharrir shunday deb yozgan edi: “Redaksiyamiz jurnalning yaqin sonlarida Dog‘iston haqida, uning erishgan yutuqlari, kundalik hayoti, ezgu mehnati haqida material bosishga qaror qildi.

Bu oddiy mehnatkashlar, ularning qahramonligi, orzu-o‘ylari haqida bo‘ladimi, tog‘lik o‘lkangning yorqin “erta”si, asriy an’analari haqida bo‘ladimi, gap asosan, xalqning ajoyib “bugun”i to‘g‘risida bo‘lsin. Bunday materialni hammadan ko‘ra sen yaxshiroq yozishing mumkin degan xulosaga keldik. Janr – sening ixtiyoringda, xoh hikoya, xoh maqola, xoh ocherk, xoh lavhalar. Materialning hajmi 9–10 mashinka qog‘ozi bo‘lsin. Muddat 20–25 kun. Senga ishonamiz va oldidan rahmat aytamiz”.

Bir vaqtlar qizni erga berayotganda undan ruxsat so‘ramas edilar. Lekin o‘sha vaqtlarda ham bironta tog‘lik o‘z o‘g‘lining to‘yini uning xohishisiz o‘tkazmas edi. Rivoyatlarga qaraganda, bunday to‘yni faqat gidatlilik bir odam qilgan ekan. Nahotki hurmatli muharririmiz Gidatli ovulidan chiqqan bo‘lsa!..

Bir necha kun o‘tgach telefonim shiddat bilan jiringlab qoldi. Telefon emas, misoli tuxum qilgan tovuq deysiz. Kutganimdek o‘sha jurnalning muharriri chaqirgan edi.

– Salom, Rasul! Xatimizni oldingmi?

– Oldim.

– Material qani?

– Endi… shu… ishlardan bo‘shab hech qo‘l tegmayapti.

– Qo‘ysang-chi, Rasul! Boshqa hech iloj yo‘q! Axir jurnalimiz million tiraj bilan chiqadi. Chet ellarga ham boradi. Agar sen juda band bo‘lsang, oldingga odam yuboramiz. Sen unga ikki og‘iz aytmoqchi bo‘lgan gapingni aytasan. U yog‘ini o‘zi to‘g‘rilaydi. Material tayyor bo‘lgandan keyin o‘qib qo‘l qo‘yasan. Bizga – eng muhimi – sening noming kerak.

Kim uyiga kelgan mehmonga xo‘mraysa ko‘zi teshilsin, mehmonni ko‘rib peshanasi tirishsa, peshanasiga odam bitmasin. Tog‘liklar mehmonni ana shunday tabarruk bilishadi. Ammo, xudo xayringizni bersin, mening uyimga Salixalovni[1] yubormang. Chirmandamni tobiga yetkazish o‘zimning qo‘limdan keladi. O‘zim yasagan ko‘zaning bandini ham o‘zim qilaman. Yelkam qichishsa birovga qashitadigan odatim yo‘q.

Shu bilan gapimiz tugadi. Tamom vassalom![2] Men bir oylik ta’til olib qadrdon ovulim Sadaga jo‘nadim.

Sada! Yetmish xonadonlik ovul. Yetmish o‘chog‘u, yetmish qozon. Qopqora yer ustida oppoq uylar. Oppoq uylar oldida ko‘m-ko‘k o‘tloqlar… Ovul ustida qoyalar osilib turadi. Bular xuddi to‘y kechasida tomga chiqib olishgan bolalarga o‘xshaydi.

Ovulga kelib otamning Moskvaga birinchi marta borganda yozgan xati esimga tushdi. Bu xatning hazili qayerda-yu, chini qayerda bilib bo‘lmas edi. Otam Moskvaga hayron bo‘lardi.

“Maskov deganing g‘alati shahar ekan. Bu yerda odamlar olov yoqmaydi, ovqat pishirmaydi shekilli. Shuncha yurib devorga tappi yopayotgan bironta xotinni ko‘rmadim. Birorta uydan tutun chiqqanini uchratmadim. Moskvaliklar tomda pichan quritmas ekan. Hayronman, sigirlarini nima bilan boqishadi. Bir bog‘ o‘tin yo bir boylam xashak ko‘tarib o‘tgan qizni uchratganim yo‘q. Biror marta na surnay, na nog‘oraning ovozini eshitmadim. Qiziq, bu shaharda yigitlar to‘y qilmasa, uylanmasa kerak. Bu g‘alati shaharning ko‘chalarida shuncha kezib birorta qo‘y ko‘rganim yo‘q. Bu odamlar uyiga mehmon kelganda nima so‘yarkin? Rostini aytsam, shaharing menga yoqmadi. O‘zimning qadrdon ovulimga ketaman…”

Otamga Moskvaning yana ko‘p tomonlari yoqmabdi. Moskva devorlarida tappi ko‘rmadim deb hayron bo‘lgani albatta hazil. Lekin o‘zining kichkina ovulini Moskvadan a’lo ko‘rgani hazil emas. U o‘zining qadrdon Sadasini juda sevardi, jahonning hamma poytaxtlarini qo‘shib berganda ham shu ovuliga alishmas edi.

Qadrdonim Sada! Bukun men ham sening bag‘ringga o‘sha dunyodan – otam talay “kamchiliklar” topgan dunyodan keldim. Men bu ulkan dunyoni ko‘p kezdim, ko‘p ajoyibotlar ko‘rdim. Hashamatli saroylarga, go‘zal chehralarga to‘yib boqdim.

Lekin men haddan ziyod taajjub qilmadim. Chunki har safar bundan ham ajoyibroq, bundan ham g‘aroyibroq narsalarni ko‘rishimga ishondim… Axir bu olamning chegarasi bormi?

Hindistonning serhasham ibodatxonalari, Misrning yuksak ehromlari, Italiyaning chil ustunlari meni kechirsinlar. Amerikaning osmono‘par binolari, Parijning xiyobonlari, Angliyaning tomoshabog‘lari, Shveysariyaning tog‘lari meni kechirsinlar. Meni Polsha, Yaponiya, Rimning jononlari ham kechirsinlar. Ularni ko‘rganda yuragim urib ketgani yo‘q. Yuragim urganda ham boshim aylanib qolgani yo‘q.

Nega endi mana shu oddiy uylarni ko‘rganda yuragim urib ketdi, boshim aylanib ko‘zim tinib qoldi?

Nahotki shu kichkina ovul Venetsiyayu, Qohirayu, Kalkuttalardan chiroyli bo‘lsa! Nahotki bir bog‘ o‘tin ko‘tarib o‘tgan tog‘ qizi sarvqomatli oppoq skandinav qizidan go‘zal bo‘lsa!

Sada! Sening o‘tloqlaringni kezsam sarpoychang oyoqlarimni shudring tomchilari yuvadi. Shaffof buloqlaringdan to‘yib simiraman. Otam ish bilan yubordi shekilli.

Har qadamda o‘zim bilan, o‘z bolaligim bilan uchrashaman, o‘sha bahor, o‘sha yomg‘ir, o‘sha gullarni ko‘raman.

Yechinaman va shalola tagiga borib turaman. Shalola toshdan toshga urilib sachrab, sakkiz pog‘onani bosib, oxiri mening yelkamga tushadi. Parijning “Qirol saroyi” deb atalgan mehmonxonasidagi dush mening shalolam qarshisida bir yelim o‘yinchoq.

Tog‘ daryosidan oqib tushgan suvning bir qismi issiq toshlar orasida to‘xtab kun bo‘yi iliydi. Londonning “Metropol” mehmonxonasidagi ko‘m-ko‘k vanna mening bu ajoyib vannalarim oldida sopol tovoqqa o‘xshaydi.

Men katta shaharlarda piyoda kezishni yaxshi ko‘raman. Ammo bu sayr tez jonga tegadi.

O‘z ovulimni balki minginchi marta kezayapman. Yurgan sari yurgim, ko‘rgan sari ko‘rgim keladi.

Bu safargi kelishimda hamma uylarga bir-bir kirib chiqdim.

Har bitta belanchak ustida, bo‘lajak tog‘ yigitlari va tog‘ qizlari ustida xayolga cho‘mib turdim.

Har bitta belanchakka boqqanimda unda men o‘zim yotganday, mening go‘dakligim yotganday tuyuldi. Bir daqiqa men o‘tgan yo‘llar, tog‘ so‘qmoqlariyu Rossiyaning katta ko‘chalari, uzoq o‘lkalarning shaharlariyu aerodromlari hali mening oldimda bo‘lib ko‘rindi.

Murg‘ak go‘daklarni allalab ko‘shiq aytdim, ular mening sodda qo‘shiqlarim ohangida jimgina uyquga ketdilar.

Sada qabristoniga bordim. Bunda o‘t bosgan eski qabrlar yonida tuproq hidi kelib turgan yangi qabrlarni ham ko‘rdim.

Azador uylarda bosh egib jim o‘tirdim. To‘ylarda esa zavq bilan o‘yinga tushdim. Ko‘p ajoyib so‘zlarni, ibratli hikoyalarni eshitdim. Bilgan, ammo yodimdan ko‘tarilgan gaplar xotiramning teran tubidan yana yuzaga qalqdi.

Yangiliklarni ko‘zim bilan ko‘rdim, ko‘hna rivoyatlarni qulog‘im bilan eshitdim. Xayolim rangin iplarni o‘rayotgan urchuqday aylandi. Bu rangin iplardan to‘qilajak ulkan gilamni ko‘z oldimga keltirdim.

 

Kecha-ku tirmashib tik qoya toshga,

Qushlar uyasiga solardim qiron.

Mana, sevgi ishi tushdiyu boshga,

Meni katta qilib qo‘ydi nogihon.

 

Kecha-ku o‘zimni katta sezardim,

Dono bilar edim go‘dak yoshimda.

Sevgining oldida birdan qizardim,

Bola bo‘lib qoldim uning qoshida.

 

Ha, men sevgi haqida doston boshlab qo‘yganman. Oshiq va ma’shuqa haqida. Oshiq men o‘zim. Ma’shuqaning oti – sevgi. Men bu dostonni tugatishim kerak. Lekin men telegramma olgan, hozir aerodromga borishi kerak bo‘lgan odamday doim shoshilib yuraman.

BA’ZAN ShUNDAY BO‘LADI. Tog‘ qizi ertalab o‘choqqa olov yoqadi. U kechqurundan qolgan ovqatni isitmoqchi. Qolgan ovqat uydagilarga yetadi. Lekin shu payt uyga mehmon kelib qoladiyu, qozon boshqatdan osiladi.

YOKI ShUNDAY BO‘LADI. To‘y oqshomida kuyovning o‘rtoqlari uning atrofida, unga yaqinroq o‘tirishadi. Lekin uyga yoshi ulug‘lar kirishi bilan ular o‘rinlaridan turib joyni bo‘shatishadi.

YOKI ShUNDAY BO‘LADI. Mehmonxonada kattalar o‘tirishganida ularning atrofida bolalar ham yayrab yurishadi. Lekin kattalar jiddiy bir masalani hal qilib olmoqchi bo‘lishganda bolalarni mehmonxonadan chiqarib yuboradilar.

Ba’zan o‘zimni ovchiga, baliqchiga yoki chavandozga o‘xshataman. Men fikr izlayman, fikr tutaman, uni egarlab minib, o‘zim istagan yo‘ldan choptiraman. Ba’zan o‘zimni ohuga yoki arg‘umoqqa o‘xshataman. Fikrlar, hislar ovchi bo‘lib meni izlaydi, meni tutadi va minib o‘z yo‘liga soladi.

Haqiqatan, fikr va tuyg‘u tog‘likning mehmoniday to‘satdan keladi. Undan qochib ham, berkinib ham bo‘lmaydi.

Tog‘liklarda mehmonning katta-kichigi bo‘lmaydi. Eshikdan kirib kelgan bola ham biz uchun tabarruk odam, chunki u – mehmon. Mehmon bola mezbon choldan ulug‘. Uyga mehmon kelganda, kimsan, qayerdan kelding, deb so‘ramaymiz, avval uyga olib kiramiz, to‘rga, issiq o‘choqqa yaqinroq o‘tqazib, yonboshiga yostiq ko‘yamiz.

Tog‘likning mehmoni to‘satdan keladi. Lekin kutilmaganda kelmaydi. Chunki tog‘liklar har zum, har daqiqa uyiga mehmon kelishini kutadi.

Bu kitobni yozish fikri ham ko‘nglim uyiga mehmonday to‘satdan kirib keldi.

YOKI ShUNDAY BO‘LADI. Ba’zan nima qilishni bilmay bekorchilikdan, tanburni qo‘lga olib ting‘illatib o‘tirganingda birdan kuy tug‘iladi. Kuy ohang bo‘lib, ohang musiqa bo‘lib oqa boshlaydi. Tanbur chertib oqshomni tongga ulaganingni sezmay qolasan.

YOKI ShUNDAY BULADI. Yigit qo‘shni qishloqqa arzimagan ish bilan boradiyu, bitta jononni egarga o‘tqizib qaytadi.

Qadrli jurnal muharriri! Xatda yozgan iltimosingizni bajarmoqchiman. Dog‘iston haqida kitob yozmoqchiman. Lekin, meni kechiring, siz aytgan muddatda ulgurolmasam kerak, chunki ko‘p so‘qmoqlardan o‘tishim kerak. Bilasizki, tog‘ so‘qmoqlari juda tor va tik bo‘ladi.

Yuksak tog‘larim yirokda pardoz yemagan olmosday sirli jilolanadi. Arg‘umog‘im kenglikka intiladi. Siz ko‘rsatgan g‘orga qistasam ham kirmaydi.

Dog‘istonimni siz aytgan to‘qqiz-o‘n qog‘ozga o‘rab berolmayman. “Oddiy mehnatkashlar, ularning kahramonligi, orzu-o‘ylari haqida”, tog‘lik o‘lkamning “yorqin ertasi, asriy an’analari haqida material” yozish, rosti, qo‘limdan kelmaydi.

Mening kichkina qalamim shunchalik katta yukni ko‘tarolmaydi. Mening kichkina da’vatimga ummonlarning to‘lqini, tog‘, daryolarning hayqirig‘i, insoniyat taqdiri jo bo‘lolmaydi.

DEYDILARKI, qachondir birov otib yuborgan danak tasodifan kiyikning boshiga tushgan emish. Kiyikning shoxi ana shu danakdan o‘sib chiqqanmish.

DEYDILARKI, dunyoda Ali bo‘lmaganida, Umar tug‘ilmasdi. Olamda tun bo‘lmaganda kun ham bo‘lmasdi.

DEYDILARKI:

– Lochin, qayda tug‘ilding?

– Torgina g‘orda.

– Lochin, qayga uchursan?

– Cheksiz osmonga.

 

USHBU KITOBNING MA’NISI VA NOMI TO‘G‘RISIDA

 

Yurtning to‘ylarida chalingan bu jom –

Xabar berar, kelsa xatarli ayyom.

Qo‘ng‘iroqdagi yozuv.

 

Ota botir edi, haqso‘z, qahramon,

Bunda uxlar undan yodgor bu o‘g‘lon.

Otaning xanjari uning boshida,

Allada otaning mardligi doston.

Beshikdagi yozuv.

 

Tog‘lik ikki narsani ehtiyot qilishi kerak: papog‘ini va nomini. Kallasi bor odam papog‘ini ehtiyot qiladi, yuragida o‘ti bor odam nomini.

Otamning do‘stlari to‘pponcha otib shipni ilma-teshik qilib yuborishgan. Biror uyda o‘g‘il tug‘ilsa shipga o‘q uzishadi, toki Dog‘istonda yana bir qarchig‘ay dunyoga kelganini tog‘ lochinlari eshitsin.

Men olamga kelganimda, menga nom qo‘yishganda otamning do‘sti birvarakay ikki marta o‘q uzgan ekan: bittasini shipga, bittasini yerga.

Menga qanday ot qo‘yishganini onam hikoya qilib bergan. Men oilada uchinchi o‘g‘il edim. Mening bitta opam ham bor edi. Lekin bu yerda gap o‘g‘il bolalar haqida.

To‘ng‘ichimizning oti tug‘ilmasdanoq butun ovulga ma’lum bo‘lgan. Chunki u rahmatlik bobomning ismini olishi kerak edi. Shuning uchun odamlar: Hamzatovning uyida yaqinda Muhammad tug‘iladi, deb gapirishardi.

Bobomning hovlisiga it, mushukdan bo‘lak to‘rt oyoqli jonivor kirmagan deyishadi, umrida ko‘rpa yopingan emas, ich kiyim nimaligini bilmagan, badaniga doktorning qo‘li tegmagan. Ovulda bironta odam bobomning qachon tug‘ilganini bilmaydi. Uni qoralab yozilgan arizada aytilishicha, bobom arabchani ham bilgan. Otam katta akamga Muhammad bobomning ismini berdi.

Ikkinchi akam tug‘ilishidan sal avval otamning Axilchi degan tog‘asi qazo qilgan edi. Uyimizda ikkinchi o‘g‘il tug‘ilganda butun ovul quvonib, mana Axilchi tirilib keldi, deyishgan ekan. Shunday qilib, ikkinchi akamning nomi Axilchi bo‘ldi.

Men dunyoga kelganimda otamning naqdinasida tayyor ism yo‘q ekan. Shu sababdan menga ot qo‘yish uchun ovulning qariyalarini chaqiribdi. Ular xuddi butun mamlakatning taqdirini hal qiladiganday davra olib, chuqur o‘yga cho‘mib o‘tirishibdi. Qo‘llarida balxar chilangarlari yasagan ko‘zacha. Ko‘zachalarda ko‘pirib turgan bo‘za. Faqat eng keksa, eng nuroniy bir cholning qo‘llari bo‘sh ekan. Meni onam olib chiqib ana o‘sha cholga tutibdi. Men cholning qo‘llarida tipirchilar ekanman, onam unga qarab shunday debdi:

– Sen mening to‘yimda pandur chalib qo‘shiq aytgansan. Eshitay, mening‘ bolamga qanday qo‘shiq aytar ekansan.

– O, tabarruk ona. Qo‘shiqni unga sen beshigi ustida aytasan. Mayli, unga qilich va o‘q qo‘shiq aytsin. Ammo eng yaxshi qo‘shiqchi yori kuylasin.

– Yo‘qsa unga ot qo‘y. Sen qo‘ygan ismni butun ovul, butun Dog‘iston eshitsin.

Shunda chol meni baland ko‘tarib turib shunday debdi:

– Qiz bolaning ismi yulduz jilvasiga, gulning tabassumiga o‘xshamog‘i kerak. Yigitning nomida qilichlarning jarangi-yu kitoblarning donishi mujassam bo‘lishi lozim. Mening kitoblarim, mening qilichim, bu bolaning nomi RASUL bo‘lsin deyapti.

Payg‘ambar siymo bu chol mening bir qulog‘imga ohista: Rasul, dedi, ikkinchi qulog‘imga Rasul, deya qichqirdi. So‘ng meni onamga uzatdi:

– Mana, ismi Rasul bo‘ldi.

Chollar sukut bilan mening nomimni tasdiqladilar va qo‘llaridagi ko‘zani bo‘shatib mo‘ylov siladilar.

Tog‘lik ikki narsani ehtiyot qilishi kerak: papog‘ini va nomini. Papoq og‘irlik qilib qolishi mumkin. Ism ham.

Rasul arabchada “elchi”, aniqrog‘i, “vakil” ma’nosini bildiradi. Men kimning elchisimanu kimning vakiliman?

YON DAFTARDAN. Belgiya. Dunyo shoirlarining anjumani. Turli mamlakat va turli millat shoirlari yig‘ilgan. Men ham borman. Hammasi o‘z xalqi, uning madaniyati, she’riyati haqida gapiradi. Shunaqa vakillar ham bor edi: londonlik venger, parijlik eston, san-fransiskolik polyak… Ne iloj, taqdir ularni o‘z ona yurtlaridan yiroqqa, necha tog‘u dengizlardan nariga uloqtirgan bo‘lsa ular gunohkormi?

Hammasidan meni bir shoir hayratga soldi. U shunday dedi:

– Janoblar, siz bu yerga turli mamlakatlardan kelgansiz. Siz turli millat, turli xalqlarning vakillarisiz. Bu yerda hech bir mamlakat, hech bir xalqning vakili bo‘lmagan yolg‘iz men. Men hamma xalqlarning, hamma mamlakatlarning vakiliman. Men she’riyatman. Men butun olamga teng nur sochuvchi oftobman. Men hamma o‘lkalarga teng yozuvchi yomg‘irman. Men dunyoning hamma yerida teng gullaguvchi daraxtman.

Shu so‘zlarni aytib minbardan tushib ketdi. Ko‘plar qarsak chaldi. Men o‘yga cho‘mdim: uning so‘zlari to‘g‘ri, – biz, shoirlar, dunyo oldida burchlimiz. Lekin o‘zining tog‘lariga butun vujudi bilan band bo‘lmagan odam olamning vakili bo‘la oladimi? Bunday odamo‘z yurtini tashlab ketgan, begona yurtda uylangan va qaynonasini ona deb yurgan bevatanga o‘xshaydi. Men qaynonalarga qarshi emasman, lekin ona bitta bo‘ladi.

Sendan, kimsan, deb surishtirganda, sen pasportingni ko‘rsatasan. Unda hamma narsa yozig‘liq. Agar biror xalqdan, kimsan, deb surishtirsa, u pasport sifatida o‘z vakilini, olimini, shoirini, bastakorini, arbobini, lashkarboshisini ko‘rsatadi.

Har bir odam dunyoga kelganda shu narsani bilishi kerak: u dunyoga o‘z xalqining vakili bo‘lmoq uchun kelgan. Har daqiqa ana shu vazifani bajarmoqqa shay bo‘lmog‘i kerak.

Insonga nom berishadi, papoq va qurol berishadi. Beshikdan o‘z xalqining qo‘shiqlarini o‘rgatishadi.

Taqdir meni qaylarga uloqtirmasin, men doim o‘zim birinchi bor arg‘umoq egarlagan yurtning, o‘sha tog‘larning, o‘sha ovulning elchisiman, vakiliman, deb o‘ylayman. Qayerda bo‘lmay Dog‘istonimning maxsus muxbiriman.

Lekin Dog‘istonimga qaytganimda men butun mamlakatimning, hatto butun dunyoning muxbiriman.

 

Ona yurtim jamolin, ko‘rkin

Men olamga ocholganim yo‘q.

Yelkamda bu yuk to‘la xurjun,

Tugunini yecholganim yo‘q.

 

Olamda ko‘p tingladim qo‘shiq,

Ona tilda kuyga solmadim.

Yelkamda bu yuk to‘la sandiq,

Kalitini topa olmadim.

 

Tom labida oyoqni osiltirib o‘tiribman. Ovuldoshlar meni savolga tutishadi:

– U yoqlarda bizning odamlarni ko‘rmadingmi?

– U yoqlarda bizning tog‘larga o‘xshagan tog‘lar bo‘ladimi?

– U yoqlarda zerikmadingmi, ovulni sog‘inmadingmi?

– U yoqlarda bizni bilishadimi? Men javob beraman:

– Biz hali o‘zimiz o‘zimizni yaxshi bilmaymiz, ular bizni qayoqdan bilsin. Biz bor-yo‘g‘i bir millionmiz. Bir million xalqu, qirqta til…

– Shunday ekan, biz haqimizda sen aytib ber, bizning o‘zimizga ham, butun dunyoga ham ayt. Bizning tariximizni asrlar davomida qilich va xanjar bu zaminga qon bilan yozgan. Sen shu yozuvni tarjima qil. Sada ovulida tug‘ilib, shu ishni sen qilmasang, kim qiladi?

Fikringni yashirma. Yashirsang yo‘qotasan. Xasis odam xazinasini yashirib yuradi. Yashiradi-yu, keyin o‘zi ham qo‘ygan joyini esdan chiqarib qo‘yadi. Xasisligi tufayli xazinadan ayriladi.

O‘z fikringni birovga berma. Qimmatbaho asbobni yosh bolaning qo‘liga berib bo‘lmaydi. U yo sindiradi, yo yo‘qotadi, yo o‘ynab qo‘lini kesib oladi.

Otning fe’li faqat egasiga ma’lum.

OTAMNING SO‘QMOG‘I TO‘G‘RISIDA HIKOYAT. Bizning kichkinagina Sada ovulida katta Xunzax ovuliga mashinalar yuradigan keng yo‘l bor. Rayon markazi ana shu Xunzahda. Otam Xunzaxga katta yo‘ldan emas, doim o‘z so‘qmog‘idan yurib borardi. Bu so‘qmoqni uning o‘zi solgan, undan faqat o‘zi yurar edi.

Bu so‘qmoqdan yurib, otam ajoyib gullar terar, ajoyib guldastalar tuzar edi.

Qishda shu so‘qmoqning chetlariga qordan odamlarning, otlarning g‘alati shakllarini yasab qo‘yar, keyin odamlar kelib tomosha qilardi.

U gulu guldastalar allaqachon so‘lib tamom bo‘lgan, u qordan yasalgan shakllar allaqachon erib ketgan, lekin Dog‘iston gullari, tog‘lik odamlar timsoli otamning she’rlarida yashaydi.

Men yosh yigitcha edim. Otam hali tirik edi. Bir kuni zarur ish bilan Xunzaxga boradigan bo‘lib qoldim. Katta yo‘ldan chetlab otamning so‘qmog‘iga burildim va shu so‘qmoqdan ketaverdim. Sal yurmay boshqa so‘qmoqdan kelayotgan tog‘lik cholga duch kelib koldim. U meni to‘xtatib shunday dedi:

– Bolam, otangning so‘qmog‘i – otangga bo‘lsin. Sen o‘zingga boshqa so‘qmoq och.

Men o‘sha cholning so‘zi bilan otamning so‘qmog‘idan chiqib, o‘zimga boshqa yo‘l izlay boshladim. Men topgan so‘qmoq juda uzoq va egri-bugri bo‘lib chiqdi. Lekin men shu so‘qmoqdan o‘z gullarimni terib, o‘z guldastamni tuzyapman.

Bu kitobni yozish fikri ham menga ana shu so‘qmoqda keldi.

Yozuvchining kallasiga kelgan xayol xotin kishining qorniga ilingan boladay. U albatta tug‘ilishi kerak. Faqat fursat o‘tishi, bola yetilishi kerak. Yozish azobi tug‘ish to‘lg‘og‘iga o‘xshaydi.

Bola tug‘ilmasdan unga ot qo‘yish mumkin. Men hali tug‘ilmagan kitobimga qanday ot qo‘yay? Gullardan ism so‘raymi? Yulduzlardan izlaymi? Yoki purdonish kitoblardan qidiraymi?

Yo‘q, men arg‘umog‘imga birovning egarini urmayman. Birov qo‘ygan ism emas, laqab bo‘ladi.

Bu-ku to‘g‘ri. Ammo kitobning nomi aytmoqchi bo‘lgan gapingdan, ko‘zlagan maqsadingdan kelib chiqishi kerak. Papoqni boshga o‘lchab oladilar. Boshni papoqqa emas. Pandurning tori o‘ziga mos bo‘lishi kerak.

Ovulim, tog‘larim, Dog‘istonim. Xayollarim, tuyg‘ularim, istaklarimning oshiyoni mana shu yer. Men o‘zim shu oshiyondan temirqanot bo‘lib uchib chiqdim. Qo‘shiqlarim ham shu oshiyondan parvoz qilgan. Dog‘iston mening maskanim. Dog‘iston mening beshigim.

Shunday ekan, o‘ylashning foydasi bormi? Tog‘liklar ko‘pincha o‘g‘liga bobosining ismini qo‘yadi. Kitobim – mening farzandim. Men esa Dog‘istonning farzandiman. Demak kitobimning nomi – “DOG‘ISTON”. Bundan ham mos, bundan ham chiroyli, bundan ham aniq nom bo‘lishi mumkinmi?

Elchini mashinasidagi bayroqchadan taniydilar. Kitobim – mening vatanim. Nomi – o‘sha bayroqcha.

Yozuvchi odamning fikrlari har bir sahifada, har bir satrda, har bitta so‘z uchun bir-biri bilan bahs qiladi. Mening fikrlarim ham xuddi katta ministrlar xalqaro masala muhokamasida dahanaki jang qilganday kitob nomi masalasida jiqqa musht bo‘lishyapti.

Shunday qilib, bir ministr bo‘lajak kitob nomini “Dog‘iston” deb atashni taklif qildi. Boshqa ministrga bu nom yoqmadi:

– Bo‘lmaydi. To‘g‘ri kelmaydi. Kichkina bir kitobga butun boshli bir o‘lkaning nomini qo‘yib bo‘ladimi? Go‘dakning boshiga otasining papog‘ini kiydirib bo‘lmaydi-ku. Papoqning ichida yo‘q bo‘lib ketadi.

– Nega bo‘lmaydi? – deya e’tiroz bildiradi taklif kiritgan ministr. – Axir, osmonda suzib yurgan oyning suvdagi aksi ham oy. Uni boshqacha atashning nima keragi bor? To‘g‘ri emish, tulki oyning daryodagi aksini quyruq deb bo‘rini aldagan ekan, bo‘ri ham laqqa tushib, daryoga sakraganu cho‘kib ketgan ekan. Avvalo, bu ertak, qolaversa, tulkining mug‘ambir, aldoqchiligini hamma biladi-ku!

– Bo‘lmaydi. To‘g‘ri kelmaydi, – deya oyoq tirab oladi haliga ministr. – Dog‘iston, avvalam bor, jug‘rofiy tushuncha. Tog‘lar, daryolar, g‘orlar, dengizlar… Dog‘iston deganda mening ko‘z oldimga jug‘rofiy xarita keladi.

– Unday emas, – deyman o‘zim bahsga aralashib. – Mening yuragim jug‘rofiy xarita emas, ammo unga butun Dog‘iston jo bo‘ladi. Dog‘istonimning chegarasi yo‘q, na jug‘rofiy, na bo‘lak. Uning tarixini ham bir ipga tizib bo‘lmaydi. Agar men bu kitobni yoza olsam, u Dog‘iston to‘g‘risidagi darslikka o‘xshamaydi. Men asrlarni bir-biriga omuxta qilib, tarixning, xalqimning, “Dog‘iston” degan so‘zning faqat mohiyatini yozmoqchiman.

Aslida Dog‘iston hamma dog‘istonliklar uchun bitta. Lekin, o‘ylab ko‘rsam, har birining o‘z Dog‘istoni bor ekan.

Mening ham o‘z Dog‘istonim bor. Bu mening ko‘zimdagi, mening xayolimdagi, mening yuragimdagi Dog‘iston. Men Dog‘istonda nimaiki ko‘rgan bo‘lsam, nimaiki kechirgan bo‘lsam, men bilan yashayotgan, mengacha yashagan odamlar nimaiki kechirgan bo‘lsa barchasidan, qo‘shiqlardan va daryolardan, qoyalardan va maqollardan, lochinlardan va taqolardan, tog‘ so‘qmoqlaridan va hatto aks-sadolardan barchasi va barchasidan mening tasavvurimdagi Dog‘iston, mening Dog‘istonim yaralgan.

YON DAFTARDAN. Kislovodsk. Palatada ikki kishimiz. Men va bir o‘zbek. Kun chiqayotgan va botayotgan vaqtda biz Elbrusning ikki yuksak cho‘qqisini kuzatamiz.

Men bu ikki cho‘qqini sochini qirdirgan ikki do‘stga, Shomilning ikki qo‘rqmas muridiga o‘xshataman.

Shu vaqtning o‘zida qo‘shnim shunday deydi:

– Bu qo‘shcho‘qqi ikki qo‘lida ikki lagan palov ko‘tarib kelayotgan paytda qarshisida paydo bo‘lgan ajoyib manzaradan hayratga tushib qotib qolgan buxorolik nuroniy cholga o‘xshaydi.

YON DAFTARDAN. Kalkuttada buyuk Robindranat Tagorning uyida ajoyib bir qushning suratini ko‘rdim. Bunaqa qush dunyoda yo‘q, bo‘lgan ham emas. U Tagorning xayolida paydo bo‘lgan, uning fikr dunyosida yashagan. Agar Robindranat oddiy qushlarni ko‘rmaganda bu g‘aroyib qushini chizolmagan bo‘lardi.

Mening ham ajoyib bir qushim bor. Bu mening Dog‘istonim. Shuning uchun kitobimning nomi aniqroq bo‘lsin deb, uni “DOG‘ISTONIM” deya atamoqchiman. U meniki bo‘lgani uchun emas, u haqdagi mening tasavvurim boshqalarnikidan farqli bo‘lgani uchun shunday demoqchiman.

Shunday qilib, masala hal bo‘ldi. Muqovaga “Dog‘istonim” deb yoziladi.

Ministrlar kengashida bir daqiqa sukunat cho‘kdi, hech kim e’tiroz bildirmadi. Shu payt birdan indamay o‘tirgan uchinchi ministr o‘rnidan turdi va minbarga ko‘tarildi:

– Dog‘istonim. Tog‘larim, daryolarim… Umuman, yomon emas. Haqiqatan umumiy yotoqxona faqat yoshlikda, studentlikda tuzuk. Keyinchalik odamga alohida uy kerak bo‘lib qoladi. Lekin “mening uyim” deyishning o‘zi yetmaydi. Uyda qozon osadigan o‘choq bo‘lishi kerak. “Mening beshigim” deyishning o‘zi kamlik qiladi. Beshiqda go‘dak bo‘lishi kerak. “Mening Dog‘istonim” degan bilan bo‘lmaydi. Bu so‘zda g‘oya bo‘lishi kerak. Dog‘istonning taqdiri, uning bugungi kuni bo‘lishi kerak. Dog‘istonning mashhur shoiri Sulaymon Stalskiyning donishmandligi olamga ayon edi. Mana u nima degan: “Men lazginlik, yo dog‘istonlik, yo kavkazlik shoir emasman. Men sovet shoiriman. Men buyuk mamlakatimning egasiman”. Keksa donishmand mana shunday degan. Sen bo‘lsang ikki gapning birida mening ovulim, tog‘larim, Dog‘istonim, deysan. Go‘yo dunyo Dog‘iston bilan boshlanib, Dog‘iston bilan tugaydiganday. Axir dunyo Kremldan boshlanadi-ku! Sen tanlagan nomda mana shu ko‘rinmayapti. Sen ko‘krak qafasini yasabsanu, ichiga yurak joylash esingga kelmabdi. Sen ko‘z yasabsanu, unga nur bermabsan. Nursiz ko‘z esa chumchuq cho‘qigan uzum donasiday gap.

Shu so‘zlarni aytgach, uchinchi ministr hamyostiqday papkasini qo‘ltiqlab, minbardan tushdi. Gap tamom, bahsga boshqa o‘rin yo‘q, hukm qat’iy deganday gerdayib borib o‘z joyiga o‘tirdi.

Shundan keyin minbarga yana bir majlis qatnashchisi ko‘tarildi. U ko‘rinishdan, boshqalarga qaraganda yoshroq edi. Sho‘xroq, quvnoqroq ekan, so‘zini she’r bilan boshladi:

 

Kishi o‘tirgan chog‘da bilinmas – sog‘mi, cho‘loq.

Kishi uxlagan chog‘da bilinmas – tikmi, maymoq.

Kishi dam olgan chog‘da bilinmas – mardmi, qo‘rqoq.

So‘z ochmasa bilinmas – tili rostgo‘y, yo aldoq.

 

– Men aytmoqchimanki, – deya davom etdi u, – albatta g‘oyaning, ayniqsa mendan ilgari gapirgan notiq aytgan g‘oyaning bo‘lgani yaxshi. Lekin o‘ta g‘oyali o‘rtoqlar ham bo‘ladiki, undaylardan g‘oyaga faqat zarar yetadi. Men sizlarga Itli ovulidan chiqqan Mixail degan odam to‘g‘risida gapirib bermoqchiman.

Majlisda reglament degan gaplar bo‘lmagani uchun notiq shoshilmasdan o‘zining Mixaili haqida hikoya qilib berdi.

Xunzax raykomida Mixail Grigoryevich Guseynov degan odam otboqar bo‘lib ishlar edi. Aslida uning nomi Mixail emas, Muhammad edi. Grajdanlar urushi vaqtida allaqayerlarda bo‘lib, o‘sha yoqdan Muhammad emas, Misha bo‘lib kelgan. Keksa otasi Mishani chaqirib shunday debdi:

– Bu kuningdan o‘lganing yaxshi. Sening bu nomingni eshitganimdan ko‘ra onangni “voy bolam” deb yig‘laganini eshitsam bo‘lmasmidi. Muhammad degan otingni men qo‘ygan bo‘lsam ham, u sening oting. Uni o‘zgartirish sening ixtiyoringda. Lekin mening Hasan degan otimni Grigoriy qilishga qanday jur’at qilding? Men o‘lganim yo‘q-ku. Bilib qo‘y, Hasan bo‘lib tug‘ilganman, Hasan bo‘lib go‘rga kiraman.

Ammo grajdanlar urushining qatnashchisi o‘z fikridan qaytmadi. Mixail Grigoryevich bo‘lib qolaverdi. Otboqarligini ham qilaverdi.

Mishamizning bilimi otxonasi doirasida qolgan, ammo o‘zini juda ongli odam deb hisoblar, bu haqda gapirishni yaxshi ko‘rar edi.

Kunlardan bir kun o‘qituvchi Hojiga hayfsan e’lon qilishdi. Amakivachchasining allaqanday qarindoshi kenaz bo‘lib o‘tgan ekanu, u anketasiga bu haqda yozmagan ekan.

Hoji hayfsanni ko‘rib ovuliga xafa bo‘lib qaytayotgan ekan, raykom otboqari Mixail Grigoryevich orqasidan yetib olib ahvol so‘rabdi. Hoji bo‘lgan voqeani aytib beribdi.

– Senga hayfsan kam, – debdi otboqar, – partiyadan haydash kerak edi seni. Sen qanday kommunistsan? Haqiqiy kommunist amakivachchasining qarindoshi tugul o‘z akasi, o‘z otasi bo‘lganda ham tegishli joyga xabar qilgan bo‘lardi.

O‘qituvchi bu gapni eshitib shunday debdi:

– Seni bekorga g‘oyaparast deyishmas ekan. Hayronman, shu vaqtgacha nega Dog‘istonning tog‘larini tekislab qo‘ymading? Axir bu tog‘lar sening quyushqoningga sig‘maydi-ku. Darvoqe, senga gap uqtirib bo‘lmaydi.

Hoji bu so‘zlarni aytib otboqar bilan yo‘li bir bo‘lsa ham to‘g‘ri yo‘ldan chetga burilibdi va so‘qmoq bo‘ylab ketaveribdi.

– Qayoqqa? – hayron bo‘lib so‘rabdi Mixail Grigoryevich.

– Qayoqqa bo‘lsa ham sen yurgan yo‘ldan bormayman.

– Men kommunizmga ketyapman. Agar sening yo‘ling boshqa bo‘lsa…

– Kommunizmga ham sen bilan bormayman, – debdi hoji, – ko‘ramiz, manzilga kim oldin borar ekan.

Notiq bu hikoyani aytib bo‘lgach, davom etdi:

– Bir shoir cho‘pon to‘g‘risida shunday she’r to‘qigan ekan:

 

Tog‘da tuman tarqaldi,

Yo‘l yorug‘, ravon.

Cho‘pon, boshla qo‘ylaring

Kommuna tomon.

 

Yoki, boshqa bir ongli o‘rtoq raykomga shunday ariza yozgan ekan: “Shuncha xarakat qilishimga, hatto jismoniy ta’sir ko‘rsatishimga qaramay xotinim “VKP(b) tarixi qisqa kursi”ni sidqidildan o‘qimaydi. Xotinimning g‘oyaviy tarbiyasiga alohida e’tibor berishingizni so‘rayman”.

Yoki, Dog‘iston Yozuvchilari soyuzining eshigida bir kun mana shunday e’lon paydo bo‘lib qoldi: “Chuqur g‘oyaviy tayyorgarliksiz bu eshikdan kirishga haqqing yo‘q”.

Dog‘istonning atoqli keksa shoiri Abutolib G‘ofurov soyuzga zarur ish bilan kelayotgan ekan, bu e’lonni ko‘rib orqasiga qaytib ketibdi.

Yoki, ko‘pgina millat vakillari yashaydigan Maxachqala shahrida bir necha qabriston bor: xristian, musulmon, yahudiy mozorlari. O‘ta ongli o‘rtoqlardan biri respublika aktivining yig‘ilishida so‘zga chiqib shunday debdi:

– Biz xalqlar do‘stligi uchun tinmay kurashmoqdamiz. Ammo hanuzgacha bizda bir necha qabriston mavjud. Bitta – yagona qabriston tashkil qilishning vaqti yetdi, o‘rtoqlar. Bu qabristonga loyiq nom qo‘yish kerak. Masalan, “Bir oila farzandlari”. O‘ylab ko‘ring, mening ota-onam dindor odamlar edi. Men esa 1937 yildan beri partiya a’zosiman. Ular bilan bir qabristonda yotishim mumkinmi? Yo‘q, mumkin emas. Shahrimizda yangi tipda, yuksak g‘oyaviy asosda boshqa bir qabriston tashkil qilishning vaqti allaqachon yetgan!

Aytishlariga qaraganda, sho‘rlik yangi qabristonni ko‘rmay dunyodan o‘tibdi.

– Men aytmoqchimanki, – so‘zini davom ettirdi ministr. – Kitobning nomi papoqqa o‘xshaydi. Xo‘sh, papoq muhimmi yoki boshmi? Endi sizlarga uchta ovchining bo‘ri ovlagani haqida hikoya qilib beraman.

OVCHINING BOSHI BORMIDI? Uchta ovchi qishloqdan uncha uzoq bo‘lmagan darada bo‘ri borligini bilib qolishibdi. Uni tutib o‘ldirmoqchi bo‘lishibdi. Ular bo‘rini qanday tutishgani haqida xalq ichida ko‘p rivoyatlar yurardi. Men yoshligimda shulardan birini eshitganman.

Bo‘ri ovchilardan qochib g‘orga kirib ketibdi. G‘orning og‘zi juda tor ekan. Odamning kallasi sig‘ar ekanu yelkasi sig‘mas ekan. Ovchilar tosh orqasiga berkinib miltiqni to‘g‘rilagancha poylab yotishibdi. Lekin bo‘ri ham ahmoq emas ekan. U ham g‘orning ichida indamay yotaveribdi.

Nihoyat, kutaverish bir ovchining joniga tegibdi, u bir amallab g‘orga kirmoqchi va bo‘rini quvib chiqarmoqchi bo‘libdi. G‘orning teshigidan ichkariga bosh suqibdi.

O‘rtoqlari esa uning harakatini kuzatib turishibdi. Qarashsa haligi ovchi ichkariga ham kirmas emish, g‘ordan boshini ham tortib olmas emish. Oxiri kutish ularning ham joniga tegibdi. Borib ovchini tortib olib qarashsa boshi yo‘q emish.

Hayron bo‘lib, o‘ylashibdi: ovchining boshi aslida bormidi, yo‘qmidi. Bittasi borday edi desa, ikkinchisi yo‘q edi shekilli, debdi.

Shunday qilib, boshsiz tanani ovulga sudrab olib kelishibdi. Ovuldagilarga bo‘lgan voqeani aytib berishgan ekan, bir chol shunday debdi: Bo‘ri yotgan g‘orga bosh tiqishidan ma’lumki, bu ovchining ilgari ham kallasi yo‘q ekan. Jasadni beva qolgan xotinining oldiga olib kelishibdi. “Eringning boshi ilgari ham bormidi yoki yo‘qmidi!” deb so‘rashibdi.

– Men qaydan bilay, – debdi xotini, – har qalay har yili o‘ziga yangi papoq buyurtirar edi.

G‘oya so‘zda emas, amalda ko‘rinishi kerak. U kitobning o‘zida bo‘lishi kerak. Muqovada mana men deb turishi shart emas. Gapning oxirida aytiladigan so‘zni boshida aytilmaydi.

Yangi tug‘ilgan bolaning bo‘yniga, yomon ko‘zdan asrasin deb, tumor osishadi. Tumorning foydasi bormi, yo‘qmi, gap bu haqda emas. Lekin shunisi ma’lumki, tumor ichdan taqiladi. Hech kim uni to‘nining ustidan, ko‘rsatib taqib yurmaydi.

Har bir kitobda ana shunday tumor bo‘lishi kerak. Uni yozuvchi bilishi, o‘quvchi sezishi kerak, ammo u kiyimning ichida bo‘lishi kerak.

Bombayda ajoyib bir bog‘ bor. Har qanday jazirama issiq bo‘lishiga qaramay, bu bog‘ doim ko‘m-ko‘k bo‘lib yashnab turadi. Ma’lum bo‘lishicha, bog‘ning tagida ko‘zga ko‘rinmaydigan ko‘l bor ekan. Ana shu ko‘l bog‘ning gullariga hayot suvi berar ekan.

G‘oya toshdan toshga sakrab, ko‘pirib suv sachratib oquvchi jilg‘a emas, balki ekinning tomiriga jon beruvchi, ammo o‘zi ko‘rinmay qoluvchi sizot bo‘lishi kerak.

– Bu nima degan gap! – deb baqirdi haligi semiz papkalik ministr. – Demak, seningcha papoq bo‘lsa bo‘ldi-yu, unda qanday belgi bo‘lishi muhim emas: oq sallami, qizil hoshiyami, besh qirrali yulduzmi – senga baribir. Seningcha, odam ko‘kragida qanaqa nishon bo‘lishi ahamiyatsiz: qizil ordenmi, yo qora zunnormi! Ko‘ngli toza bo‘lsa bas. Yo‘q. Odam xuddi tanuslik Hasanga o‘xshab bir vaqtning o‘zida ham Gonoxda muallim, ham Ginichutda komsorg, ham Xunzaxda mulla bo‘lishi mumkin emas. Kitob ham shunday. G‘oya – bayroq. Uni ko‘zdan yashirish kerak emas. Aksincha baland ko‘tarish kerak, toki odamlar uni uzokdan ham ko‘rsin va uning ortidan borsin.

– Ey! Kim sening so‘zlaring noto‘g‘ri desa xotini taloq bo‘lsin, – dedi yana haligi yoshroq ministr, – ammo sen bayroqni odamlardan ajratib qo‘yding. Seningcha, g‘oya boshqa-yu, yurak boshqa. Sen ularni boshqa-boshqa aravaga solyapsan. Nariroq borib bu aravalar boshqa-boshqa yo‘ldan ketsa nima bo‘ladi? Seningcha odam avar ham, dog‘istonlik ham emas, sovet kishisi bo‘lishi kerak. Men esam, o‘zim avarman, Dog‘iston farzandiman, shu bilan barobar SSSR grajdaniman. Bu tushunchalarda ziddiyat bo‘lmasa kerak?

Olam Kremldan boshlanadi. Bu ma’lum. Ammo men uchun dunyo mening uyimdan, mening ovulimdan ham boshlanadi. Kreml va ovulim, kommunizm g‘oyasi va vatan tushunchasi – bular bir qushning ikki qanoti, bir pandurning ikki tori.

– Shunday ekan, bir gapni takrorlayverishdan nima foyda? Kitobda uning ma’nosiga mos keladigan ikkinchi nom qidirish kerak.

Men uni juda ko‘p qidirdim. Hindi tuprog‘ida kezib yurganimda ham Dog‘iston to‘g‘risida o‘yladim. Bu mamlakatning qadimiy madaniyatida, falsafasida allaqanday sirli nido eshitdim. Lekin Dog‘istonimning nidosida hech qanday sir ko‘rmayman. Axir uni dunyo tinglaydi. Bir vaqtlar “Dog‘iston” degan so‘zga faqat kimsasiz jarliklar aks-sado berar edi. Bugun “Dog‘iston” so‘zi butun mamlakat, butun dunyo uzra yangramoqda, million qalblarda aks-sado qo‘zg‘amoqda.

Bir vaqtlar Yugoslaviyada sayohat qilib yurganimda Adriatika dengizi bo‘yidagi Dubrovika shahrida bo‘lgan edim. Bu shaharning ko‘chalari jarlikka, uylari qoyalarga, zina-zina bo‘lib yuksalgan granit cho‘qqilarga o‘xshaydi.

Butun shahar devor bilan o‘ralgan. Xuddi o‘zimizning Derbentga o‘xshaydi. Devor bo‘ylab baland tosh minoralar qad ko‘targan. Har bir minorada ikkitadan teshik-shinak bor. Bular xuddi minoraning g‘azabkor ko‘zlariday tikilib turadi. Bu minoralar bir daqiqa tin olmay xizmat o‘tagan fidoyi muridlarga o‘xshaydi.

Men devorga chiqib shinakdan dengizni tomosha qilmoqchi bo‘ldim. Ammo shinak oldida boshqa sayyohlar uymalashib yotar, unga yaqin borishga hech imkon yo‘q edi. Men oyoq uchida turib, cho‘zilib, uzokdan shinakka qaradim. Kaftdek keladigan shinakdan kaftdekkina ko‘k narsa ko‘rindi.

Nihoyat men shinakka yaqinlashib borib, unga yuzimni qo‘yib qaragan edim, qarshimda poyonsiz dengiz paydo bo‘ldi, butun go‘zalligi, ranglar jilosi bilan Adriatika namoyon bo‘ldi. Dengizda har biri bizning ovulday keladigan kemalar suzib yurar edi.

Shunda men Dog‘iston haqida o‘yladim.

Axir u ham men kabi uzoq vaqt shinakka intildi, poyonsiz olamni ko‘rmoqqa harakat qildi. Ammo uning ol-dida boshqa omadi yurishganlar turar edi. U uzoq vaqt navbat kutdi.

Endi u kichkina darichadan keng olamni ko‘rdi. O‘zi ana shu bepoyon olam bilan qo‘shilib ketdi.

Turli vaqtda turli shoirlar o‘zlarining Dog‘iston haqidagi tasavvurini ifoda qilish uchun turli tashbih qidirdilar. Dardli kuychi Mahmud Dog‘iston xalqlarini tog‘ jilg‘alariga o‘xshatgan edi. Bu jilg‘alar doimo bir-biri bilan qo‘shilish uchun intiladi, ammo qo‘shilolmaydi. U yana shunday degan edi: Dog‘iston xalqlari torgina darada o‘sgan gullarga o‘xshaydi. Ular bir-biriga tomon egiladi, ammo bir-birini qucholmaydi.

Bugun Dog‘iston xalqlari yagona oqim bo‘lib oqayotir, bitta guldasta bo‘lib jilva qilayotir.

Botiray aytgan ekan: kambag‘al o‘zining eski po‘stinini bir chekkaga uloqtirganday, tabiat ham Dog‘istonni tog‘u daralar orasiga, ko‘zdan nariroqqa tashlabdi.

Otam Dog‘iston tarixidan o‘qib, uni may quyiladigan shoxga o‘xshatgan edi. Dog‘iston may to‘la shox kabi davrada uzoq vaqt qo‘ldan-qo‘lga o‘tdi.

Dog‘istonim, endi men seni nimaga o‘xshatay, sen haqingda – sening taqdiring, sening tarixing hakida o‘z xayollarimni ifoda etuvchi qanday tashbih topay? Balki tuzukroq tashbihni keyin toparman, hozircha shunday deyman: “Kattakon ummonga ochilgan kichkina darcha”. Yoki qisqaroq qilib “kattakon ummonga kichkina darcha”.

Mana, o‘rtoq ministrlar, yozmoqchi bo‘lgan kitobimning ikkinchi nomi. Bilaman, boshqalar ham o‘zining yurtini shunday deb atashi mumkin. Mayli, bular otdosh bo‘ladilar.

Shunday qilib papoq – “DOG‘ISTONIM”, uning yulduzi – “Kattakon ummonga kichkina darcha”.

Kuy chalmoqqa hozirlanayotgan odamday qo‘limga pandur oldim. Kashta tikmoqchi bo‘lganday ipning uchini ignaga to‘g‘riladim.

Ministrlarim xalqaro kengashda kun tartibini tasdiqlaganday nihoyat kitobimning nomi haqida bir fikrga keldilar.

Gohida ikki aka-uka bitta otga mingashib yuradi. Gohida esa bitta yigit ikkita otni sug‘orishga olib boradi.

ABUTOLIB AYTGAN: Anovi Lev Tolstoynikiday shlyapa sotib olibdi. O‘shanaqa kallani qayerdan sotib olarkin?

DEYDILAR: Bolaning nomi-ku yaxshi, o‘zi qanaqa odam bo‘larkin?

 

USHBU KITOBNING ShAKLI-ShAMOYILI VA YOZILISHI TO‘G‘RISIDA

 

Qinida yotsa xanjar – zang bosadi,

G‘aflatda yotsa o‘g‘lon – chang bosadi.

Xanjardagi yozuv.

 

Ipni o‘tkazdim ignaga, qanday chiqarkin tikkanim,

Sozni sozlarman va lek qanday chiqarkin aytganim.

 

Uchqur arg‘umog‘imning takalari mahkam. O‘zim bir-bir ko‘tarib tuyoqlarining ostiga qaradim. Men unga egar bosdim, ayilini tortdim. Shunday tortdimki, orasiga bitta barmoq arang sig‘adi. Arg‘umog‘imning shayligidan ko‘nglim to‘q.

Allaqayeri otamga o‘xshab ketadigan bir chol jilovni qo‘limga tutqizdi. Ohu ko‘zli qizalok qamchi uzatdi. Qo‘shni uydan tog‘ qizi ko‘za to‘la suv ko‘tarib yo‘limga chiqdi. Suv – yorug‘lik, deydilar. U menga, yo‘ling suvday yorug‘ bo‘lsin, demoqchi. Yo‘limda uchraganlar menga oq yo‘l tilab, “baharchi” deydi.

Ovul chekkasida yana bir tog‘ kizi derazaga chiroq yoqib qo‘ydi. Bu bilan qiz menga shunday demoqchi:

– Ey, uzoq yo‘lga otlangan yigit! Sen mana shu darchani, mana shu chiroqni aslo yodingdan chiqarma. Sen qaytib kelmaguningcha darchadagi bu chiroq so‘nmas. Qorong‘u kechalarda mashaqqatli yo‘lingni mana shu chiroq yoritadi. Uzoq safardan toliqib qaytganingda seni shu chiroq kutib oladi. Shu darcha-yu, shu chiroqni yodingda tut.

So‘nggi bor orqamga qayrilib ovulimga qarayman. Pastak tom ustida yolg‘iz onam turibdi. Men uzoqlashganim sari u kichrayadi va, nihoyat, cho‘pdek bo‘lib qoladi. Qayrilishdan o‘taman. Ovulim, onam yuksak tog‘lar ortida ko‘zimdan berkinadi.

Ortimda ham, oldimda ham fakat baland tog‘lar. Lekin bu tog‘lar orqasida poyonsiz dunyo bor. Ovullar, shaharlar, ummonlar, vokzallar, aerodromlar bor.

Arg‘umog‘imning tuyog‘i toshlardan uchqur sochadi. Dog‘istonim yo‘llaridan boraman. Boshimda tog‘lar tirgovich bo‘lgan osmon. Dog‘iston osmoni. Unda goh quyosh balqib tu-radi, goh yulduzlar javlon uradi, goh bulut ko‘z yosh to‘kadi.

 

Arg‘umog‘im, to‘xtagin bir dam,

Uchma bundoq monandi duldul.

Ortda qoldi mehribon onam,

Ortda qoldi qadrdon ovul.

 

Arg‘umog‘im, to‘xtading nechun,

To‘xtamoqning paytimas aslo.

Bizni kutar o‘lkalar bukun,

Bizni kutar poyonsiz dunyo.

 

Qayga ketmoqdaman? To‘g‘ri yo‘l topmoq menga muyassar bo‘larmikin? Yangi kitobni yozmoq-chi?

YeN DAFTARDAN. Dog‘istonda hozir yoshlar milliy kiyim kiyishmaydi. Moskvada, Tbilisida, Toshkent, Dushanbe, Minskda qanday bo‘lsa, bizda ham shunday – shim, galstuk, kalta ko‘ylak…

Milliy kiyimni endi faqat raqs ansamblida kiyishadi. Ba’zan to‘ylarda uchratish mumkin. Milliy kiyim kiymoqchi bo‘lgan odam ko‘pincha tanishidan, birorta o‘rtog‘idan surishtirib topadi. Yo bo‘lmasa kiraga oladi. Xullas, milliy kiyim yo‘qolib ketmagan bo‘lsa ham asta yo‘qolib bormoqda.

Lekin gap shundaki, milliy kiyim ba’zi shoirlarning she’rida ham yo‘qolib ketyapti. Ular bu bilan faxrlanishadi ham.

Men ham ovrupocha kiyinaman, otamning papog‘ini kiyib yurmayman. Lekin she’rlarimni ovrupocha kiyintirmayman. Istaymanki, mening she’rlarim Dog‘iston milliy kiyimida bo‘lsin.

Men o‘zim – nima! Boringki, yuz yil yasharman. Bu yuz yil hamma shim, pidjak kiyib, galstuk taqadigan vaqtga to‘g‘ri keldi. Mening ilojim qancha. Lekin she’rning yo‘li boshqa. She’r umri inson umri bilan o‘lchanmaydi. Uning o‘ziga xos yashash yo‘li bor. Men o‘z she’rlarim haqida gapirmayman. Balki ular mening o‘zimdan uzoq yashamas.

Moskvada bir qari zarang daraxtini ko‘rganman. Rivoyatlarga qaraganda, uni Ivan Grozniy o‘tqazgan emish. Demak, bu daraxt ro‘dapo boyar choponlariniyu, xipcha kamzul, yasama sochlarni; qora frak va silindrlaru, charm kurtka va budyonovkalarni; shalviragan ishtonlaru torpocha shimlarni ko‘rgan. “Mayli, – degan u odamlarga, – siz bilganingizni qiling, kiyimingizni istaganingizcha o‘zgartiring. Lekin mening vazifam boshqa. Men quyosh shu’lasini emib, uni zarang yog‘ochga aylantiraman. Bu shu’lani ildizlarimga uzataman, ulardan o‘zimkabi umri boqiy zaranglar o‘sib chiqadi”.

Tog‘liklarda bir gap bor. Odamni kiyim odam qiladi, bahodirni ot bahodir qiladi, deydilar. Bu maqol o‘zi chiroyli bo‘lsa ham, adolatli emasga o‘xshaydi. Negaki, bahodir odam doim yo‘lbars terisini yopinib yurmaydi. Ba’zan temir dubulg‘a ostida qo‘rqoq kalla, po‘lat sovutning ichida olchoq yurak bo‘lishi mumkin.

NEGAKI, men sirtiga qarab tanlagan tarvuzlarim necha marta oppoq chiqib sharmanda qilgan.

NEGAKI, unsukullik bir oshiq o‘z ma’shuqasini po‘stiniga o‘rab olib qochganu, kelib po‘stinni ochsa, ichidan og‘zida bitta ham tishi yo‘q kampir chiqqan. Sho‘rlik qorong‘uda ma’shuqasining buvisini olib qochgan ekan.

Abutolib menga bir voqeani aytib bergan edi. Kunlardan bir kun Abutolib uzoq ovulga to‘yga aytilibdi. Aytgan joydan qolma, degandek, Abutolib zurnasini qo‘ltiqlab haligi ovulga boribdi. Uch kecha, uch kunduz to‘y bo‘libdi. Uch kecha, uch kunduz_ nog‘ora bazm qizibdi. Abuto-lib zurnasi ham tinmabdi. O‘yinga tortilmagan odam qolmabdi.

Nihoyat, uchinchi kun to‘yboshi o‘yin navbatini kelin bilan kuyovga beribdi. Kuyovniku hamma ko‘rgan, biladi. Kelin uch kundan beri ro‘mol ichida hech kimga ko‘rinmagani uchun hammaning ko‘zi unda. Abutolib hamuch kundan beri kelinning chiroyli kiyimiga, zebu ziynatlariga mahliyo bo‘lib zurnachalar ekan. Kelinning o‘zi ham bamisoli Kavkaz she’riyati antalogiyasiday bashang kiyinvorgan ekan-da.

Mana, kelin o‘rtaga chiqibdi. Uch kecha, uch kunduz tinmay ilhom bilan zurna chalgan Abutolib ne ko‘z bilan ko‘rsinki, kelinning ko‘polligi naq… Goslitizdatda nashr etilgan qirg‘iz eposi “Manas”day ekan. “Parivash” yuzdan niqobini ko‘taribdi. Parivashning bir ko‘zi Xunzaxga qarasa, ikkinchisi Botlixga boqarmish, bu ikki “xumor” ko‘zlar o‘rtasida kurka tovuqning tumshug‘iday uzun burun likillab osilib turganmish.

Abutolibning nafasi ichiga tushib ketibdi, og‘ziga olgani tomog‘idan o‘tmay qolibdi. Zurnasini qo‘ltiqlab juftakni rostlabdi.

Abutolibning bu hikoyasida lop ham bor, albatta.

LEKIN XARQALAY, chiroyli muqova yomon kitobning joniga ora kirolmaydi. Unga to‘g‘ri baho berish uchun yuzidan niqobini olib tashlash kerak.

Bir yili tog‘lik xotin-qizlarning ahvoli masalasi kun tartibidagi “bosh” masala bo‘lib qoldi.

O‘sha yili sho‘rlik er xotiniga bir so‘z aytolmas, ovqatingga tuz solmabsan desa, ertasiga raykomda hayfsan olar edi. Xalq ichida har xil gap bo‘lmasligi uchun dastavval raykom xodimlarining o‘ziga bittadan hayfsan e’lon kilishdi. O‘sha yili bo‘lsa-bo‘lmasa xotin-qizlarni yig‘ib qurultoy o‘tkazishardi. Bu qurultoylarda shunchalar ko‘p gap aytildiki, tarix bunaqa biyron notiqlarni ko‘rgan emas.

O‘sha yili yakshanba bozorida man etilgan mollarni sotuvchi novcha bir ayol paydo bo‘ldi. Militsioner uni ushlashga qo‘rqar, xotin-qizlarning ozodligi va teng huquqliligiga “raxna solish”dan hayiqar edi. Shunday qilib, militsioner indamas, haligi ayol savdogarchiligini qo‘ymas edi. Oxiri uchinchi yakshanba militsionerning ham toqati toq bo‘ldi. Nima bo‘lsa bo‘ldi, deb haligi ayolni ushlab mili-siyaga olib keldi.

Militsioner haligi ayolni bozordan olib ketar ekan, hamma hayron edi. Bu militsioner qanday yurak yutib “ozod tog‘ ayolining erkini poymol etishga” jur’at qildi, deyishardi.

Militsioner bozorda yaxshi qaramagan ekan. To‘g‘ri yo‘lga chiqqanda razm solsa ayolning uzun ko‘ylagi etagidan kattakon etikning uchi ko‘rinib turar edi.

“Buning bir balosi bor”, – dedi militsioner va ayolning yuzidan niqobni olib tashladi. Ko‘rsaki, shop mo‘ylovi, ola ko‘z, davangiday erkak…

Ba’zi san’atkorlar ham o‘z mollarini o‘tkazish uchun o‘zgalarning kiyimini kiyib yurishadi. Zohirdagi yaltiroqlik bilan o‘zlarining ma’naviy qashshoqliklarini yashirmoqchi bo‘ladilar. Ammo qorinda hech vaqo bo‘lmasa papoqni dol kiygandan nima foyda!

XUDDI ShUNDAY, xanjar qanchalik chiroyli bo‘lmasin, agar u yog‘ochdan yasalgan bo‘lsa jo‘jani so‘yishga ham yaramaydi.

XUDDI ShUNDAY, qo‘g‘irchoqlarni uylantirgan bi-lan, ulardan bola tug‘ilmaydi.

XUDDI ShUNDAY, bolani sunnatga yotqizganda unga o‘rdakning patini ko‘rsatishadi. Albatta o‘rdakning pati kesmaydi. Bu faqat bolani aldash uchun. Haqiqatda, o‘tkir ustara kerak.

Lekin kitobxon bola emas. Men hamartist emasmanki, yonimda yog‘och xanjar olib yursam. Qini harqancha muzayyan bo‘lmasin yog‘och – yog‘och-da.

ALBATTA, qin ham kerak. Qinsiz xanjar zanglab qoladi. Qin chiroyli bo‘lsa yana ham yaxshi.

ALBATTA, jangchi yigit bosqindan qo‘ni-qo‘nji to‘lib qaytganda xotini otning bo‘yniga shohi ro‘mol tashlaydi.

ALBATTA, yo‘l yomon bo‘lsa harqanaqa mustahkam arava ham shalog‘i chiqib yarim yo‘lda qolib ketadi, hatto jarga yumalab ketishi mumkin.

ALBATTA, arg‘umoqqa eshakning to‘qimini yopib bo‘lmaydi. Arg‘umoqning egari eshakka yarashmaydi.

Shu o‘rinda men sizga balxorlik chol va uning qirchang‘isi haqida hikoya aytib beraman.

 

BALXORLIK ChOL VA UNING QIRCHANG‘ISI TO‘G‘RISIDA HIKOYa

 

Balxorlik chol bir kuni o‘zining oriq qirchang‘i otiga sopol ko‘za va ko‘zachalarini ortib xaridor qidirib yo‘lga chiqibdi.

Avar ovulida o‘sha kuni poyga bo‘layotgan ekan. Poygaga uzoq-yaqin ovuldan epchil yigitlar uchqur otlarini minib kelgan ekan. Yigitlar kelishgan va bahodir, otlari hamsu-luv va otashnafas ekan.

Chavandozlar endi bir qatorga tizilmoqchi bo‘lib turganda maydonga haligi balxorlik chol qirchang‘isini minib kirib qolibdi. Shilpiq ot ustida mudrab kelayotgan cholni ko‘rib yigitlar ermak qilisha boshlabdi.

– Hoy, biz bilan chopishmaysanmi?

– Kel, otaxon, sening qirchang‘ingni arg‘umoqlar ro‘yxatiga yozib qo‘yamiz!

– Mayli, kuch sinashib ko‘rsin, orzuga ayb yo‘q!

– Orqada taqa terib yurishga ham odam kerak-ku! Balxorlik chol bu gaplarga javoban indamay otidan ko‘za va ko‘zachalarini tushiraveribdi. Molini bir joyga uyib qo‘yibdi-da, ohista otga minib yigitlar qatoridan joy olibdi.

Boshqa chavandozlarning oti turgan yerida pishqirib, yer tepib tursa, balxorlikning oti jimgina bosh solib” mudrab turarmish.

Poyga boshlanibdi. Uchqur otlar shamolday uchib ketibdi. Tuyoqlaridan to‘zon ko‘tarilibdi. To‘zon ketidan, hammadan ortda balxorlikning oti yo‘lga chiqibdi. Otlar birinchi, so‘ng ikkinchi, uchinchi davrani chopib o‘tibdi. Haligi pishqirib og‘zidan ko‘pik sochgan otlar jiqqa terga tushib, madori keta boshlabdi. Chavandozlar har qancha qamchilamasin, ularning tezligi borgan sari pasayaveribdi. Balxorlik cholning qirchang‘isi bo‘lsa, tezligini na oshirmay, na pasaytirmay bir tekisda yugurar ekan. U avval orqada qolgan otlarni quvib yetibdi, so‘ng oldingilari bilan bara-varlashibdi. Oxirgi o‘ninchi davrada eng oldingisini ham quvib o‘tibdi va marraga birinchi bo‘lib kelibdi.

Balxorlikning qirchang‘isi bo‘yniga g‘oliblik nishoni bo‘lgan shohi ro‘mol tashlanibdi. Chol bo‘lsa indamay otini yetaklab ko‘za va ko‘zachalari oldiga olib kelibdi va mollarini ortib yo‘lida davom etibdi.

Poygada bunday voqealar bo‘lib turadi. Adabiyotda ham.

YON DAFTARDAN. She’r oson yozilsa, qiyin o‘kiladi. Aksincha, qiynalib yozilgan she’rni o‘qish oson bo‘ladi. Mazmun va shakl – inson va uning kiyimi. Agar inson chindan oqil, xushfe’l, chiroyli bo‘lsa, nega endi o‘ziga loyiq ko‘rkam kiyinmasin? Chiroyli ko‘rinishi bor odam, nega endi chiroyli fikrlarga ega bo‘lmasin?

Chiroyli xotinlar ko‘pincha aqlsiz bo‘ladi va, aksincha, aqli to‘liq xotinlar xunuk bo‘ladi.

Lekin shunday baxtli ayollar ham borki, ularda ham husn mukammal, hamaql ravshan. Chinakam iqtidorli shoirlarning kitobini ana o‘shanaqa ayollarga o‘xshatish mumkin.

MAALIDAN ChIQQAN BIR DONISHMAND AYTGAN. “Ovulimizga kelayotgan odam dovonda ko‘rinishi bilan uning yaxshi yoki yomon odamligini bilaman”.

KUBACHIDAN ChIQQAN BOSHQA DONISHMAND AYTGAN. “Oltin bilan kumushning o‘zi hech narsa emas. Muhimi ustasining qo‘li oltin bo‘lsin”.

 

Eng soz, munaqqash ko‘za

Oddiy loydan yasalur.

Shunday, eng oddiy so‘zlar –

Birikib she’r yaralur.

Ko‘zadagi yozuv.

 

Men yorug‘ dunyoda o‘n besh ming kundan ko‘proq yashadim. Minglab chaqirim yo‘llarni o‘tdim, minglab odamlarni ko‘rdim. Taassurotlarim xuddi bahor toshqinida oqib tushgan jilg‘alarday behisob. Kitob yozish uchun men bu jilg‘alarni bir katta oqimga birlashtirishim kerak. Buning uchun nima qilishim kerak? Hayot maktabidan boshqa yana qanday maktabni o‘tishim kerak? Adabiyot nazariyasini o‘rganaymi? Axir, she’rni qanday yozishni o‘ylagandan ko‘ra she’rning o‘zini yozgan ma’qul emasmi?

Aytmoqchimanki, adabiyotda men sevadigan oqimyoki maktab yo‘q, men sevadigan yozuvchi va shoirlar bor.

YON DAFTARDAN. Adabiyot institutida bir avar yigitiga domlasi shunday savol beribdi: realizm bilan romantizmning farqi nima? Student bu haqda kitoblarda yozilgan gapni bilmas ekan shekilli, o‘ylab turib shunday debdi:

– Burgutni burgut desa realizm bo‘ladi, xo‘rozni burgut desa romantizm bo‘ladi.

Domla rosa kulibdi va elatdoshimga zachyot qo‘yib beribdi.

O‘zim haqimda shuni aytmoqchimanki, men adabiyotga qadam qo‘ygan kunimdan boshlab otni ot, eshakni eshak, xo‘rozni xo‘roz, yigitni yigit deyishga o‘rgandim.

YON DAFTARDAN. Robindranat Tagorning akasi ham yozuvchi bo‘lib, u hind adabiyotining bengal maktabiga mansub ekan. Robindranat esa o‘zi bir maktab edi.

Robindranatning qalbida jahonda monandi yo‘q bir qush oshiyon qurgan edi. U bu qushni san’at osmoniga uchirdi va hammani lol qoldirdi. Chunki bu qush faqat uning, Robindranat Tagorning qushi edi.

Agar san’atkor uchirgan qush boshqa qushlarning galasiga qo‘shilib, ular ichida yo‘q bo‘lib ketsa, demak, san’atkor haqiqiy san’atkor emas. Demak, uning qushi humoyun emas, oddiy chumchuq.

Erkak kishining o‘z o‘chog‘i va o‘z olovi bo‘ladi. Birovning o‘chog‘iga tiqilishgan odam ertami, kechmi bu o‘choqni tark etishi kerak. Birovlarning otiga mingashmang, faqat o‘z otingizni mining.

Adabiyot pandurga o‘xshaydi, yozuvchilar esa bu pandurning torlari. Har bitta tor o‘z sadosiga ega. Torlar qo‘shilib ohang paydo qiladi.

Avar pandurining ikki tori bo‘ladi. Otamni avar adabiyotining panduriga uchinchi tor qo‘shgan deyishar edi.

Men xam bu pandurga bir tor bo‘lishni, o‘z sadosiga ega bo‘lgan tor bo‘lishni istayman.

Bozordan kiyik sotib olib, o‘zimotdim, deydigan ovchilarga o‘xshamasam deyman.

BA’ZAN ShUNDAY BO‘LADI: anavi jarlikda bir ovchi kiyik otibdi, degan ovoza tarqaladi. Boshqa ovchilar ham yopirilib o‘sha jarlikka keladi. Bu payt haligi ovchi boshqa jarlikda ayik uradi. Ovchilar endi bu jarlikka yuguradi. Ular bu yerda uymalanishib turganda ovchi boshqa jarlikda qoplonning iziga tushgan bo‘ladi… Endi ayting, haqiqiy ovchi kim, o‘zi mustaqil ov qidirganmi, yoki birovlarning ketidan yugurib yurganmi? Bunaqalar birovning qopqoniga ilingan ovni o‘g‘irlashdan ham tap tortmaydilar.

Bular menga ba’zi yozuvchilarni eslatadi. Mening bir tanishim Korney Ivanovich Chukovskiy bilan tanishgandan keyin Abutolibni bilmaganlikka oldi. Bunaqa bo‘lish yaxshi emas.

Irmoq dengizga yetib borganda ham, bu moviy kenglik bilan qo‘shilganda ham, o‘zi tug‘ilgan tog‘ orasidagi tiniq chashmani, o‘zi bosib o‘tgan notekis, kiyin yo‘lni unutmasligi kerak.

Ha, men tog‘ irmog‘iman. Men o‘z manbaimni, o‘z chashmamni sevaman. Men o‘sha kimsasiz, qorong‘u jarliklarni sevaman. Chunki ulardan oqib o‘tganman. Men yuksak qoyalarni sevaman. Chunki ulardan qaynoq shalola bo‘lib otilganman.

Lekin bu menga faqat jarliklar bo‘lsa bas, deganim emas. Men okar ekanman, demak, mening qarshimda dengiz bor. Bu dengizning poyonsiz kengligini his qilibgina emas, ko‘zim bilan ko‘rib turibman.

Birgina men emas. Butun Dog‘iston uchun keyingi bir necha o‘n yil ichida olam nihoyatda kengaydi. Bu davr ichida fakat mozorimiz emas, dunyo haqidagi tasavvurimiz ham kengaydi.

Men avar shoiriman. Lekin o‘zimni faqat Avariston yoki Dog‘iston oldida emas, butun mamlakatim oldida, balki butun dunyo oldida burchli sezaman. Yigirmanchi asrda bundan boshqacha bo‘lishi mumkinmi?

YOSHLIKDA ESHITGANIM. Men dunyoga kelganimdan so‘ng ko‘p o‘tmay otam xizmat yuzasidan Araderix ovuliga borib turgan, keyinroq bizni hamko‘chirib olib ketgan ekan. Oilamizning bor mulki bitta xurjinga jo bo‘lib, uning bir ko‘zida kiyim-kechak, oziq-ovqat, tovoq-qoshiq va kitoblar, ikkinchi ko‘zida men ekanman.

Onam yo‘l toliqtirib og‘rib qolibdi. Mening toleimga biz ko‘chib borgan ovulda yaqinda chaqalog‘i o‘lgan yolriz mushtipar ona bor ekan. O‘sha menga siynasidan sut berib boqibdi. Shunday qilib araderixlik ayol mening enagam, ikkinchi onam bo‘lgan ekan.

Men hayotim uchun ikki ayol oldida burchliman. Bu ikki onam uchun nimaiki qilsam kam. Farzandlik qarzimni uzish uchun umrim yetarmikin?

Bularning biri meni dunyoga keltirgan, beshigim ustida tun kechalar bedor alla aytgan. Ikkinchisi men o‘limga mahkum bo‘lganimda o‘zining hayotbaxsh siynasini tutgan, sut emas, ob-hayot bergan, meni o‘lim so‘qmog‘idan olib tiriklik yo‘liga qo‘ygan.

Xalqimning ham, bu kichkina vatanimning ham, yozgan har bir kitobimning ham ikki onasi bor.

Birinchi ona – jonajon Dog‘istonim. Men shu yerda tug‘ildim, shu yerda birinchi bor o‘z ona tilimda so‘z eshitdim. Bu so‘z mening vujudimga va qonimga singdi. Bu yerda men o‘z ona tilimda birinchi qo‘shiqni eshitdim. O‘zim birinchi qo‘shig‘imni aytdim. Bu yerda men nonning ta’mini, suvning mazasini bildim. Tog‘ toshlari oyoqlarimni qonatdi, tog‘ irmoqlari jarohatlarimni yuvib, tog‘ giyohlari shifo bag‘ishladi. Tog‘liklarda bir gap bor: olamda dard yo‘qki, tog‘ giyohlaridan darmon topmasin.

Mening ikkinchi onam – buyuk Rossiya, mening ikkinchi onam – Moskva. U menga tarbiya berdi, keng hayot yo‘liga olib chiqdi, uchmoqqa qanot berdi. Menga buyuk olamning jamolini ochdi.

Men ikkala onam oldida mangu qarzdorman. Mening kulbam devorida Mahmud va Pushkinning surati osig‘liq. Peterburgning oq oydin kechalari nafasini ufurgan Blok kitobi ichida avar tog‘laridan terganim xushbo‘y chechaklarning allaqanchasi bor.

Mening ikki onam – ikki qanotim, ikki qo‘lim, ikki ko‘rar ko‘zim, ikki qo‘shig‘im. Ikkala onam mening boshimni siladi, kerak bo‘lganda qulog‘imni cho‘zdi. Ikkala onam mening pandurimga tor bog‘ladi, har biri bittadan tor berdi. Ular meni yelkalariga olib baland ko‘tardilar va men bu yuksakdan poyonsiz olamni ko‘rdim. Burgutga qaysi qanoti aziz? Ikkalasi ham. Menga kaysi onam tabarruk? Ikkalasi ham.

Ilgari tog‘liklar barcha dardini suv va giyoh bilan davolagan. Ular tabiblarga ishongan. Lekin shunaqa tabiblar ham bor ediki, ular haqida hamon xalq kulib gapiradi. Bu tabiblar bosh og‘rig‘ini qoldirish uchun qora qo‘chqor so‘ydirar edi.

Hamma biladiki, qora ko‘chqorning go‘shti boshqa qo‘ylarning go‘shtidan xushbo‘y va xushta’m bo‘ladi. Tabib kasalning boshini qo‘chqor terisiga o‘rab o‘tqizib ko‘yadi-da, go‘shtini qiya qilib jo‘nar edi.

Bunaqa tabiblarni gapirib o‘tirmaymiz. Xalqning haqiqiy tabiblari, hakimlari ham bor edi, albatta.

Otam Moskvada, Kreml shifoxonasida yotar edi. U bir kuni Dog‘istonning suvi va giyohlarini eslab, Butsrax cho‘qqisidagi kichkina bulokdan suv keltirishimizni so‘radi.

Otamning so‘zi o‘g‘il uchun qonun. Dog‘istonga kelib Butsrax cho‘qqisiga tirmashib, ko‘p qiyinchiliklar bilan otam aytgan buloqni topdim.

Otam buloq suvini ichib ancha yengil tortdi. Buloq suvi sabab bo‘ldimi, yo o‘sha kundan boshlab tayin qilishgan chet el dorisi sabab bo‘ldimi, har qalay otam sog‘ayib ketdi.

Balki u chet elning donishmand hakimlari topgan dorining o‘zidan tuzalmas. Balki u avar tog‘laridagi buloq suvining o‘zidan hamshifo topolmasdi. Lekin bularning ikkalasi ko‘shildiyu otamning dardiga malham bo‘ldi.

Adabiyotda ham shunday bo‘lishi kerak. Adabiyotning manbai – ona diyor, ona xalq, ona til. Lekin haqikiy yozuvchining ongi bukun o‘z milliy doirasidan ancha keng. Uning ongida, uning qalbida umuminsoniy o‘ylar va tuyg‘ular tug‘yon qiladi.

 

Yo‘lga chiqqan har odam

Kuruq chiqmas begumon.

Non oladi, sharob ham.

Ammo aziz ey mehmon,

Tog‘larga yo‘l shutsang gar

Kel xurjinni to‘ldirmay.

Tog‘ dilbari non yopar,

Tog‘ yigiti tutar may.

 

Yo‘lga chiqqan har odam

Quruq chiqmas begumon.

Olar o‘tkir xanjar ham.

Ammo, aziz ey mehmon,

Xanjar tutma qo‘lingga,

Xanjar senga na darkor?

Dushman chiqsa yo‘lingga

Bil, tog‘likda xanjar bor.

 

Yo‘lga chiqqan har odam

Quruq chiqmas begumon.

Olar yo‘lga qo‘shiq ham.

Eshit, aziz ey mehmon,

Soz qo‘shiqqa boy bu el,

Kuylar bizda ko‘p, ammo –

Ko‘shig‘ingni olib kel,

Ko‘shiq kerak doimo.

 

Yozuvchi – hakimi xoziq. U xalqning asrlar davomida foydalangan giyohlari, dori-darmonlaridan ham, jahoniy ilmning eng so‘nggi kashfiyoti bo‘lgan muolaja vositalaridan ham bahramand bo‘lmog‘i kerak.

Yozuvchi – safarga chiqqan yo‘lchi. U o‘zga yurtlarga yo‘l olar ekan, qalbida o‘z diyorining qo‘shiqlarini olib bormog‘i va, shu bilan birga, yuragidan o‘zga xalqning qo‘shiqlariga ham joy topomog‘i kerak.

Bir xalq uni kuzatadi, boshqa xalq qarshilaydi. Ammo har bir xalqning o‘z qo‘shig‘i bor.

Ovullarimizga dastlab lektorlar, dokladchilar kelgan paytlarda Kelab ovulida xotinlar nomahram yuzimizni ko‘rmasin, deb sahnaga orqa qilib o‘tirishar edi. Lektordan keyin sahnaga xonanda chiqib qo‘shiq boshlagach, haligi xotinlar qo‘shiqqa hurmat yuzasidan o‘nglanib o‘tirishar, hatto yuzlaridan niqobni ham olishar edi.

Onam beshigim ustida aytgan qo‘shiq biror kun, biror lahza qulog‘imdan nari ketmaydi. Bu qo‘shiq hamma qo‘shiqlarimning beshigi. Bu qo‘shiq men horg‘in boshimni qo‘yguvchi yostig‘im, meni jahon bo‘ylab kezdirguvchi arg‘umog‘im. Bu ko‘shiq tashna lablarim intilgan chashmam, mening vujudimga harorat berguvchi o‘chog‘im.

Lekin shu bilan birga Shukum degan bolaga o‘xshamoqchi ham emasman. Shukum degan bola taylokday bo‘lib onasini emar ekan. Bunaqa bolalarni bizda “ho‘kiz gavda, buzoq fahm” deyishardi.

Bizning davrimizda nima ko‘p – anketa ko‘p. Umrim davomida necha yuzlab anketa to‘ldirganman. Lekin birorta anketada “Vataningni sevasanmi” degan savol yo‘q.

Anketaga “SSSR grajdaniman” deb yozishning o‘zi yetmaydi, grajdan bo‘lish kerak. Anketaga “KPSS a’zosiman” deb yozish kamlik qiladi. KPSS a’zosi bo‘lish kerak. “Ona tilim – avarcha” deb yozishning o‘zi oz, bu til onaday aziz va muqaddas bo‘lmog‘i kerak. Mard bo‘lib, ona tilga sodiq qolmoq kerak.

Turli el o‘g‘lonlari, mening uyimda mehmon bo‘ling, o‘z qo‘shiqlaringizni olib keling. Aka bo‘lib, singil bo‘lib keling. Qalbimda hammangizga o‘rin bor.

Ilgarilari Xunzaxga qaytgan yigit boshqa millat qizini otiga mingashtirib kelsa odamlar unga nafrat bilan qarar edilar. Hozir bunga o‘rganib qolishgan. Avar yi-gitining boshqa xalq qizlariga uylanishi bugun ayb emas. Faqat bitta nikoh, ya’ni sevgisiz nigoh ayb sanaladi.

Guldasta qancha ko‘p xil guldan yig‘ilsa, shuncha chiroyli bo‘ladi. Yulduz qancha ko‘p bo‘lsa, osmon shuncha yorug‘ bo‘ladi. Kamalak olamda bor bo‘lgan hamma nurlarni o‘ziga jamlagani bilan go‘zal.

Afrikada men ajoyib bir gulni ko‘rdim. Uning har bir gulbargi o‘zgacha rangda, o‘zgacha bo‘y taratadi. Bunday karaganda tayyor guldastaning o‘zi, lekin u bitta gul.

Istardimki, avarcha yozilgan bu kitobim o‘sha ajoyib Afrika guliga o‘xshasin. Har bir xalq undan o‘ziga yaqin, ko‘ngliga manzur rangni topa olsin.

Kitob yozish uchun nima kerak bo‘lsa, hammasi mening qoshimda. Kubachining ustasiday hamma uskunam muhayyo. Ustaning oldida kumush, tilla, arracha, bolg‘acha, andazalar turadi. Mening oldimda – ona tilim, hayotiy tajribam, odamlar siymosi, tabiati, qo‘shiqlar ohangi, tarix maktabi, kelajak tuyg‘usi, sevgim, yurtim jamoli, otam xotirasi, xalqimning kechagi kuni va ertasi… bular mening tillalarim. Ammo mening qo‘lim ham oltinmikan? Iqtidorim va qobiliyatim yetarmikin?

Qanday qilsam qo‘shiqlarim sizga kaftdan uchirilgan qushday yetib boradi. Qanday qilsam, qo‘shiqlarim qalbin-gizga o‘z uyiga kirganday kirib boradi, ko‘nglingizni sevgi va sevinchga to‘ldiradi?

Uskunalarimni yana bir bor ko‘zdan kechiraman.

DEYDILARKI, oti yo‘q yigitning xotini taloq bo‘lsin.

YANA DEYDILARKI, otga uradigan egari, savaydigan qamchisi bo‘lmagan yigitning hamxotini taloq bo‘lsin.

DEYDILARKI, burgutga xashak, eshakka go‘sht bermang.

DEYDILARKI, devori baquvvat bo‘lmasa kelishgan imoratlar ham yiqiladi.

DEYDILARKI, tovuq tushida burgut bo‘lganmish, – qoyadan parvoz etaman deb qanotidan ayrilibdi.

Irmoqcha tushida daryo bo‘lganmish, qumlikka toshib chiqibdiyu, o‘sha yerning o‘zida qurib qolibdi.

 

TIL

 

Faqat yig‘lar, faqat kular chaqaloq,

Sababin birovga aytolmas biroq.

Ammo aytib berar vaqt kelib bir kun

O‘zi kim, dunyoga kelgan ne uchun,

Beshikdagi yozuv.

 

Dunyoda so‘z bo‘lmaganda, u hozirgiday

barkamol bo‘lmas edi.

Dunyo yaralishidan yuz yil avval shoir tug‘ilgan.

Tilni bilmay she’r yozishga jazm qilgan shoir

suzishni bilmay daryoga tushgan tentakka o‘xshaydi.

 

Ba’zilar miyasiga fikr kelgani uchun emas, tili qichigani uchun gapirishadi. Ba’zi shoirlar ko‘nglida biror his tug‘ilgani uchun emas, balki… kim biladi, nima uchun she’r yozishadi? Ularning she’ri teri qopga solingan puch yong‘oqday shaqillashdan boshqaga yaramaydi.

Bunday odamlar bosh ko‘tarib atrofga qaramaydi. Dunyoda nima gaplar bo‘lyapti, odamlar nima bilan yashayapti, olam qanday qo‘shiqlarga, qanday ohang va kuylarga quloq tutyapti – bu bilan ularning ishi yo‘q.

Odamzodga ikkita ko‘z, ikkita kuloq, faqat bitta til berilgan. Bir marta so‘zlamoqdan oldin ikki marta ko‘rmoq va ikki marta eshitmoq kerak.

O‘z holicha so‘z yo‘q. U yo qarg‘ish, yo olqish, yo rohat, yo azob, yo gul, yo tuproq, yo haqiqat, yo bo‘hton, yo nur, yo zulmat bo‘ladi.

 

Xalqimda azaldan bor shunday masal:

So‘z bilan yaralgan, deydilar dunyo.

Bu so‘z amr edimi va yoki qasam,

Yoki la’natmidi yoinki duo?

 

Mayli, dunyo uchun umrimiz fido,

Uning ko‘ksida-chi, sonsiz jarohat.

Shunday bir so‘z bering, la’natmi, duo,

Yo qasam. Dunyoni qutqorsin faqat.

 

Mening bir oshnam shunday derdi: aytadigan so‘zimga o‘zim xo‘jayinman. So‘zimda turish, turmaslik ham o‘zimning ishim. Balki oshnam uchun bu gap ketar, lekin yozuvchi o‘z so‘zining haqiqiy egasi bo‘lmog‘i kerak. La’natining ham, qasamining ham egasi bo‘lmog‘i kerak. Yozuvchi bir ish ustida ikki marta qasamichmaydi. Umuman, qasamxo‘rdan yaxshilik chiqmaydi.

Bu kitobim gilam bo‘lsa, men uni avar tilining rangin ipaklaridan to‘qiyman, kitobim po‘stin bo‘lsa, men uni ona tilimning chayir ipi bilan tikaman.

Qadimda avar tili juda qashshoq bo‘lib, sanoqli so‘zlardan iborat ekan. Masalan, “hayot”, “ozodlik”, “mardlik”, “do‘stlik”, “ezgulik” singari tushunchalar bitta so‘z bilan ifoda qilinar ekan. Mayli, boshqalar mening ona tilimni kambag‘al desin, lekin men aytmoqchi bo‘lgan gapimni o‘z tilimda ayta olaman. Fikrimni, his-tuyg‘ularimni ifoda qilish uchun boshqa tildan so‘z qidirmay-man.

Dog‘istonda lak degan kichik bir xalq bor. Lak tilida ellik mingga yaqin odam gapiradi. Anig‘ini aytish qiyin, chunki hali ona tilini o‘rganmagan go‘daklar ham, otasining tilini unutgan kattalar ham bor.

Laklar o‘zi kichkina xalq bo‘lsa ham ularni dunyoning xamma burchagida uchratish mumkin. Toshloq yerning unumsizligi ularning jahon bo‘ylab sargardon bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Ularning hammasi ajoyib hunarmand odamlar bo‘lgan; biri kosib, biri zargar, biri misgar, bir xillari qo‘shiq aytib dunyo kezib yurgan. Dog‘istonliklarda bir gap bor: “Tarvuz so‘ysang, ehtiyot bo‘lib so‘y, ichidan lak chiqib qolmasin”, deyishadi.

DEYDILARKI, Moskvadami, Leningraddami, xullas, katta shaharlardan birida sayr qilib yurgan bir lak Dog‘iston kiyimidagi odamga duch kelib qolibdi. Yurtdoshini uchratganidan sevinib, ikki og‘iz gaplashmoqchi bo‘libdi-da, haligi dog‘istonlikning oldiga kelib, lak tilida salom beribdi, dog‘istonlik bosh tebratib turaveribdi. Lak qo‘miqcha, tatcha, lazgicha gapirib ko‘ribdi. Lekin hamyurti bir og‘iz so‘zini ham tushunmabdi. Oxiri ruschaga ko‘chishibdi. Ma’lum bo‘lishicha, haligi dog‘istonlik avar ekan. Avar lakni so‘kib ketibdi:

– Avarchani bilmasang, qanaqa dog‘istonlik bo‘lding? Sen dog‘istonlik emas, befahm tuya ekansan.

Men bu bahsda o‘z elatimni yoqlamayman. Bechora lakni bunchalik xafa qilish noo‘rin. Negaki, dog‘istonliklarning hammasi avarchani bilishi shart emas. Muhimi – o‘z ona tilini bilsin. Lak ham o‘z tilini bilgan. Buning ustiga yana bir-ikki dog‘iston tillarida ham gapirgan. Vaholanki, avar u tillarning birortasiga ham tushunmagan.

ABUTOLIB Moskvada mehmon bo‘lib turgan vaqti ekan. Bir kuni ko‘chada nimanidir so‘ramoqchi bo‘lib bir yo‘lovchini to‘xtatibdi. Harqalay, chayqov bozorini surishtirmoqchi bo‘lgandir. Abutolib to‘xtatgan haligi odam ingliz ekan. Moskva ko‘chalarida chet ellik oz deysizmi.

Ingliz Abutolibning so‘ziga tushunmay, oldin inglizcha, keyin fransuzcha, keyin ispancha, keyin nemischa qilib nima demoqchiligini so‘rabdi.

Abutolib ham unga avval ruscha, keyin lakcha, keyin avarcha, keyin lazgicha, keyin darg‘incha, keyin qo‘miqcha qilib tushuntirmoqchi bo‘libdi.

Xullas, ikkalasi ham bir-birini tushunmay xayrlashi-shibdi. Bu voqeani eshitib, inglizcha to‘rtta so‘zni biladigan o‘ta madaniyatli bir o‘rtok Abutolibga ta’na qilib shunday debdi:

– Mana ko‘rdingmi, Abutolib, biroz madaniyroq bo‘lganingda ingliz bilan gaplasha olgan bo‘larding.

– To‘g‘ri, – debdi Abutolib – lekin ingliz madaniyatli bo‘lsa nega men gapirgan shuncha tildan bittasini ham tushunmadi?

Tillarni osmondagi yulduzlarga o‘xshataman. Bu yulduzlarning hammasi ko‘shilib bahaybat bir yulduz bo‘lishini sira istamasdim. Osmonga bitta quyosh, bitta oy yetadi. Yulduzlar o‘z jilvasi bilan go‘zal. Har bir insonning o‘z yulduzi bo‘lsin.

Mening yulduzim – o‘z ona tilim, avar tili. Men uni sevaman. Kichkina tog‘da ham katta oltin koni bo‘ladi, dey-digan geologlarga ishonaman.

Tog‘lik xotinlar bir birini juda qattiq qarg‘aganda:

Iloyim bolalaring ona tilidan judo bo‘lsin, – deyishadi.

QARG‘ISH TO‘G‘RISIDA. “Tog‘ qizi” degan dostonimni yozayotgan kezlarim edi. Dostonda bir xotinning qarg‘ishini ishlatadigan o‘rni kelib qoldi. Bir-ikkitasi menga uzoq bir ovulda yashaydigan xotinning daragini aytishdi. “Bu atrofda unga yetkazib qarg‘aydigan xotin zoti yo‘q, – deyishdi. – Har qancha qarg‘ish kerak bo‘lsa o‘shandan yozib olasan”.

Bordim. Bahor payti edi. Hammayoq ko‘kalamzor, tabiatda ajoyib beg‘uborlik. Bunday paytda qarg‘ish emas, faqat shirin so‘z eshitging keladi. Haligi xotinning uyini topib kirdim. Maqsadimni aytdim, “Zo‘r qarg‘ish topib bering”, dedim.

– Tilginang kesilsin sani! Dunyodan yaxshi ko‘rganingning nomini bilmay o‘t! Odam bolasi gapingga tushunmasin! Uzoqdan kelganda yurtiga salomsiz kirgur! Tishlaring to‘kilib og‘zingga shamol kirib hushtak chiqsin!.. Shag‘alvachcha, dunyoda kulgu ko‘rmagur! Men qanday qilib xursand bo‘lmasam kulamanu, uyimdan o‘lik chiqmasa yig‘layman? Meni hech kim xafa qilmasa bekordan bekorga nega qarg‘ar ekanman? Senga qarg‘ish kerak bo‘lsa jahlim chiqqanda kel. Tur, yo‘qol, ko‘zimga ko‘rinma!

Rahmat opajon, – dedimu turib jo‘nadim.

Yo‘lda kelar ekanman o‘zimcha o‘ylardim: “Bu xotin agar jahli chiqmaganda shunaqa qarg‘asa, jahli chiqqanda unga yo‘liqishdan xudo o‘zi asrasin”

O‘ylaymanki, vaqt kelib birorta folklorchi tog‘lik xotinlarning qarg‘ishini to‘plab kitob qilar. Ana o‘shanda tog‘lik xotinlarning zukkoligi, topag‘onligi, o‘tkirligi yaqqol ko‘rinadi-qo‘yadi. Tilimizning boyligi ham yuzaga chiqadi.

Har ovulning o‘z qarg‘ishi bor. Hech kim tog‘likning qarg‘ishiga yo‘liqmasin. Bitta qarg‘ish qo‘l-oyog‘ingizga kishan solib tuproqqa tashlasa, boshqasi tuprokdan olib tobutga soladi. Uchinchisi ko‘zingizning astar-paxtasini ag‘daradi, to‘rtinchisi ko‘zingizni iritib osh yeb turgan kosangizga oqizadi. Ko‘z ustida aytiladigan qarg‘ish qarg‘ishlarning eng dahshatlisi hisoblanadi. Lekin undan ham zo‘rroq qarg‘ish bor. Bir ovulda xotinning qarg‘ashib turganini ko‘rganman.

– Iloyim bolalaring til o‘rgatadiganidan judo bo‘lsin!

– Iloyim bolalaring til o‘rganadiganidan judo bo‘lsin!

Mana shunaqa vahimali qarg‘ishlar ham bo‘ladi.

YON DAFTARDAN. Parijda dog‘istonlik rassomni uchratib qoldim. Bu odam inqilobdan keyin ko‘p o‘tmay Italiyaga ketib qolgan, o‘sha yerda italyan qizga uylanib qolib ketgan ekan… Tog‘liq yurtning urf-odatlariga o‘rgangan rassom begona yerga ko‘nika olmabdi. Jahon kezish boshlanibdi. Lekin qayga bormasin ona yurt sog‘inchi uni tark etmabdi. Men bu sog‘inchning ifodasini ko‘rmoqchi bo‘ldim va chizgan suratlarini so‘radim.

Bitta surat “Ona yurt sog‘inchi” deb atalgan ekan. Unda avar libosidagi italyan qizi kumush ko‘za ko‘tarib chashma yonida turibdi. Ko‘zada dong‘i ketgan gotsatlin ustalarining naqshlari. Tog‘ yonbag‘rida tanho kulba qo‘qqayib turibdi. Tog‘ cho‘qqilarini tuman chulg‘agan. Kulba tasvirida ham, tumanli cho‘qqilar tasvirida ham allaqanday mung va hasrat bor.

– Tuman – tog‘larning ko‘z yoshi, – dedi menga rassom. – Tog‘ yonbag‘riga tuman tushganda qoyalardan tiniq tomchilar oqadi. Tuman mening o‘zim.

Boshqa suratda tikanak ustiga qo‘ngan qush tasvir etilgan. Qush sayrab turibdi. Nariroqdagi kulba darchasida tog‘ qizi g‘amgin o‘yga cho‘mgan. Suratga mahliyo bo‘lib qolganimni ko‘rgan rassom menga tasvirning ma’nisini tushuntirdi:

– Bu qadimiy avar afsonasidan olingan.

– Qanday afsona?

– Kunlardan bir kun sayyod bir qushni ushlab olib, qafasga solibdi. Tutqun qush qafasda yotib ertayu kech “vatan, vatan, vatan”, deyaveribdi. Sayyod o‘ylabdi. Men-ku bu qushni oltin qafasga soldim. Doni, suvi doim muhayyo. Shunda ham “vatan, vatan” deydi. Demak, buning vatani dunyoda tengsiz bir ajoyib gulshan bo‘lsa kerak. Kel, qo‘yib yuboraychi, qayoqqa ucharkin. Men ham o‘sha ajoyib gulshanni bir ko‘ray. Shu xayol bilan sayyod oltin qafasni ochib qushni qo‘yib yuboribdi. Qush bo‘lsa, parr etib uchibdi-yu, o‘n qadamcha naridagi tikanzorga qo‘nibdi. Sayyod borib qarasa qushning uyasi o‘sha tikanlar orasida ekan. Men ham, – deb gapni tamomladi rassom, – mana shu qafasdan o‘z vatanimga intizor tikilaman.

– Yurtingizga qaytsangiz bo‘lmaydimi?

– Vaqt o‘tgan. Men bir zamonlar o‘z yurtimdan qaynoq yurak bilan chiqib ketgan edim. Endi unga kuruq suyak bilan qaytib borishim – nomus.

Parijdan qaytgach, rassomning uyini topdim. Qarangki, uning onasi hali barhayot ekan. Qarindosh-urug‘lari to‘planib mening hikoyamni g‘amgin bosh egib eshitishdi. Ular vatangado o‘g‘ilning gunohini kechganday edilar. Qayerda bo‘lsa ham tirik ekanidan xursand edilar. To‘satdan onasi so‘rab qoldi.

– Sizlar avarcha gaplashdinglarmi?

– Yo‘q. Biz tarjimon orqali gaplashdik. Men ruscha, o‘g‘ling fransuzcha gapirdi.

Ona qora ro‘mol bilan yuzini bekitdi. Odatda onalar o‘g‘lining o‘lganini eshitganda shunday qilishadi. Tashqarida yomg‘ir shivalab yog‘ardi. Biz Avaristonda o‘tiribmiz. Balki dunyoning u burchida, Parij degan joyda Dog‘istonning vatangado farzandi ham yomg‘irning shivalashiga quloq solib o‘tirgandir. Uzoq sukutdan keyin ona shunday dedi.

– Sen yanglishibsan, Rasul, mening o‘g‘lim o‘lib ketgan. Sen ko‘rgan mening bolam emas. Mening o‘g‘lim onasi o‘rgatgan tilni unutmas edi.

XOTIRA. Bir vaqtlar men avar teatrida ishlar edim. Biz sahna uskunalari, kiyim, sovut-qalqonga o‘xshagan narsalarni eshaklarga ortib, eshaklardan qolganini yelkaga ortib, ovulma-ovul tomosha ko‘rsatib yurar edik. Teatrda ishlagan o‘sha paytlarim hech esimdan chiqmaydi.

Ba’zi tomoshalarda menga kichkina rollar ham tegar edi, lekin asosiy vazifam suflyorlik edi. Menga bu vazifa yoqar edi. Negaki, men artistlarning hamma harakatini, qilig‘i, imo-ishorasini ikkinchi darajali narsa deb hisoblardim. Men uchun yasama soqollaru, savlat kiyimlar, teatr anjomlarining hammasi ikkinchi darajali edi. Faqat bir narsani asosiy deb hisoblardim. Bu ham bo‘lsa – so‘z. Artistlar so‘zni to‘g‘ri ishlatishi, tashlab ketmasligi, yamlamasligi uchun jon-jahdim bilan urinardim. Agar biror artist so‘zni noto‘g‘ri ishlatsa, yo tashlab ketsa, men tuynukdan bosh chiqarib haligi so‘zni butun zal eshitadigan qilib baralla takrorlardim.

So‘zni eng muhim omil deb hisoblardim. Chunki so‘z kiyim va jihozlarsiz o‘zi yashashi mumkin. Xalq uni shunday ham qabul qiladi.

Bir voqea esimdan chiqmaydi. Biz avar xalqining uzoq o‘tmishi to‘g‘risidagi “Tog‘liklar” degan spektaklni ko‘rsatayotgan edik. Men odatdagicha, suflyor edim. Spektaklda pyesa qahramoni xun to‘lashdan qochib, tog‘larda yurgan Ayg‘ozi sevgan qizi bilan uchrashgani kechasi ovulga keladi. Qiz tezroq ketgin, ushlab olishsa o‘ldirishadi, deydi. Ayg‘ozi esa sevgilisining ustiga burkasini tashlab ko‘yib, unga o‘z sevgisi, iztiroblari haqida gapiradi.

Shu payt kutilmagan hodisa yuz berdi. Sahnaga Ayg‘ozi rolini o‘ynayotgan Magayevning xotini yugurib chiqdiyu eriga tashlanib qoldi. “Men uyda bolangni boqib o‘tirsamu, sen bu yerda o‘ynashingni quchoqlab o‘tirsang”, deb bir-ikki musht hamurib qoldi. Magayev bir amallab xotinini sahna orqasiga olib chiqib ketdi. Jonon sahnada yolg‘iz qoldi. Magayev hadeganda qaytavermadi. Qarasam tomosha buziladigan. Shartta turib tuynuqdan chiqdim-da, jononga Ayg‘ozi aytadigan gaplarni aytdim.

Bilmadim, tomoshabinlarga yoqdimi, yoqmadimi, lekin men qilgan ishimdan o‘zim xursand bo‘ldim. Menda na Ayg‘ozining kiyimi, na grimi bor edi. Lekin muhimi – xalq u aytadigan so‘zlarni eshitdi. Men shunga xursand edim.

O‘sha teatrda ishlab yurgan paytimda birinchi marta juda baland tog‘ ustida joylashgan mashhur Gunib ovuliga borgan edim. Shoir shoirning qo‘nog‘i deganlaridek, guniblik bir shoirning uyiga tushdim. Gastrolimiz tugaguncha o‘shanikida yotib yurdim.

Uy egalari meni juda yaxshi kutishdi. Ayniqsa shoirning onasi juda mehribon va olijanob ayol ekan.

Xayrlashar ekanman, minnatdorlik bildirishga so‘z topolmas edim. Onasi bilan xayrlashayotganimda uyda hech kim yo‘q edi. O‘g‘li haqida ikki og‘iz yaxshi gap aytib uni xursand qilmoqchi bo‘ldim. Guniblik shoirning she’rlari menga uncha yoqmasa ham onasining ko‘ngli uchun o‘g‘lingiz ilg‘or shoirlardan, hozirjavob, deb maqtay boshladim.

– U balki ilg‘ordir – dedi mening so‘zimni bo‘lib ona, – lekin unda iste’dod yo‘q. Balki u hozirjavob shoirdir, lekin men uning she’rlarini o‘qisam zerikaman. Men-ku uning endigina tili chiqayotgan paytda aytgan so‘zlarini soatlab zerikmay eshitardim. Endi bo‘lsa, yozgan she’rini o‘qishga sabrim chidamaydi. Xalqda bir gap bor. Xotin kishining aqli etagining uchida bo‘ladi, o‘tirgan paytda o‘zi bilan bo‘ladiyu, o‘rnidan turgani hamon to‘kilib qoladi, deydilar. Shunga o‘xshab o‘g‘limhamdavrada o‘tirganda, ovqat ustida tuppa-tuzuk gaplarni gapiradiyu, o‘rnidan turib ish kursisiga o‘tirguncha hamma yaxshi gaplari to‘kilib qoladi.

Har gal bu hodisani eslaganimda, ona tilimdan judo qilma, deb xudodan so‘rayman. Men shunday yozayki, mening she’rlarim har bir ona uchun, har bir tog‘lik uchun, har bir inson uchun ravshan va yuragiga yaqin bo‘lsin. Men dikkatpazlik emas, quvonch tarqatsam deyman. Agar men tilni buzsam, yozganlarim kuruk, sovuq, zerikarli bo‘lsa, men uchun bundan dahshatli narsa yo‘q.

Ba’zan ovulimizning qariyalari machit yonida to‘planib, jamoatga doir masalalarni muhokama qilar edilar. Bu yig‘inni godskan deyishadi. Men u paytda bola edim. Yig‘ilganlarga otamning she’rlarini o‘qib berib yurardim. O‘zim yosh bo‘lsam ham she’rni juda berilib, kuch bilan (hatto ortiqcha kuchanib) o‘qir edim. O‘zimga yoqib qolgan ba’zi so‘z yoki tovushlarni alohida ajratib qattiq talaffuz kilar edim. Masalan, otamning “Sadada bo‘ri ovlash” degan she’rini o‘qiganimda “bats”, “sada” so‘zlardagi “s” tovushini juda qattiq, kuch bilan, titroq ohangda aytar edim.

Otam har safar menga tanbeh berardi: – So‘z yong‘oq emaski, tishingda qarsillatib chaqsang. Yoki sarimsoq emaski, o‘g‘irda tuysang. Yo bo‘lmasa, so‘z toshloq yer emaski, omochni bor kuching bilan bosib haydasang.

So‘zni kuchanmasdan talaffuz qil, og‘zingdan chiqqan so‘z taraqa-turuq qilmasin.

Men she’rni boshqatdan o‘qir edim. Baribir, o‘zim o‘rganganday chiqar edi. Bir kun otam menga o‘rgatolmay xunob bo‘lib ketdiyu, tomda turgan onamga baqirdi:

– Hech bo‘lmasa sen o‘rgatsang-chi!

Onam haligi so‘zlarni otam istaganday qilib takrorladi.

– Eshitdingmi? Endi sen qaytar-chi! Men yana to‘g‘rilab aytolmadim.

– Bor-e, – dedi otam jahli chiqib. Bitta jalaturinlikni-ku so‘zni buzgani uchun kaltaklagan edim. Endi o‘zimning o‘g‘lim so‘zni buzsa nima qilaman?

OTAMNING JALATURINLIKNI URGANI TO‘G‘RISIDA. Bahor fasli. Bozor kuni ekan. Bahorda, ma’lumki, o‘tgan yozning mevasi tamom bo‘lgan, yangisi hali chikmagan, shuning uchun hamma narsa qimmat bo‘ladi. Hatto ko‘za ham, go‘yo u ham yerdan chiqadiganday…

Otam hali yosh vaqti ekan. Bozorga tushadigan bo‘libdi. Ketayotganda qo‘shnisi unga yigirma tiyin berib, shunga bitta supurgi olakel, debdi.

– Agar arzonga olsang, qaytimi o‘zingniki, – debdi yana yosh Hamzatga qo‘shni.

Hamzat bozorga kelib supurgichini topibdi va savdolasha boshlabdi. Sharq bozorlarining hammasida ham sotuvchi og‘ziga siqqanini aytadi, xaridor tiliga kelganini so‘raydi. Sotuvchi besh so‘mlik narsani besh yuz so‘m deyishi, xaridor besh tiyin so‘rashi mumkin.

Otam eng yaxshi, eng qattiq supurgini tanlabdi:

– Sotasanmi?

– Bo‘lmasa nima qilib turibman?

– Necha pul?

– Ikki tanga.

– Supurgi ot emaski, ikki tanga so‘rasang. Bo‘lishini ayt.

– Ikki tanga.

– Hazillashma. Rosti qancha?

– Ikki tanga.

– Bir tanga beraman.

– Ikki tanga.

– Bor pulim bir tanga edi-da.

– Supurgi ikki tanga.

– Rostini aytyapman, boshqa pulim yo‘q.

– Topganingda kelasan. Kami yo‘q.

Otam supurgini ololmasligiga ko‘zi yetib, bozor aylangani ketibdi. Nariroqqa borsa odamlar to‘planib turishganmish. Qarasa Mahmud qo‘shiq aytayotgan ekan.

Otam davraga qo‘shilib shoir qo‘shig‘ini tinglay boshlabdi, Mahmud goh pandur chalar, goh torlarga qo‘lini qo‘yib qo‘shiq aytar ekan. Tiq etgan tovush yo‘q. Hammaning qulog‘i qo‘shikda. Pashsha uchsa eshitiladigan jimlik. Hatto sekingina yo‘talgan bolani ham otasi davradan haydab turibdi. Shunday jimlikda bitta jalaturinlik yonidagi odamga allanimalarni gapira boshladi (u yonidagi odamga qo‘shiqning mazmunini tushuntirayotgan ekan). Bu qo‘shiq eshitayotganlarning g‘ashini keltiribdi.

Jalaturinlikning bu ishidan yosh Hamzatning jahli chiqib, bir-ikki yengidan tortib qo‘yibdi. Jalaturinlik tinchimabdi. Jimbo‘l desa hamquloq solmabdi. Otamg‘azabga kelibdi. Yoniga qarasa haligi supurgichi ham kelib qo‘shiq eshitib turgan ekan. Yugurib borib uzun supurgini olibdi-da, jalaturinlikning boshiga solib qolibdi.

Jalaturinlik do‘q qilgan ekan, otamsupurgi bilan yana bir-ikki tushurib quvib yuboribdi. Shundan keyin supurgini qaytarib berish uchun sotuvchining yoniga kelibdi. Supurgichi olmabdi:

– Olaqol, supurgi seniki.

– Olardimu pulim yetmaydi-da, faqat yigirma tiyinim bor.

– Tekinga berdim senga. Sening qilgan bu ishing mening hamma molimdan ham qimmat.

Qo‘shiqning beliga tepadigan jalaturinliklarning urug‘i juda ko‘paygan. Lekin ularni do‘pposlaydigan supurgiyu, bu supurgini ishlatadigan mard yo‘q.

Chiroyli aytilgan o‘tkir gapni tog‘liklar “Bitta otga arziydigan gap” deyishadi.

YON DAFTARDAN. Mashhur polvon, to‘rt marta jahon chempioni Ali Aliyev Mahachqalada menga qo‘shni. U bir kuni Istambulda dong‘i ketgan turk polvoni bilan bellashib qolibdi. Turk haqiqatan ham kuchli, epchil kurashchi ekan. Lekin Ali Aliyev mahorat bilan uni yengibdi. Bir boylam arqonday olib uloqtiribdi. Turk o‘rnidan turar ekan, avarchalab so‘kinibdi. Ali Aliyev turkning og‘zidan o‘z ona tilida aytilgan so‘zni eshitib hayron bo‘libdi. “So‘kinishning nima keragi bor qarindosh, bu kurash-da”, debdi unga Ali Aliyev. Turk hayron bo‘lganidan qotib qolibdi.

Hozirgina bir-birlari bilan olishib turgan ikki polvonning quchoqlashib ketganini ko‘rgan sudya va tomosha-binlarning hayronligini qo‘yaverasiz.

Keyin ma’lum bo‘lishicha, bu turk Shomil asir tushgandan keyin Turkiyaga ko‘chib ketgan avar oilasidan ekan. Polvonlar shu-shu bir-biri bilan do‘st.

OTAMNING XOTIRALARIDAN. 1939 yilda otam orden olgani Moskvaga borgan edi. O‘sha vaqtda bu juda katta voqea hisoblanardi. Otam Moskvadan ko‘kragiga orden taqib qaytib kelgandan keyin jamoa (ovulning umu-miy yig‘ini) to‘planib, otamdan Moskva to‘g‘risida, Kreml, Mixail Ivanovich Kalinin to‘g‘risida, umuman Moskvada ko‘rgan-kechirganlari to‘g‘risida gapirib berishni so‘radi.

Otam bir boshdan hamma xotiralarini gapirib kelib, oxirida shunday dedi:

– Hammasidan muhimi Mixail Ivanovich Kalinin mening ismimni ruscha emas, avarcha talaffuz qildi. U meni Gamzat Sadasa emas, Sadasa Hamzat dedi.

Ovul qariyalari ham ajablanib, ham quvonib o‘tirishardi.

– Ko‘rdinglarmi, – dedi otam, – siz buni mendan eshitib shuncha xursand bo‘lyapsiz. Men o‘zim Kalinindan eshitgan vaqtimdagi hayajonimni tasavvur qiling. Rostini aytsam, orden olganimga ham bunchalik xursand bo‘lmagan edim.

Otamning hayajonini men tasavvur qilaman.

Bundan bir necha yil aval Sovet yozuvchilari delegatsiyasi bilan Polshaga bordim. Mehmonxonada yotsam, birov eshikni tiqillatdi. Ochdim. Notanish bir odam sof avar tilida so‘radi:

– Hamzatil Rasul shu yerda turadimi? Xursandlikdan o‘zimni yo‘qotib qo‘yibman:

– Uying kuymagur, avar ekansan-ku, Krakovda nima qilib yuribsan?

Qo‘ymasdan xonaga boshlab kirdim. Kechgacha va kechasi bilan otamlashdik.

Lekin mehmonim avar emas ekan. U Dog‘iston tillari va adabiyoti bilan shug‘ullanuvchi polyak olimi ekan. Avar so‘zini u birinchi marta konslagerda ikki mahbus avardan eshitgan ekan. Bu til unga juda yoqib qolibdi. Tildan ham avar yigitlarining o‘zi ko‘proq ma’qul bo‘libdi. Shunday qilib, polyak bizning tilni o‘rgana boshlabdi. Haligi avarlardan bittasi o‘lib, ikkinchisi Sovet Armiyasi tomonidan ozod qilingan ekan.

Biz polyak bilan faqat avarcha gaplashdik. Men uchun bu juda g‘alati, g‘ayritabiiy bo‘lib tuyular edi. Suhbat so‘ngida men olimni Dog‘istonga taklif qildim.

Ikkalamiz ham o‘shakuni avar tilida so‘zlashdik. Lekin mening gapim bilan uning gapi o‘rtasida osmon bilan yercha farq bor edi. U olimga xos, juda toza, juda to‘g‘ri, balki haddan tashqari to‘g‘ri gapirardi. Gapning ma’nisidan ham ko‘proq sarfu nahvini, jumla qurilishini o‘ylar edi. Shuning uchun gaplari quruq, hissiz chiqar edi.

Men shunday kitob yozmoqchimanki, bunda til sarfu nahvga emas, sarfu nahv tilga bo‘ysunsin.

BOSHQACHA QILIB AYTGANDA. sarfu nahvni piyoda ketayotgan yo‘lovchiga, adabiyotni esa otliq yo‘lovchiga o‘xshataman. Piyoda otliqqa ilinib, “meni ham mingashtirib ol”, deydi. Otliqning piyodaga rahmi kelib mingashtirib oladi. Lekin nariroqqa borib mingashgan yo‘lovchi otliqni ot ustidan itarib tushira boshlaydi, ot ham, ot ustidagi mol ham meniki deb da’vo qila boshlaydi.

Aziz ona tilim! Sen mening xazinamsan, boyligimsan. Qora kunga asragan ehtiyot mulkimsan. Sen meni har qanday darddan xalos qiluvchi shifobaxsh malhamsan. Insonda shoir qalbi bo‘lsayu, o‘zi soqov bo‘lsa, bunday insonning dunyoga kelmagani ma’qul. Mening qalbim qo‘shiqqa to‘la, baxtimga ovozim ham bor. Mening ovozim sensan, aziz avar tilim! Sen meni go‘dakdek qo‘limdan yetaklab, kichkina ovulimdan katta dunyoga olib chiqding va men dunyoga o‘z ona xalqim, qadrdon o‘lkam haqida barala kuyladim. Sen meni ulug‘ rus tiliga yaqin kilding. Bu til meni ikkinchi qo‘limdan yetaklab jahon ellari bo‘ylab kezdirdi. Men bu ulug‘ tildan doimo minnatdorman. U menga xuddi o‘sha sut bergan enagamday aziz. Lekin hech qachon unutmaymanki, mening o‘z onam bor.

NEGAKI, o‘choqqa o‘t yoqish uchun qo‘shnidan gugurt so‘rash mumkin. Lekin yurak o‘tini yondirish uchun do‘stlardan olov olib bo‘lmaydi.

Odamlarning tili har xil bo‘lishi mumkin. Lekin tili bor bo‘lsin. Mening ba’zi do‘stlarim o‘z ovullarini tashlab katta shaharlarga ko‘chib ketishgan. Buning zarari yo‘q, negaki, qush ham inida faqat qanoti chiqquncha o‘tiradi. Lekin katta shaharlarda turadigan ba’zi do‘stlarimning boshqa tilda asar yozganiga nima deyin?

Boshqa tilda yozib qoyil qilishsa-ku mayli, lekin ular yozgan til na avarchaga o‘xshaydi, na ruschaga. Ular yozgan asar betartib kesilgan o‘rmonga o‘xshaydi.

Ba’zilarga o‘z ona tili qashshoq tuyulib, boyroq, kattaroq til izlab chiqib ketishadi. Lekin ularning ko‘pchiligi ertakdagi echkiga o‘xshab qolishadi. Echki bo‘rinikiga o‘xshagan dumni orzu qilibdiyu dum o‘stirgani o‘rmonga ketibdi, natijada sho‘rlik shoxidan ham ayrilib qolibdi.

YOKI, ular g‘ozga o‘xshaydilar. G‘oz suzishni biladi, lekin baliqday emas, uchishni biladi, lekin qushday emas, hattoki biroz sayraydi ham, lekin bulbulday emas. Hammasidan ham oz-oz bor, lekin hech qaysisini qoyil qilolmaydi.

– Ishlar qalay? – dedim bir kuni Abutolibga.

– O‘rtacha. Bo‘ridek ham emas, quyondek ham. Ishqilib qimirlab turibmiz, – dedi Abutolib va bir nafasdan keyin qo‘shib qo‘ydi. – Yozuvchi uchun eng yomon ahvol o‘rtachasi bo‘ladi. U yo quyon ushlagan bo‘riday, yo bo‘lmasa bo‘rining panjasidan qochib qolgan quyonday bo‘lishi kerak.

YON DAFTARDAN. Bir kuni qo‘shni ovulning yosh-yalanglari otamning oldiga kelib, bitta ashulachini rosa do‘pposladik, deb qolishdi.

– Nima gunoh qildi? – deb so‘radi otam.

– U qo‘shiqni buzib aytdi. Qo‘shiq o‘rtasida to‘xtab, yo‘talib atayin so‘zlarni buzib, goh bo‘riday uvlab, goh itday akillab ashulani rasvo qildi. Shuning uchun biz uni do‘pposladik.

– Nima bilan urdinglar?

– Birov kamar bilan, birov musht bilan.

– Qamchi bilan ham savalash kerak edi. Aytinglar-chi, qayeriga urdinglar?

– Qon chiqmas joylariga soldik. Bo‘yniga ham bir-ikki musht tushdi.

– Asosiy aybdor yeri qolibdi. Kallasiga hamtushirish kerak edi.

XOTIRA. Yodimga yana bir hikoyat kelib qoldi. Keling, shuni ham aytib beray. Mahachqalada bir avar qo‘shiqchisi bor. Otini aytmayman, o‘qisa o‘zi tushunar. U ko‘pincha otamning oldiga kelib, yangi to‘qigan kuylarini chalib berar va shu kuyga so‘z yozib berishni iltimos qilardi. Otam rozi bo‘lar, natijada qo‘shiq dunyoga kelardi.

Bir kuni choy ichib o‘tirsak radiodan: hozir mashhur qo‘shiqchi Hamzat Sadasa so‘ziga bastalagan qo‘shig‘ini aytadi, deb qoldi. Hammamiz radio atrofiga to‘planib eshita boshladik. Otamhamyaqinroq kelib o‘tirdi. Lekin biz eshitib juda hayron bo‘ldik. Qo‘shiqning so‘zlarini sira anglab bo‘lmas edi. Qo‘shiqchi ba’zi so‘zlarning yarmini yutib, ba’zi so‘zlarni butunlay tashlab aytar edi. Uning qo‘shiq aytishi xuddi xo‘rozning don titishiga o‘xshardi.

Otam qo‘shiqchidan nega shunday qilding, deb so‘rasa u javob beribdi:

– Men qo‘shiqning so‘zlarini hech kim tushunmasin deb ataylab shunday qilaman. Boshqa qo‘shiqchilar so‘zni yodlab olishsa darrov ilib ketishadi.

Ko‘p o‘tmay otam do‘stlarini chaqirib mehmondorchilik qildi. Mehmonlar ichida haligi qo‘shiqchi ham bor edi. Ziyofat oxirida otam devorga osig‘liq turgan qo‘mizni oldi. Qo‘mizning bitta tori uzuk, boshqa tori ham juda bo‘sh tortilgan edi. Otam shu bitta torda haligi qo‘shiqchi to‘qigan kuyni chalib, qo‘shiq aytib berdi. U so‘zlarni juda ravshan, aniq qilib aytar, lekin kuyni sira tushunib bo‘lmas edi. Qo‘shiqchi chidolmadi. Jahli chiqib ketdi. Men to‘qigan kuyni bunaqa qo‘mizda chalib bo‘ladimi, deb fig‘on bo‘lib koldi.

– Men ataylab shunday qilyapman, – dedi otam. – Sen to‘qigan kuyni boshqalar ilg‘ab olsa ilib ketishi mumkin. Sen mening so‘zimni qanday ehtiyot qilgan bo‘lsang, men ham sening kuyingni shunday ehtiyot qilaman-da.

Dog‘istonlik yozuvchilar o‘nta tilda asar yozib, to‘qqizta tilda nashr etishadi. O‘ninchi tilda yozadiganlar nima qilishadi? Bu qanday til bo‘ldi? – deb so‘rarsiz.

O‘ninchi tilda asar yozuvchilar o‘z ona tilini unutgan, ammo boshqa xalqning tilini hali o‘rganmagan yozuvchilar. Ular arosatda qolgan yozuvchilar.

Mayli, boshqa tilda yoz, lekin, uni o‘z tilingdan yaxshi bilsang yoz, o‘z tilingda yoz, lekin uni boshqa hamma tillardan yaxshi bilsang yoz, qaysi tilda yozsang, mayli, yoz, lekin zinhor o‘ninchi tilda yozma.

Ha, men o‘ninchi tilning dushmaniman. Til ming yillik ko‘hna tarixga ega bo‘lishi kerak. Sho‘ndagina u haqiqiy adabiyot yaratishga qodir bo‘ladi.

Til albatta o‘zgaradi, boyiydi. Men bunga qarshi emasman. Axir daraxtlar hamhar yili yaproqlarini to‘kib turadi. Yangi libosda u yana ham go‘zal, yana ham navqiron bo‘ladi, ajoyib mevalar beradi.

Mana sizga mening qo‘shiqlarim, mening kitoblarim. Men ularni sizga kichkinagina, ammo ko‘hna avar tili daraxtida bitgan mevalar, deb taqdim qilaman.

 

ONA TILIM

 

Ajabo! Tush degan juda qiziq-da,

O‘lib qolganmishman tushda nogihon

Ko‘ksimda qo‘rg‘oshin, quyosh tig‘ida

Tog‘lar orasida yotibman bejon,

 

Uzoqda sharqirab soylar oqmoqda.

Borliqda bir ajib dilbarlik hokim.

Men esam o‘ylamayman yotib tuproqda,

Mana shu tuproqqa qo‘shilar xokim.

 

Men o‘lib yotibman, kimsasiz, unut.

Hech kimsa qayg‘urmas va chekmas yohu.

Faqat cho‘qqilarda qurqurar burgut,

Faqat vodiylarda ingraydi ohu.

 

Navqiron yoshimda bo‘ldim-ku ado,

Otash ko‘kragimni o‘ydi, axir, o‘q.

Na onam, na yorim bermaydi sado,

Do‘st tugul hattoki yig‘ichi ham yo‘q.

 

Fig‘on otiladi jonsiz bag‘rimdan,

(Go‘yo fig‘on bordek murda dilida)

Shu payt ikki kishi o‘tdi naridan

Quvnoq suhbat qurib avar tilida.

 

Men-ku bu dunyodan ko‘z yumdim mangu,

Ular kulib-kulib so‘zlashar borin.

Qandaydir Hasanning turfa ishiyu,

Qandaydir Alining sho‘x kirdikorin.

 

Avar so‘zin tinglab kirdi menga jon,

Ohista tirildim va shunda bildim:

Meni tuzatolmas hech dori-darmon,

Jonimga masihdir shu ona tilim.

 

Mayli, kim qay tildan shavqu zavq olsa,

Mening o‘z tilimga ming jonim fido.

Erta ona tilim agar yo‘qolsa,

Men bugun o‘lishga bo‘lurman rizo,

 

Mayli, qashshoq bo‘lsin, mayli behasham,

Lekin mening uchun aziz va suyuk.

Jahon minbaridan yangramasa ham

Ona tilim menga muqaddas, buyuk.

 

Otashin Mahmudning yoniq she’rini

Nahot tarjimada o‘qir avlodim!

Nahot men avarning so‘nggi shoiri,

Shumi edi mening ezgu murodim?!

 

Sevaman hayotni, dunyo ko‘rkini,

Muhabbatim cheksiz barcha el uchun,

Hammasidan aziz Sovet yurtini

Avarcha kuyladim yetgancha kuchim.

 

Uzoq Saxalindan Boltiqqacha to

Qalbimda ko‘raman hur Vatanimni.

Har qayda qilayin unga jon fido,

Lekin o‘z yurtimga qo‘ying tanimni.

 

Yurtdoshlarim turib qabrim oldida,

Ko‘rsatsin avarning shoiri shul, deb,

Elim yodga olsin ona tilida

Hamzat Sadasaning o‘g‘li Rasul deb.

 

YON DAFTARDAN. Bir tog‘lik yigit rus qizini sevib qolibdi. Lekin ota-onasi, o‘g‘limizni o‘risga uylantirmaymiz, deb turib olishibdi. Qiz avar yigitini haqiqatan qattiq sevar ekan. Bir kuni u yigitga avar tilida xat yozibdi. Yigit darhol xatni ota-onasiga ko‘rsatibdi. Hayratda qolgan ota-ona shu zahotiyoq rus qizini kelin qilishga rozi bo‘lgan ekan.

YON DAFTARDAN. Yozuvchining til boyligi dehqonning hosil boyligiga o‘xshaydi. Boshoqlarning sonu sanog‘i yo‘q. Boshoqlarda don ham behisob. Lekin dehqon qo‘l qovushtirib o‘tirsa don o‘zi xirmon bo‘lmaydi. O‘rish kerak, yanchish kerak, sopirish kerak. Shundan keyin don tegirmonga tushib un bo‘ladi, un qorilib xamir bo‘ladi, xamir zuvala-zuvala non bo‘ladi. Lekin non har qancha zarur bo‘lmasin donning hammasi tegirmonga bormaydi. Eng sarasi urug‘liqqa turadi.

ShUNDAY GAP BOR. Bolalar o‘ynashib daraxtni kesibdilaru zag‘izg‘onning ini buzilibdi.

– Daraxt, seni nega kesdilar?

– Tilim yo‘qligi uchun.

– Hakka, nega iningni buzdilar?

– Churqirayverganim uchun.

ShUNDAI GAP BOR. So‘z yomg‘irga o‘xshaydi: bir martasi – rohat, ikki martasi durust, uch martasi – chidasa bo‘ladigan, to‘rt martasi – ofat, balo.

 

MAVZU

 

Eshikni tepma – kalitini topsang, o‘zi ochiladi.

Eshikdagi yozuv.

 

“Menga mavzu bering” dema,

“Menga ko‘z bering” deb ayt.

Yosh yozuvchiga maslahat.

 

“Hurmatli o‘rtoqlar, yozuvchilikka havasim juda zo‘r. Lekin nima haqida yozishimni bilmay turibman. Menga bi-rorta kerakli, zamonaviy mavzuni ayting, yaxshi bir kitob yozmoqchiman”.

Ko‘pincha Yozuvchilar soyuziga, jurnal va gazeta redaksiyalariga, shaxsan yozuvchilarga yoshlardan shunga o‘xshash xatlar keladi. Bunaqa xatlarni otam ham olib turardi. Ba’zan men ham olaman. Otam shunday xatlarni olganda bosh chayqab derdi:

– Yigitchaning uylangisi boru kimga uylanishni bilmay turganga o‘xshaydi. Ko‘z ostiga olgani yo‘q ekan shekilli, kimga sovchi yuboray deb so‘rabdi.

XOTIRA. Bir kun Dog‘iston Yozuvchilari soyuziga Abutolibdan ariza tushdi. U olis tog‘ ovuliga ijodiy komandirovka so‘ragan ekan. Pravleniye majlisida undan nima haqda asar yozmoqchiligini so‘rashgan edi, qariyaning jahli chiqib ketdi:

– Ovga otlangan sayyod nima otishini oldindan aytib bera oladimi? Jangga kirayotgan askar qanday jasorat ko‘rsatishini qaydan bilsin?

Men o‘sha majlisda bor edim. Abutolibning so‘zlari mening ko‘nglimga qattiq o‘rnashib qoldi.

Yozuvchidan hadeb ijodiy rejalarini so‘rab bezor qiladiganlarga hayron bo‘laman. To‘g‘ri, yozuvchi o‘z ijodiy mehnatining umumiy yo‘nalishini biladi. Masalan, roman yoki trilogiya yozmoqchi bo‘lsa oldindan aytishi mumkin. Lekin she’rning yo‘rig‘i bo‘lak. She’r kutilmaganda keladi. U tabiatning shoirga sovg‘asi. Shoir xo‘jaligi qat’iy rejaga bo‘ysunmaydi. Misol uchun, ertaga erta bilan soat o‘nda ko‘chada ketayotib bir qizni uchratamanu unga ko‘ngil qo‘yaman, deb aytib bo‘lmaydi. Yoki indinga kechqurun soat beshda bitta ablahdan g‘azablanaman, deb aytish mumkin emas.

She’r gulxonada o‘stirilgan yoki yo‘l chetiga o‘tqazilgan gul emaski, qidirib o‘tirmay yoqqanini uzib olinsa. She’r qadam yetmagan daralarda bitgan chaman, qancha kezsang, shuncha nodir chechaklarga duch kelasan.

Muzika yurak hislaridan tug‘iladi. Muzikadan hislar tug‘iladi. Avval tuxum paydo bo‘lganmi yoki tovuqmi – shu mahalgacha isbot qilingan emas. Xuddi shunday, yozuvchi mavzuni tanlaydimi yoki mavzu yozuvchini tanlaydimi? Buni aytish qiyin. Mavzu – yozuvchining dunyosi, to‘g‘rirog‘i, yozuvchining o‘zi. Mavzusiz – yozuvchi yo‘q.

Fikrlar va hislar qush bo‘lsa, mavzu – shu qush parvoz etadigan osmon, fikrlar va hislar ohu bo‘lsa, mavzu – shu ohuga maskan bo‘lgan tog‘lar, fikr va hislar yo‘l bo‘lsa, mavzu shu yo‘l olib boruvchi manzil.

Mening mavzuim – vatan. Men uni qidirmayman. Chunki biz vatan tanlamaymiz, balki azal-abad vatan bizni tanlagan. Burgut osmonsiz, g‘izol tog‘larsiz, baliq suvsiz, samolyot aerodromsiz bo‘lmaydi. Xuddi shunday, shoir vatansiz bo‘lishi mumkin emas.

Burgut hovlidagi tovuklar orasida jimgina don terib yursa, demak u burgut emas, ohu kolxoz dalasida o‘tlab yurgan bo‘lsa, u ohu emas, samolyot muzeyda turgan bo‘lsa, u samolyot emas.

Xuddi shunday, navosiz bulbul bulbul emas.

YANA MAVZU HAQIDA. Menga bolalikdan bir manzara juda aziz bo‘lib qolgan. Otamo‘tiradigan uyning kichkinagina darchasini ochganda, ovul etagida dasturxonday to‘shalgan ko‘m-ko‘k o‘tloq namoyon bo‘lardi. Bu o‘tloq ustida osilib turgan bahaybat qoyalar, ilonday buralib-buralib o‘tgan tog‘ so‘qmoqlari, yirtqich hayvonning og‘ziday dahshatli g‘or teshiklari ko‘z oldimdan sira nari ketmaydi.

Ko‘p o‘lkalarni kezgach, ko‘p go‘zal manzaralarni tomosha qilgach, angladimki, Shveysariya yoki Nepalda men bolalikda to‘ymay qaragan haligi manzaradan chiroyliroq yerlar bor ekan. Lekin, baribir, mening xotiramga bolaligimda kichkina darcha ramkasi ichiga olingan suratday o‘rnashib qolgan o‘sha manzaradan o‘tadigan ko‘rinish dunyoda yo‘q. Agar o‘sha manzara bo‘lmaganda, menga dunyoning go‘zalligi ma’nisiz bo‘lardi. Olammen uchun qalbsiz ko‘krak, tilsiz og‘iz, qorachiqsiz ko‘z, qushsiz in bo‘lar edi.

Lekin bu bilan men o‘z mavzuimni ovulim va uyimning doirasidan bir qadam ham chiqarmayman yoki o‘z mavzuim atrofidan devor olib hech narsani kiritmayman, demoqchi emasman. Men dunyoda bo‘ladigan hodisalarning hammasini o‘z ovulim, o‘z Dog‘istonim, vatanim degan tushunchadan, o‘z uyimdan qidirmayman, balki vatan degan tushunchani butun dunyodan har bir burchagidan qidiraman. Shu ma’noda mening mavzuim – butun dunyo.

Olis Santyago shahrida edim. Bir kun tongda xo‘rozning qichqirgan ovozidan uyg‘onib ketdim. Bir daqiqa o‘z ona ovulimda yotganday his qildim o‘zimni. Santyago xo‘rozlari mening she’rimga mavzu bo‘ldi.

Yaponiyaning ajoyib shahri Kamakurada go‘zallar malikasini saylash marosimida ishtirok qildim. Yaponiyaning bir-biridan suluv qizlari saf bo‘lib qarshimizdan o‘tdi. Lekin men bular suluvligini o‘z ovulimda qolgan tanho mahbubamning nazokati, dilbarligiga o‘xshatmadim. Shunday qilib, yapon go‘zallari va yapon malikasining husni mening she’rimga mavzu bo‘lib kirdi.

Nepalda budda ehromlarini to‘yib tomosha qilgach, qirol saroylariyu, dunyoning barcha dardlaridan, ins-jinslaridan forig‘ qiluvchi yigirma ikki favvorani ziyorat qilgach, yuksak Katamand tog‘iga ko‘tarildim. Bu tog‘ni ko‘rishim bilan qadrdon Dog‘istonimni esladim. Bu tog‘ menga haligi hashamatli saroyu ehromlarning hammasidan ham ko‘proq ma’qul bo‘ldi. Uning qoyalari saroylardagi naqshin ustunlardan chiroyliroq, oddiy buloqlari o‘sha favvoralarning hammasidan shifobaxshroq, tozaroq tuyuldi. Shunday qilib Nepalning buddiy ehromlari va tog‘lari menga mavzu bo‘ldi.

Hindistonning katta sershovqin shaharlarini aylanib Kalkutta yaqinidagi kichkina bir qishloqqa keldik. Bu yerda dehqonlar bug‘doy yanchayotgan ekan. Ho‘kizlar bir me’yorda qadam tashlab xirmon atrofida aylanayotganini ko‘rdim. Dunyodagi hech bir muzey, hech bir teatr menga oltin boshoqlarni yanchayotgan mana shu ho‘kizlarchalik zavq bermagan. Bu manzarani ko‘rgach, men o‘z ovulimni, o‘z bolalik chog‘larimni xayolimga keltirdim.

KO‘RGANLARIM. Indoneziyada xuddi bizdagidek nog‘ora chalishar ekan; Nyu-York ko‘chalarida cherkaska kiygan kavkazlikni uchratdim; Istambul va Parijda g‘ariblikda vatangado tog‘liklar yashaydilar. Dunyoda ulardan ham baxtsiz inson yo‘qdir. Londondagi ko‘rgazmada malqarlik kulollarning san’atini namoyish qiluvchi naqshin idishlar qo‘yilgan. Venetsiyada Sovkra ovulidan chiqqan dorbozlar hammani qoyil qoldirdilar. Pitsburg shahridagi kitob do‘konida Shomil haqida yozilgan kitobni ko‘rdim.

Xullas, qayerga bormay, nimani ko‘rmay, hammavaqt o‘z Dog‘istonimni o‘ylayman.

Bitta jangchiga bir necha dushman hujum qilib, orqa-o‘ngidan qilich solib tursa, qanaqa bahodir bo‘lmasin, ahvoli tang bo‘ladi. Shunday vaqtda katta qoya bo‘lsayu jangchi unga yelkasi bilan suyanib urushsa, har qalay orqadan keladigan xavf yo‘qoladi: chinakam bahodir jangchi shunday qoya himoyasida ikki-uch askarni yer tishlatishi mumkin.

Dog‘iston mening ana shunday ulkan qoyam, suyanchig‘im, eng qiyin damlarda men unga suyanaman.

Sayohatchilar turli ellardan o‘sha el qo‘shiqlarini olib keladilar. Mening ishim qiyin. Qayerga bormayin faqat Dog‘iston qo‘shiqlarini olib qaytaman. Har yangi she’r bilan men uni go‘yo yangidan bilaman, yangidan tushunaman, yangidan sevaman, Dog‘istonim men uchun bitmas-tuganmasdir.

YON DAFTARDAN.

– Burgut, sening eng sevgan qo‘shig‘ing nedir?

– Yuksak tog‘lar qo‘shig‘i.

– Chag‘alay, sening sevgan qo‘shig‘ing nedir?

– Moviy dengizlar qo‘shig‘i.

– Quzg‘un, sening sevgan qo‘shig‘ing nedir?

– Qirg‘in va o‘lim qo‘shig‘i.

Adabiyotning ham o‘z kushlari, burgutlari va chag‘alaylari bor. Birov tog‘larni kuylaydi, birov dengizlarni. Har kimning o‘z mavzui, o‘z vatani bor. Lekin adabiyotda quzg‘unlar ham bo‘ladi. Ular uchun o‘zlaridan aziz narsa dunyoda yo‘q. Quzg‘un murdaning ko‘zini cho‘qir ekan, jasadning kimnikiligi bilan ishi bo‘lmaydi, botir jangchimi yoki olchoq xiyonatkormi – uning uchun baribir. Men bila-digan ba’zi adiblar bugun bir gapni aytsalar, ertaga boshqa gap aytadilar. O‘zlariga bugun nafi tegadigan ishni bugun, ertaga nafi tegadigan ishni ertaga qiladilar.

YANA MAVZU XAQIDA. Mavzu – boylik to‘la sandiq. So‘z uning kaliti. Lekin sandiqdagi boylik o‘zganiki emas, o‘zingniki bo‘lishi kerak.

Ba’zi adiblar tez-tez bir mavzudan ikkinchi mavzuga ko‘chib yuradilar. Lekin hech birini nihoyasiga yetkazmaydilar. Ular sandiqning qopqog‘ini ko‘tarib ustidagi latta-puttani nari-beri titishadiyu tashlab boshqasiga o‘tishadi. Sandiqni o‘z egasi ochsa, shoshilmasdan, ustidagilarni bir-bir olib, eng tubidagi javohir qutichasiga yetadi.

Bir mavzudan ikkinchisiga tez-tez ko‘chib yuruvchi yengiltak adiblar yigirma sakkiz marta uylanib, oxiri xotinsiz qolgan Dalag‘alovga o‘xshaydilar.

Lekin mavzuni yakkayu yagona xotinga ham, yakkayu yagona onaga, yolg‘iz o‘g‘ilga ham o‘xshatib bo‘lmaydi. Bu mavzu meniki, unga hech kim tega ko‘rmasin, deyish ham aqldan emas.

Mening mavzuim hamma uchun ochiq. Bir yozuvchi, mening mavzuimni “o‘g‘irlading”, deb boshqasiga da’vo qilgan ekan. “Hamma biladiki, Irchi Kazak to‘g‘risida faqat men yozaman. Bu mavzuda yozishga sening nima haqqing bor? Bu – oppa-ochiq o‘g‘irlik-ku!” Da’vogar xuddi mahbubini birov tortib olganday tutaqib o‘shqirib turgan ekan, boshqa bir yozuvchi unga shunday javob beribdi:

– Kimning akli qilichidek o‘tkir bo‘lsa, o‘sha sarkarda bo‘ladi. Qizning uyiga sovchi yuborgan odam emas, uni xotinlikka olgan er hisoblanadi. Irchi Kazak to‘g‘risida ham kim boplab yozsa, bu mavzu uniki.

Bir mavzu ustida bir necha yozuvchi mustaqil ishlashi mumkin. Adabiyotda kolxoz bo‘lmaydi. Har bir yozuvchining o‘z dalasi, o‘z chorbog‘i bor. Lekin mening dalamhamma uchun ochiq. Chegaramda na itu, na soqchi bor. Aslida, chegaramning o‘zi yo‘q. Mening mavzuim ko‘rish qatag‘an bo‘lgan yer yoki masjidning begona odam o‘tishi man bo‘lgan joyi emas.

Dog‘iston yozuvchilarining katta bir anjumanida shunday bahs bo‘ldi. Bir notiq so‘zga chiqib shunday dedi:

– Dog‘istonlik yozuvchi boshqa o‘lkalar yoki xalklar haqida yozib nima qiladi? Ispaniya haqida ispanlar, Yaponiya haqida yaponlar, O‘rol sanoati haqida O‘rolda yashaydigan yozuvchilar yozsin. Bir gulshanga uya qurgan qush boshqa bir gulzorga borib sayramaydi-ku. Yoki vodiyga tog‘ning toshloq yeridan tuprok olib borishmaydiku. Qani, ayting, kart dumbani zig‘ir yog‘iga qovuradilarmi?

Bu anjumanda boshqa bir respublikadan kelgan mehmon hambor edi. U so‘z olib shunday javob berdi:

– Ayiqning makoni g‘or, bulbulning oshiyoni tikan. Lekin quyosh barcha hayvonlarni nuridan bahramand qila-di, yomg‘ir dov-daraxtlarga teng yog‘adi. Kamalakning ranglari hamma ko‘z uchun bir xil, yeldirim shu’lasi yuksak cho‘qqiyu, chuqur jarlik uchun barobar. O‘zga yurtning guruchidan ham qoyilmaqom osh damlash mumkin. Men sizlarning anjumaningizga olisdan kelganman. Faqat sizni tabriklash uchun kelganman. Lekin sizning ajoyib o‘lkangizni, yuksak tog‘laringizni, dengizingizni, mard yigitlaringiz, go‘zal qizlaringizni ko‘rdimu yurtingizni sevib qoldim. Agar siz haqingizda, sizning o‘lkangiz haqida asar yozsam, xalqim menga rahmat aytadi. Agar birortangiz mening o‘lkam haqida yozsangiz, zarar bo‘lmas deb o‘ylayman. Qalb sevgi tanlashda, yozuvchi mavzu tanlashda erkin. Sevgi birorta yurakdan joy oladigan bo‘lsa, buning uchun hech kimning maxsus ruxsati kerak emas.

Mehmonning so‘zlariga hamma qarsak chaldi. Chunki uning so‘zlari o‘tkir va haq edi. Men ham qarsak chaldim. Lekin uning fikriga endigina to‘la qo‘shilay deb turganimda boshimga bir fikr keldi.

Boshqa o‘lkalar, boshqa xalqlar haqida ham yozish kerak, lekin yozuvchi avval o‘z mavzuini topgan va unda mahkam o‘rnashgan bo‘lishi kerak.

Mening kichkinagina Dog‘istonim – poyonsiz olamim. Bu – vodiyga yetgach, birga qo‘shiladigan ikki irmoq. Bu – bir dard yoki bir sevinchdan tug‘ilib ikki ko‘zdan oqib tushgan ikki tomchi yosh.

 

Shoir yanog‘ida ikki qatra dur,

Ikki tomchi ko‘z yosh – ikki sababdan,

Birisi shodligu biri g‘amdandur,

Birisi sevgidan, biri g‘azabdan.

 

Ikki tiniq qatra, qaynoq yosh, xolos,

Qo‘shilmasa ojiz tomchidir ular.

Va lekin biriksa she’r bo‘lur ko‘z yosh.

Chaqmoq bo‘lib chaqnar, sel bo‘lib quyar.

 

Mening kichkina Dog‘istonim – poyonsiz olamim. Mana shular mening hayotim, qalbim musiqasi, yozajak kitobim, mening mavzuim.

Agar burgut yuksak qoyadan ko‘tarilib vodiy uzra parvoz qilmasa, bilginki, u haqiqiy burgut emas.

Agar burgut vodiy uzra parvoz qilgach, yana yuksak qoyaga kelib qo‘nmasa, bilginki, u ham haqiqiy burgut emas.

Lekin burgutning ishi oson. U burgut bo‘lib tug‘ilgan, o‘zi istaganda hamchag‘alay yoki quzg‘un bo‘lolmaydi. Yozuvchining ishi mushkulroq. Agar uning qonida burgutlik bo‘lmasa ming urinmasin burgut bo‘lolmaydi.

Qo‘buz chalishni bilmagan odam ustida gap ochilsa, bizda “hechqisi yo‘q, narigi dunyoda o‘rganadi”, deyishadi.

Ko‘p yozuvchilar qalam olib yozishga o‘tirganda o‘zlarining qalb sezgilari, idrok tuyg‘ulari emas, hid bilish qobiliyatlariga suyanishadi.

Ovulga kelgan mehmon ham qaysi uyga kirishni bilmay turganda hid bilish qobiliyati unga yo‘l ko‘rsatadi. Axir bir uydan zog‘ora nonning hidi kelsa, boshqasidan qaynab turgan qo‘y go‘shtining bo‘yi keladi.

Ba’zi yigitlar ham kelin tanlaganda, aqllisi qolib yengiltak qizni xohlashadi, faqat boyning qizi bo‘lgani uchun.

Shunday yozuvchilar borki, ular uchun nima haqda, qaysi yurt haqida yozishning sira farqi yo‘q. Ular, qancha uzoqqa ketsam molimni shuncha qimmatga sotaman deb o‘ylovchi olib sotarlarga o‘xshaydilar.

Ularni Parxolsha degan qari qizga o‘xshataman. U, o‘z ovulimda menga loyiq yigit yo‘q, deb boshqa ovullardan kuyov chiqishini kutib yurib, butunlay ersiz qolgan ekan.

O‘RMONGA BORGAN IKKI TOG‘LIK HAQIDA HIKOYAT. Kunlardan bir kun ikki tog‘lik bo‘yinturuqqa yog‘och kesib kelgani o‘rmonga borishibdi.

Birinchisi mo‘ljaldagi daraxtni darrov topibdi-da, bo‘yinturuqbop ikkita quruq shoxni kesib qaytibdi. Ikkinchisi bu daraxtga qarasa, unisi yaxshiroq, unisiga qarasa narigisi yaxshiroq ko‘rinib, kechgacha o‘rmon kezibdi. Oxiri u ham ikkita yog‘och kesib qaytibdi, lekin bu yog‘ochlar dastlab uchraganidan ancha yomon ekan. Uyga qaytayotib ko‘rsa, o‘rtog‘i allaqachon yerini haydab, uyiga kelayotgan emish.

Bu voqeani menga Abutolib dog‘istonlik bir shoir uzoq safarga borib, ikkita yomon she’r bilan qaytganda aytib bergan edi.

– Qo‘shiq aytishni o‘z yurtingda o‘rganmagan bo‘lsang, o‘zga yurtda sira o‘rganolmaysan, – dedi keksa shoir so‘z so‘ngida, – ba’zi shoirlar boshida turgan papog‘ini uch kun axtargan tentak tog‘likka o‘xshaydilar.

YANA MAVZU HAQIDA. Men birinchi marta tug‘ilgan uyimni tark etib safarga yo‘l olganimda onam darchaga chiroq yoqib qo‘ygan edi. O‘sha chiroq yillar va yo‘llar osha, zulmat va tumanlar osha mening qalbimni va maqsad manzilimni yoritdi.

Uyga qaytgach, o‘sha darchadan tashqariga qaradim. Ko‘z oldimda men kezgan, umrim bo‘yi ko‘rgan poyonsiz olam namoyon bo‘ldi.

Yozuvchiga kim mavzu beradi? Bundan ko‘ra yozuvchiga kalla, ko‘z, quloq va yurak bermoq osonroq bo‘lsa kerak. Qalb sevgisi yoki nafrati tufayli emas, balki haligi aytganimizdek, hid bilish tufayli mavzu tanlagan yozuvchi o‘z zamonining farzandi bo‘lolmaydi. Ular zamon farzandi emas, kun farzandi. Ularni men kar quloq kelinga o‘xshataman…

Otam menga shunday degan edi:

– Shomilga tega ko‘rma. Agar tegsang umr bo‘yi tinchingni yo‘qotasan.

Otamto‘g‘ri aytgan ekan.

 

Erka o‘smas tog‘likning o‘g‘li,

Xo‘p dashnomlar olganman men ham.

Sho‘xlik qilsam, yurmasam to‘g‘ri,

Qulog‘imni burardi otam.

 

Zamon meni tergab turar goh,

Agar bo‘lsa she’rim bo‘sh, no‘noq.

Bo‘shab qolsa ipi banogoh –

Tor qulog‘in buraydi mashshoq.

 

Zamon! Kunlar qo‘shilib yil bo‘ladi, yillar qo‘shilib – asr. Ammo davr nima? U asrlar yig‘indisimi yoki yillar jamimi? Yoinki bir kun ham davr bo‘la oladimi? Besh oy yashil yaproqlarini ko‘z-ko‘z qilib turgan daraxt ba’zan bir kunda – hatto bir kechada sarg‘ayadi. Yoki aksin-cha, besh oy yalang‘och turgan daraxtning yashil libosda ko‘rinishi uchun ba’zan bir iliq kun kifoya.

Daraxtlar borki, har oy tusini o‘zgartiradi. Daraxtlar borki, bir umr o‘zgarmaydi.

Ko‘p qushlar iqlim o‘zgarishi bilan har fasl vatanini yangilaydi. Burgutlar esa qishu yoz o‘z tog‘lariga sodiq qoladilar.

Qushlar shamolga qarshi uchishni yaxshi ko‘rishadi. Yaxshi baliq oqimga qarshi suzadi. Haqiqiy shoir qalbi buyurganda “kibor olamining fikriga qarshi” isyon qiladi.

YON DAFTARDAN. Mening bir do‘stim bor. U avar shoiri. O‘tgan yili uning yangi she’rlar kitobi chiqdi. U kitobdagi she’rlarini xuddi shahar hovlisidagi uyiga o‘xshatib xona-xonaga bo‘lib chiqibdi. Masalan, siyosiy lirika – bir bo‘lim. Buni ishxona deyish mumkin. Bir bo‘lim – ishqiy she’rlar. Bu – yotoqxona. Yana bir bo‘lim – turli she’rlar – mehmonxona. Nihoyat, qishloq xo‘jaligi, bug‘doy, cho‘ponlar haqidagi qism. Buni, kimbiladi, oshxona deymizmi…

O‘sha shoir bir kuni Maxachqalaga qo‘shiq musobaqasiga kelgan bir kuychini uyiga taklif etibdi va kitobini ko‘rsatib, har bir qismdan bittadan she’r olib kuyga solishni so‘rabdi. Kuychi bir nafas o‘yga cho‘mib jim qolibdi-yu so‘ng qo‘muzini sozlab, qo‘shiq boshlabdi. U juda uzoq kuylabdi. Tinglab turgan odamlar zerikib, “bir qismdagi shuncha bo‘lsa, hali rosa diqqi nafas bo‘lar ekanmiz” deb turishganda kuychi qo‘shiqni to‘xtatibdi va qo‘muzni yerga qo‘yibdi. Ma’lum bo‘lishicha, u hamma qismlardan mag‘zini tanlab olib, bir qo‘shiqqa jamlagan ekan. Shoir kuychidan, nega shunday qilding, deb so‘raganda u javob beribdi:

– Do‘stim, – debdi u, – mana mening ko‘muzim. Uning uchta tori bor. Men avval birinchisida, keyin ikkinchisi-da, keyin uchinchisida kuy chalmayman.

BA’ZAN ShUNDAY BO‘LADI. Ba’zi shoirlar san’at asari yaratayotganga emas, yakshanba sayilida poyga chopayotganga o‘xshaydi. Ular otlarining bo‘ynida besh minut g‘alaba ro‘molchasini ko‘rish uchun sho‘rlikni o‘lar holatga yetkazib qamchilashadi. Ro‘molcha o‘sha kunning o‘zida yechib olinadi. Lekin otning sonidagi yara bir yilgacha bitmaydi. Ular xuddi teletllik Alibo‘latga o‘xshab… darvoqe, axir siz Alibo‘lat voqeasini bilmaysiz-ku.

Xunzax noibi bir kun navkari Alibo‘latni chaqirib:

– Ertaga erta bilan Teletl ovuliga borib kelasan. Tayyorlanib tur, – dedi.

– Xo‘p bo‘ladi, – deb javob berdi sodiq navkar. Hali tog‘lardan tonggi tuman tarqalmay Alibo‘lat otiga egar urib yo‘lga chiqdi. Kun tepaga kelganda navkar Xunzaxga qaytib kelar edi. Yo‘lda uchragan tanish tog‘liklar undan:

– Horma, Alibo‘lat, qayoqdan? – deb so‘rashdi.

– Teletlga borib kelyapman.

– Nima ish bilan?

– Men qayoqdan bilay. Kecha noib borib kelasan, degan edi, borib kelyapman.

Adabiyotimizda ham ba’zan ana shunaqa Alibo‘latlar uchrab turadi.

 

MAVZU HAQIDA SHE’R

 

O‘smir edim. Bir to‘yga kirib

Ilk bor totdim sharobi qirmiz.

Shunda menga tayonchi berib,

Dedilarki, tanla raqsga qiz.

 

Turar edim lol etib hayrat,

Bilmay sozi qaysi sarvinoz.

Shunda menga berib maslahat,

Der edilar: uni qo‘y, bu soz –

 

Yillar o‘tdi. Menga soz tutib

Dedilarki, yurtni kuyga sol.

Lekin hamon menga o‘rgatib

Derlar, umas, buni kuylay qol.

 

YANA MAVZU HAQIDA. Ba’zi yoshlar uylanish vaqtida o‘zlariga, o‘z yuraklariga kuloq solmay, allaqaysi amma-xolalaridan maslahat so‘raydilar. Yozuvchi ijodida muhabbatsiz nikoh bo‘lmaydi. Hayotda muhabbatsiz nikoxdan ham tirik bolalar tug‘iladi. To‘g‘ri, muhabbat qancha zo‘r bo‘lsa, bolalar shuncha chiroyli bo‘lishadi, degan gap bor. Ammo yozuvchi o‘z mavzusiga muhabbat qo‘ymasa, bundan faqat o‘lik asarlar tug‘iladi. Shunday ekan, yozuvchi mavzu bilan nikohga kirishdan oldin faqat o‘z qalbiga quloq solishi kerak.

Amma-xolalarning maslahati bilan yozilgan she’rning taqdiri bir oshnamning kitobi taqdiriga o‘xshaydi.

OSHNAMNING KITOBI TO‘G‘RISIDA. Qaysi yilidir, esimda yo‘q, mamlakatga Gogollar va Shchedrinlar kerak, degan gap chiqib qoldi. Sovet hajviy adabiyotiga talab kuchayib ketdi.

Oshnamning o‘zi – biroz shoir, biroz hikoyanavis, biroz muharrir. Xullas – adabiyotchi. U chaqiriqqa labbay deb javob berdi va hajviy she’rlar kitobini yozib tashladi. Kitobda u sovet turmushiga yot bo‘lgan tuhmat, laganbardorlik, tekinxo‘rlik, ko‘pxotinlilik kabi illatlarni tanqid o‘ti ostiga oldi.

Kitob do‘kon tokchasiga chiqmasdan bir tanqidchi shoirni do‘pposlab maqola yozdi. Maqolada shunday gaplar bor: “Bizga Gogollar va Shchedrinlar kerak, degan shiorni muallif juda oddiy, bir tomonlama tushungan. Mana, bizning oramizda qanday qora yurak badbin odam bor ekan. Nahotki bizning sovet voqeligimizda ana shunday nusxalar bo‘lsa! Yo‘q, bo‘lishi mumkin emas. Bularning hammasi qora yurak odamning qora o‘ylaridan chiqqan. U o‘zining bo‘hton kitobi bilan dushman tegirmoniga suv quymoqda”.

Katta boshliq Muxtorbekov stolni mushtlab baqirdi:

– Qani, ayting-chi, shunaqa dangasa, ishyoqmas, buning ustiga ichkilikboz brigadirni qayerda ko‘rgansan?

– O‘zimizning ovulda ko‘rganman, – dedi boshini egib muallif.

– Bo‘hton! Shunday ilg‘or kolxoz joylashgan ovulda bunaqa brigadir bo‘lishi mumkin emas.

Xullas, bechora shoir baloga qoldi. Polyak jurnalida chiqqan hazil suratdagi voqeaning o‘zi bo‘ldi qo‘ydi. Bu suratda baland binoning birinchi va to‘rtinchi qavat balkonlarida turgan ikki kishi tasvirlangan. Pastdagisi yuqorisidagisiga g‘isht otadi. Lekin g‘isht nishonga yetmasdan qaytib, otgan odamning boshiga tushadi. Yuqoridagi odam tashlagan g‘ishtlar ham pastki balkonda turgan bechoraning boshiga tushaveradi. Surat “quyidan qilingan tanqid va yuqoridan qilingan tanqid” deb nomlangan.

Kimdir omadsiz shoirga maslahat berib, endi aybingni bo‘yningga ol, majlislarda, gazetalarda, radioda, xullas, imkoniyat tug‘ilgan joyda aybingga iqror bo‘lib tavba qil, debdi. Shundan keyin shoir hamma minbarlardan ko‘kragiga urib afsus, nadomat bilan tavba qila boshladi.

Lekin buning o‘zi yetmadi shekilli, bir kun Muxtorbekov shunday dedi:

– Sening tuhmat she’rlaringdan keyin senga ishonch yo‘q. Endi tuzalganingni ishda, ijodda ko‘rsat.

Oshnam aytganini qiladiganlardan edi. U tuzalganini ishda, ijodda ko‘rsatishga qaror qildi va “Mehnatsevar Marjanat” degan doston yozdi. Doston qahramoni mehnatsevar qiz Marjanat qoloq kolxozni bir zarb bilan ilg‘or kolxozga aylantiradi, hamma planlarni ortig‘i bilan bajarib, oxirida havaskorlar to‘garagida ham birinchilikni oladi. Dostonni darhol jurnalda va alohida kitob qilib nashr etishdi. Lekin bu vaqt ichida zamon zayli o‘zgarib, yangi gap chiqib qoldi. Shoirni hajviyasi uchun qoralagan gazetaning o‘zi endi uni hayotni bo‘yab ko‘rsatishda ayblab, rosa do‘pposladi. Muxtorbekov yana stolni mushtlab o‘dag‘ayladi.

– Qani, ayt-chi, hech bir kamchiliksiz kolxozni qayerda ko‘rgansan? Bunday ideal kolxozni qayerdan olding?

Aybdor bu safar indamadi. Ba’zan kishi shunday tugunga duch keladiki, uni qo‘l bilan yechib bo‘lmaydi – juda chigal. Tish bilan yechay desang, og‘iz urib bo‘lmaydi – juda iflos… oshnam ana shunday tugunga duch kelib qolganini anglab, indamay bosh egib turaverdi.

Shu indamaganicha roppa-rosa o‘n yil indamadi. Hatto Yozuvchilar soyuziga ham kelmadi. Yolg‘on bo‘lmasin, bir marta keldi – kvartira taqsim qilinayotgan edi. Bunday vaqtda, axir, kelmaslikning iloji yo‘q-da.

Shu orada katta boshliq Muxtorbekovni ishdan olishdi. Ko‘zbo‘yamachilik qilgani uchun. Bundan hech kim hech qancha qayg‘urgani yo‘q.

Muxtorbekov cho‘milishni yaxshi ko‘rar edi. U ertalab va kechqurun katta qora “ZIM”da alohida ajratilgan plyajga kelar va yo‘g‘on gavdasini Kaspiyning muzdek sho‘r suviga botirib o‘tirar edi. Uning uyi shundoq dengiz qirg‘og‘ida. Lekin hech kim bukun uni dengizda ko‘rmaydi. Chunki umumiy plyajga kelishga bo‘yin yor bermaydi. Otdan tushsa ham, egardan tushgisi kelmaydi.

YANA MAVZU HAQIDA. Ko‘chaga chiqqaningda atrof turli qushlarga – chumchuq, qaldirg‘och, musichalarga to‘la bo‘ladi-yu, lekin ko‘zing dastlab olis ko‘kda parvoz etayotgan burgutga tushadi. U qancha ko‘zdan uzokda bo‘lmasin, kishi avvalo uni ko‘radi, keyin atrofdagi boshqa qushlar – chumchuqlar, musichalar, qaldirg‘ochlarga qaraydi. Lekin burgutni ko‘rganing bilan burgut bo‘lmaysan. Qahramon haqida asar yozgan yozuvchi o‘zi kahramon bo‘lib qolmaydi. Mardonavor she’rlari bilan mashhur bo‘lgan qancha quyonyuraklarni o‘zimtaniyman. Agar tog‘ o‘lkasining botir o‘g‘li Maxach Dadaxayev tirilganda edi, o‘zi haqida dissertatsiya yozgan “olim”ga shunday degan bo‘lardi:

– O‘zing-ku yozgan asaringni biror satrini muharrirdan himoya qilolmaysan. Har qaysi muharrir kitobingni o‘zi istagan kuyga solib tahrir qiladi. Bunga qarshi so‘z aytgani o‘zingda zarracha jasorat yo‘g‘u, mening mardlik va jasoratim haqida asar yozib nima qilasan?

Maxach Dadaxayev tirilgan bo‘lsa albatta shunday der edi.

Ba’zilar ulkan mavzularni qalamga olib, o‘zim ham ulkan yozuvchi bo‘ldim deb o‘ylashadi. Lekin ular eng ulug‘ narsa eng sodda narsada ekanini tushunmaydilar. Ulug‘ odambilan tuban odam o‘rtasidagi farq shuki, tuban faqat yirik narsalarnigina ko‘radi, burnining tagida turganini ko‘rmaydi. Ulug‘ odam esa yirik narsani ham, kichik narsani ham ko‘ra biladi, eng mayda narsada eng ulkan narsa yotganini ko‘radi va odamlarga ham ko‘rsatadi.

XOTIRA. Ba’zan shunday bo‘ladi: talantli yozuvchilar xomush, talantsizlar mag‘rur bo‘lib yurishadi. Bunday holat yozuvchining faqat yaxshi niyati qadrlanib, kitobning qanday mahorat bilan yozilgani, muallifning talant kuchi be-e’tibor bo‘lgan paytda voqe bo‘ladi. Bunday paytda maslahat beruvchilar maslahat oluvchilardan, dallollar moldan, mahmadanalar yozuvchilardan ko‘p bo‘ladi.

Xuddi ana shunday vaqtda tinchimagan otam Shomil haqida doston yozdi. Doston endi bosilib chiqadigan payt-da Shomilga ingliz-turk josusi degan tamg‘a bosildi. Shomil yigirma besh yil Dog‘iston xalqlarining ozodligi uchun emas, ularni aldash uchun jang qilgan emish.

Endi qahramonnoma yozgan otamning ahvoli nima kechdi deng. Unda, bizning shunday yorqin davrimizda qora o‘tmish bisotini kavlashdan foyda nima, hozirgi kunimiz haqida boshqa bir asar yoz, degan ishorani qilishdi.

O‘sha kunlari bizning uyimizga Abutolib tez-tez kelib turar edi. U doim zurnasini yoki nayini ko‘tarib kelardi.

– Hamzat, – dedi Abutolib bir kun, – buncha ko‘p qayg‘uraverma. Men bolaligimda, hali she’r yozishni bilmagan paytlarimda zurna chalib kun ko‘rardim. Necha yil bu zurna meni, bola-chaqamni bokdi. Kel, yoshligimizni eslab, bir-ikki yil she’rni yig‘ishtiraylik-da musiqa bilan shug‘ullanaylik. Men zurna chalaman, sen – nog‘ora. Bu ish ancha yengil ham…

– Qo‘ysang-chi, Abutolib. Biz zurnachi yoki nog‘orachi bo‘lsak-ku mayli edi-ya, har qalay biz chalgan ohangga o‘yinchilar, dorbozlar o‘ynashardi. Lekin alam qiladigani shuki, bular bizning o‘zimizni dorboz, o‘yinchi qilishmoqchi.

Quvnoq Abutolib o‘yga cho‘mib xomush bo‘lib qoldi. Zurnasida qayg‘uli ohangdagi kuyni chaldi, so‘ng asta bosh ko‘tarib dedi:

– She’r ishi naqadar mushkul ish ekan.

 

(“Dog‘istonim” kitobidan)

 

Erkin VOHIDOV tarjimasi

 

“Umrim daryosi” (“Sharq” nashriyoti, 2001) kitobidan

 


[1] Avarlar, ishim juda zo‘r demoqchi bo‘lganda «Salixalovning chirmandasiday» deyishadi. «Ishlar gumbur» degan ma’noda bo‘lsa kerak.

[2] Avarlar «Vassalom vakalom!» deydi.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.