Chaqaloq

0
170
marta koʻrilgan.

Yashar Kamol

 

U shunday tez yurmoqda ediki, yarim beligacha changga botib borardi.

Tepadan, tikkasiga yondirib turgan quyosh uni anchagina esankiratib qoʻygan edi. Yurib borarkan, ora-sira ikki tomonga lapanglar, oyoq kiyimi yirtigʻidan kirib turgan olov singari issiq tuproq oyoqlarini kuydirardi.

Ismoil ham yurmoqda, ham hech tinmasdan oʻzicha eshitilar-eshitilmas allanimalarni gʻudullamoqda edi.

Quchogʻida ola-bula belboqqa bir chaqaloq oʻralgan. Chaqaloqning boshi Ismoilning oʻng qoʻlidan tashqariga ogʻib qolgan, yuzi jigarday qip-qizil. Qizil yuzini chang pardasi qoplagan. Chaqaloqning koʻzlari yumuq. Boʻyni juda ham ingichka…

Chang yarim beliga chiqqan. Ismoil ham yurmoqda, ham gʻudullamoqda… Ter, uning ustidagi yoʻl-yoʻl choponidan tashqari chiqib, chang bilan qorishib loyga aylangan. U yon-bu yonda bugʻdoy oʻrib, bogʻ bogʻlovchilar koʻrinadi.

Ismoil bir tomonda bogʻ bogʻlab ishlab turgan erkak-xotinlar yoniga bordi. Quchogʻidagi chaqaloqni arava ostiga, nam tuproq ustiga qoʻydi. Yonboshda sariq bir it tilini bir qarich chiqarib uxlamoqda. Aravaga tirmashib chiqdi: bochkadan bir kosa suv oldi, koʻtarib ichdi. Suvning ortganini ham ochiq, junli koʻksidan pastga qaratib quyib yubordi.

Yelkasini gʻildirakka tirab oʻtirib oldi. Oyoqlarini uzatdi. Oyoq kiyimining yirtiq joyidan bosh barmogʻi koʻrinib turardi. Tirnogʻi oʻsgan, barmoqning osti taram-taram yorilgan…

Bogʻ bogʻlayotgan xotinlardan biri suv ichmoq uchun arava tomonga yurdi. Arava yoniga kelgach, rangi oʻzgarib ketdi. Oʻzi mahmadonagina edi. Katta qora koʻzlarini baqraytirib:

 – Nima boʻldi, Ismoil qardosh, bu yerlarda nima qilib yuribsan? – dedi.

Koʻzini arava ostiga tikdi:

 – Voy, – marhuma dedi, – voy marhuma Zolam, voy koʻzlari surmaligim!

Egilib, bolani quchogʻiga oldi.

 – Boʻyni osilib qolibdi, – dedi, – bu endi odam boʻlmaydi. Voy Zola. Voy surmali Zola… Zola kabi xotin yoʻq edi.

Emchagini chiqarib bolaning ogʻziga tutdi. Bola oldi.

 – Boq, – dedi Ismoil qardosh, bola emchakni oldi. Bolaning nimjonligi ochlikdan. Issiqda ham ancha holdan ketgan. Hurini chaqirayin, emizsin. Emchaklari toʻliq. Bolasi uyda qolgani uchun ertalabdan beri sutini yerga sogʻib tashlamoqda.

Bolaning ogʻzidan emchagini tortdi.

 – Quruq emchakni ham qoʻyib yubormayapti. Hey, Huri qizim! Qizim Huri-yu… Kel! Kel!

Huri, ishlab turganlar oʻrtasidan chiqdi.

 – Kela qol, Huri! Zolaning bolasini koʻr… Kel, emizib qoʻy.

Huri kelib, bolani olib orqasini oʻgirdi.

 – Voy, – dedi, – birov birovning rizqini yeyolmas ekan. Chidolmay turgan edim… Koʻkragimga sut toʻlib ketgan edi. Sal qolsa yerga sogʻib tashlamoqchi edim… Birov birovning rizqini…

Boyagi mahmadona xotin davom etdi:

 – Zola kabi xotin yoʻq edi. Zolaning tenggi yoʻq edi. Turp qazigani borardik. Yuzi kulib turardi. Biram sochlari bor edi, bir quchoq… Tovlanib turuvchi sochlar… Bir qusuri bor edi, yalang oyoq yerni bosib yura olmasdi. Hech oyoq kiyim topolmasa, oyogʻiga chipta bogʻlardi, yalang oyoq hech yerni bosmasdi. Bir qusuri bor edi… Yalang oyoq…

Huri bolani emchagidan ayirdi. Bolaning koʻzlari hamon yumuq edi. Faqat jagʻi oʻynardi. Jagʻida, ogʻzining yoni-verida sut yuqi qolgandi.

 – Tuproqqa sogʻib tashlamoqchi edim, – dedi Huri uh tortib, – Voy Zola rahmatli! Bolasi bunday sarson boʻlib qolmasa nima edi-ya?

Mahmadona xotin:

 – Qardosh, – dedi – Zola qanday oʻldi?

Hurining quchogʻidagi chaqaloqni koʻrgan bir-ikki xotin, ishlarini tashlab. arava yoniga keldilar.

Yirtiq roʻmolidan oppoq sochlari tashqari chiqib turgan Havo ona:

 – Nima u, – dedi, – Zolaning bolasimi? Voy Zola!

Koʻzlaridan bir-ikki tomchi yosh tomdi.

 – Voy, surma koʻzli Zolam. Qora koʻzginam. Bebaho qizim… Qanday boʻlib oʻldi, qoʻzim! Qanday oʻldi?

Pakana, yuzlari ichiga choʻkkan qora Elif:

 – Qanday oʻldi, Ismoil? Nima qilding? – deb soʻradi.

 – Ismoil tinmay gʻudullamoqda edi. Boʻyni osilib tushgandi. Oʻrnidan turdi. Orqasini qoʻli bilan qoqdi. Huridan chaqaloqni oldi, qoʻllari ustiga yotqizdi. Keskin bir tovush bilan:

 – Oʻldi, – dedi, – doktorga olib bordim, ukol qildirdim, foydasi boʻlmadi. Baribir oʻlib qoldi.

Tez-tez yurdi-da, ketdi.

Uzun oyoqlaridagi keng, yirtiq, qora cholvori shalvirar, cholvorining yirtiqlaridan ishtoni koʻrinib borardi.

Xotinlar uning orqasidan qaraganlaricha qoldilar.

Havo ona lablarini burishtirib ohista dedi:

 – Dardli oʻgʻlon. Boyaqishni koʻringlar, naqadar dardli! Qon yigʻlamoqda… Hech qaysimizning yuzimizga boqmadi. Xotinini oʻzi oʻldirganga oʻxshaydi…

Chakak-chakak boʻlib ketgan qora xotin:

 – Voy, jonim onam, Zolaga hech qaramagan, boqmagan, afting qurgur… Kezsin endi bolani koʻtarib, qishloqma-qishloq kezsin… Kezsin… yigirma kungacha doktorga olib borgani yoʻq… Zola kabi xotin bormidi! Amina kampir oʻlmaganda edi, Ismoilday sahroyi bir odamga Zola qurbon boʻlarmidi!..

Huri oʻtirgan joyida dedi:

 – Kishilarnnig eshigida qoldi boyaqish. Ismoil juda mard yigit, lekin tortinchoq.

Havo ona:

 – Bolani boqadigan birortani topa olarmikin?

Mahmadona xotin, ishlovchilar yoniga ketayotgan joyidan qaytib keldi:

 – Narigi qishloqda boqadigan bir xotin bor edi. Xudo hech kimning bolasini onasidan ayirmasin.

Havo ona:

 – Onasi oʻlgach, oʻzi ham oʻla qolsa boʻlardi, xudoyim. Nima boʻlardi? Nima uchun onasidan keyin qoldirding, parvardigor? Bir oʻksiz bola bilan dunyoni toʻldirmoqchimisan? Voy Zola… Ish qistov vaqti… Ismoil nima qilsin?

Kun tepada edi. Hamma yoqni chang-toʻzon qoplagandi. Uzoqlarda, qishloqning berigi yonida jimirlagan nafis bir harorat tumani bilinar-bilinmas koʻkka koʻtarilmoqda edi. Keng vodiy goʻyo bir alanga ichida yonmoqda, dala boshida turgan qalaylangan idishlar kun nurida yalt-yalt etardi.

Ismoilning koʻzlari terdan achishmoqda. Yoʻlning bir chetida chang bosib oqarib ketgan, siyrak koʻlankali bir tut daraxtni koʻrdi. Oʻsha tomonga qayrildi. Chaqaloqning boshi qoʻlining ustidan pastga osilib tushgan, ingichka boʻyni choʻzilib ketgan edi.

Chaqaloqni tut ostiga joylashtirdi. Oʻzi ham oʻtirib, ustidagi koʻylakni yechib siqdi. Olib borib, yoʻlning qiyasida chang bosgan maymunjon butasi ustiga yoyib qoʻydi. Cholvorining pochalari loy boʻlgan ekan, ishqalab tashladi.

Chaqaloq ingramoqda edi. Yuzini, koʻzini pashshalar qoplagan edi. Qoʻlini qattiq silkitib, pashshalarni haydadi. Chaqaloq yigʻisini toʻxtatmadi. Ismoil bolani tebrantirdi:

 – Alla qoʻzim, – dedi, – allllla…

Bolaning yigʻisi toʻxtamadi.

Yigit koʻylagini shiddat bilan buta shoxidan tortib oldi, kiydi va yoʻlida davom etdi… Chang-toʻzon yarim belidan pastini koʻrsatmas edi. Chaqaloqning boʻyni osilib qolgandi, ingichka bir tovush bilan chinqirmoqda edi.

Yoʻldan bir gruzovik oʻtdi. Havoda bir nafasda chang buluti koʻtarildi. Chang buluti ichidan chiqqandan soʻng Ismoilning burniga oʻtkir bir botqoqlik hidi keldi. Oʻng tomonda qishloqqa qadar sholipoya choʻzilgandi. Yoʻl chekkasidagi zovurda ustini chang pardasi qoplagan koʻlmak suv bor edi, keng sholipoya ustidan issiq quyosh ostida bugʻ koʻtarilmoqda.

Sholipoya maydoninnng chekkasida, yoʻlga yaqin bir joyda qoʻliga kurak ushlagan, egniga boʻz chopon kiygan, oq soqolli, beli bukchaygan bir chol suvchi turardi, yuzidagi dona-dona ter uzoqdan ham koʻrinmohda edi. Ismoil uning oldidan jadallab oʻtib ketdi. Boshi chaqaloqning boshi tarafga egilgan, qimirlamasdan boqardi. Suvchi:

 – Hoy, – dedi, – koʻzingga qara, bola shoʻrlikning boshi osilib ketibdi-ku.

Ismoil eshitmadi. Boshini osiltirgancha, yurib oʻtdi-yu, ketdi. Suvchi:

 – “Xudo koʻrsatmasin”, – dedi, – “Bu kun dushmanlarning boshiga tushsin… Juda qiyin…”

Ismoil jadallab qishloqqa kirdi. Chang, tor koʻchalarda mol tezaklari ust-ustiga toʻplangandi. Tuproq ichida bir toʻda tovuqlar titkilashib yurar, qip-qizil uzun tillarini osiltirgan itlar uxlab yotishardi. Qishloq ichida doriga birorta durustroq daraxt topilmas edi. Zovur chetlarida chang bosib, daraxt ekanliklari ham bilinmay ketgan mayda tollar bor edi, ular hali daraxt boʻlib yetishmagan, pastak butazor singari edi.

Ismoilning qarindoshlari turadigan uy qishloqning oʻrtasida, qamishdan yasalgan, ustiga poxol bosilgan bir chayla edi. Hovlidagi eski, yogʻochlari singan, gʻildiraklarining temiri koʻchgan bir arava ostida tovuqlar, itlar yotardi. Bir oʻrdak orqasidan mayda-mayda joʻjalarini ergashtirib yurardi.

Eshik ochiq edi. Uzun boʻyli, barvastaligi uzoqdan bilinib turgan bir xotin oyoqlarini qorniga bukib, boshini ostona yoniga qoʻyib uxlab yotardi.

Ismoil, boshi chaqaloq tomonga qayrilgan, yuzi maʼyus holda, eshik ogʻzida oʻylangancha turib qoldi. Bola ingillashdan toʻxtamagan edi. Xotin boshini sekin koʻtardi. Bir toʻda pashshalar uchib ketdi. Koʻzlarini uqaladi.

Jannat kampirning sochlari oppoq edi. Faqat bir qism sargʻich tolalar bor edi, xolos. Qolgan sochlari hammasi sut kabi oq edi. Ingichka, oldinga qarab bukilgan beliga yirtiq, popuklari toʻkilgan, kim biladi, qaysi zamondan qolgan bir belbogʻ oʻralgan edi. Kichkinagina koʻzlari pirpirab turardi. Erkaklarniki kabi zoʻr iyagi yuziga magʻrur tus bergandi.

Chaqaloqni qoʻliga olib erkalatdi:

 – Alla qoʻzim, allla oʻksizim. Allla qadrsizim… Allla.

Uy ichida u boshdan, bu boshga qoʻllarida chaqaloqni silkillatib yurardi…

 – Allla qadrsizim, allla…

Bola xuddi burab qoʻyilgan patefonday tinmasdai chinqirardi.

 – Odamlar, Ismoil, Zolaga qaramadi, deyishadi… Boqimsizlikdan oʻlgan emish… Qaraydigan-netadigan odam yoʻq. Yolgʻiz oʻzi… Shoʻring qurgurning gunohi boʻyningga… Shunaqa deyishayotirlar…

Tashqaridan ichkariga qarab bir koʻlanka uzandi. Qora cholvor ostidan semiz oyoqlari bilinib turgan, tor yelkali Dundi nomli juvon kirib keldi. Qoshlari, kipriklari qalin edi. Dudoqlari orasidan oppoq tishlarini koʻrsatib, har zamon bir kulimsirardi. Koʻzlari katta edi… Kipriklarining soyasi yuziga tushardi.

Jannat kampirning quchogʻidagi chaqaloqni oldi. Orqasini oʻgirib koʻkragini chiqardi. Bolaning ogʻziga obordi. Bola koʻkragini oldi. Chinqirishdan toʻxtadi.

Tashqarida bir qoʻliga pichoq, bir qoʻliga poʻstlogʻi archilmagan tol navdasi ushlagan holda ikkita qip yalangʻoch bola turardi. Qorinlari doʻmpaygan, boʻyinlari ingichka. Kekirdaklariga qadar loyga bulangan edi. Loy qurib, taram-taram boʻlib yorilgan.

Bolaning biri boshini ichkari choʻzib moʻralab qoldi.

 – Ahad, – dedi, – bir koʻrgin!..

Oʻrta barmogʻini koʻrsatdi.

 – Boʻyni mana shunday ingichka. Shunday ingichka…

Ikkinchi bola ham boʻynini choʻzib moʻraladi.

… Ismoilning ovozi goʻyo oʻzidan chiqmas, balki yonidagi devordan, yerdan va boshqa joylardan chiqayotganday edi. Koʻzlari yarim yumulgandi. Koʻzlarining oq-qorasi belgisiz, xomush edi…

 – Xolajon, – dedi u, – oyoqlaringni oʻpayin, xolajon, bunda mening hech gunohim yoʻq. “Bas, xotin dedim, Zola dedim, oz qoldi dedim… Sen dedim, ketma dalaga… Men oʻzim yakka ishlayman… Oʻzi ham dedim… ozgina ish qoldi, Gapimga kirmadi. “Men, dedi, shunday kunni tilagan edim. Ish oʻz-oʻzimizniki boʻlsa, birovlar uchun ishlashdan qutulsam, oʻlguncha ishlayman degan edim. Suyaklarim toʻkilib tushguncha ishlay beraman. Sen, dedi, qarollikdan, birovning eshigida yurishdan oʻzing ham eidi shu yil qutulding… Men necha yillardan beri shu kunni kutmoqda edim. Sheriklik, qarollikdan yaxshiroq, dedi. Yarmisi birovniki boʻlsa, yarmisi meniki”. Shuncha qistasam ham uyda qolmadi. Ogʻir oyoqli xotin… Qorni burniga yetay deb qolgan. Ishlab turganda yuraklarim ezilib ketardi. “Zola der edim, shunday qilma derdim”. Yoʻq derdi…, shu kunni kutib keldim. Oʻzim uchun ishlaydigan vaqtni ham koʻrarmikin derdim. Birovlarning eshiklarida ezila berib, belim bukildi. Juda ham berilib ishlardi. “Men bu kunni orziqib kutardim. Otam birovlarning eshiklarida xizmatkorlikda oʻlib ketdi. Men ham kishilarning eshigida surinib yurardim”. Telba kishidek doim “men bu kunlarni orziqib kutardim” der edi.

“Itlarning tillari bir qarich osilgan, qushlar tap etib havodan tushadigan issiq kun edi. Oʻroq oʻrardik. Kun tepamizda edi. Issigʻi ustimizga mix kabi sanchilmoqda edi. Zola orqasiga bir kattakon bogʻni koʻtardi. Ikki odam bir boʻlib koʻtara olmas edi. “Jon xotin, oʻzingni bunchalik urintirma” desam, “men shu kunni kutardim” der va koʻzlariga jiq yosh olardi.

Bir vaqt qarasam xirmonga borib yetmasdan, yarim yoʻlda bogʻni yelkasidan tashlab yubordi. “Nima boʻldi xotin?” dedim. “Sanchiq, dedi. Zoʻraydi. Ertalabdan beri bunchalik emas edi, endi hozir zoʻrayib ketdi. Pichoq sanchilganday boʻlayotibdi, dedi. Oʻldiradigan darajada dedi. Men uyga boray, sen ishingga qara, ishlayver, yeydigan narsamizni chumoliga tashlab qoʻyma, oʻz joyimizda oʻzimiz uchun tirishib ishlaylik”. Qornini ushlaganicha qishloqqa qarab yoʻl oldi. Bir joyga borib yiqildi…

… Ismoilning ovozi oʻzgardi. Lablari titradi. Dastlabki gapirishi toʻxtadi. Endi oʻz ovoziga ega boʻldi. Yigʻlamsirayotgan kabi chiqayotgan ovoz tetiklashdi.

 – Ogʻoning oldiga borib arz qildim. “Ogʻo” dedim. “Xotinim oʻlayotir… Doktor kerak” dedim. “Albatta doktor…” Ogʻo kuldi “Ismoil, dedi, ular yotib-yotib tiriladilar. Doktur-muxturning keragi yoʻq. Ularning joni temirdan. Nimaga hovliqasan?” dedi. “Ishingga qarayver” dedi. “Yoʻq” dedim, “Ogʻo, borliq mol-jonim, ona sutiday sizga halol boʻlsin. Menga yigirma besh lira pul topib bering”. Qaytarmadi, berdi. Bir arava topib, doktorga olib bordim, doktorning eshigiga kelsam, doktor yoʻq. Doktor yaylovga ketgan ekan. Shaharni boshdanoyoq aylanib chiqdim. Oxiri bir feldsherni topdim. Kelib Zolani koʻrdi… Soʻnggi nafas…

Qulogʻimga egildi… “Bu oʻtib qolibdi-ku” dedi. Dedimki, “oʻtsa oʻtgandir, oʻlishini oʻzi sezgandi… Sen bir ukol qil, mayli…” “Men, dedi, oʻsal yotgan odamga ukol kila olmayman. Nima foydasi bor?” Oldiga pulni qoʻydim. “Aha, dedim, senga pul kerak. Ukol qil. Pul ketsa ketmaydimi? Shu yogʻochga ukol qildiramanmi, otimgami, – senga nima? Senga daxli yoʻq-ku! Qani ukol qil, birodar” dedim. “Koʻnglim armonda qolmasin, xaloyiq onam, xotinim qolmay soʻkmasin, doʻst-dushman ichida” dedim.

Yaxshi odam ekan, ukol qildi. Yana bir ukol qildirdim. “Yana bir marta ukol qil, birodar Zolaning menda haqi juda koʻp” dedim. Bir marta ukol qildi… Ayni peshin, kun issigʻida aravani qoʻshdim. Oftob yondirmoqda… Yoʻlga chiqdik… Oʻladigan boʻlsa ham qoʻrgʻonda oʻlsin dedim. Kun shu qadar issiq ediki, aslo chidab boʻlmasdi… Olamni olov bosganday, hamma yoq lovillardi. Yarim yoʻlga kelganda Zola qaddini rostladi. Bir narsalar gapirmoqchi boʻldi, gapirolmadi, boshi quyi tushdi. Ogʻzidan chiqqan: “Ming yiling… Bolaginam…” degan soʻzlar qulogʻimga chalindi. Ohistagina, sezilar-sezilmas gapirdi.

Jannat kampir:

 – Shuncha yildan beri boyaqish endi oʻz ishida ishlayotgandi, u ham nasib qilmadi. Voy, – dedi, – bechora Zola…

Ismoil:

 – Koʻzlarini yonga oʻgirdi. Qarasam, nafas olmayotir. Bola quchogʻida… Qarasam, nafas yoʻq… Oftob uribdi. Xushimni yoʻqotdim. Boshqasini bilmayman. Oʻzimga kelib qarasam, chang va tuproqqa belashib yotibman. Hamma yonim achishib ogʻriydi. Aravani ot olib qochgan boʻlsa… shunday yonib turgan oftob ostida… Otlar deb oʻyladim, olib borib bir jarlikka yumalatgan boʻlsa… Tirik vaqtida tuzuk bir kun koʻrmadi… Oʻligi dedim, oʻligi xor boʻlmasin; bola dedim, qurt-qumursqaga yem boʻlmasin. Oʻlmasdan qolarmikan? Onasiz bola yasharmikan? Onasiz bolaning yashaganini kim koʻrgan? Birovlar onalik qila olmaydi. Shunday boʻlsa ham yugurayin, yoni-verimga qarab borayin, bola tushib qolmaganmikin…

Shu ahvolda chopa-chopa kelib qarasam, qishloq oʻrtasida odamlar toʻplanibdi… Qaysi qishloq? Haligacha qaysi qishloq ekanini bilmayman. Bir qishloq, xullas… Odam shunday koʻp toʻplanganki, igna tashlasang yerga tushmaydi. Qulogʻimga birov oʻlgan degan tovush eshitildi. Toʻgʻri olomonning ichiga kirib bordim. Arava olomon oʻrtasida, bola ham onasining quchogʻida yotibdi. Yuzi-koʻzi chang bosgan… Koʻzlari yumuq… Ayollar yigʻlamoqda. Qaysi qishloq ekanini bilmayman. Ayollar toʻxtamay yigʻlar edilar.

Aravaga minib olib, haydab ketdim. Kimsan oʻzing? – demadilar. Bu oʻlik seiing kiming boʻladi? – deb soʻramadilar. Qayoqqa ketayotirsan oʻzing? – demadilar. Ogʻizlaridan churq etgan gap chiqmadi. Hayronlikda orqamdan qarab qolaverdilar.

Bola mening qoʻlimda qoldi… Ish zamoni, kuch zamoni… Yuqori qishloqqa olib keldim. Sariq qiz degan emizuvchi bir ayol bor ekan. Bolani unga berib, qishloqqa qaytdim. Ikki kundan soʻng bolani olib kelib, oldimga uloqtirdilar… “Mening sutim” degan emish u xotin, “oʻz bolamga yetmayotir. Birovning bolasini deb oʻz bolamni oʻldirmayman”. U tomonlarda emizadigan biror ayol topolmadim. Kimga bersam, qaytib tashlab ketdi. Ish koʻp vaqtida qoʻl-oyogʻim bogʻlanib qoldi. Sut bersang sut ichmaydi. Oʻlib ham qoʻya qolmaydi. Ajab ogʻir bir hol. Oʻlsa-ku, bu azoblardan qutulardi. Bir qoʻlimda bola ari kabi gʻingʻillab turadi. Bir qoʻlim ishda… Juda shoshib qoldim. Mana koʻrib turibsiz… Bir onasi sensan. Nima qilsang qil. Ish kuch zamoni… Hamma narsamiz ochiq-chochiq yotibdi.

Jannat kampir boshini osiltirgancha, qimirlamay turardi. Birmuncha vaqtdan keyin sekin boshini koʻtardi.

 – Ismoil… – dedi. Soʻng jim boʻldi.

Ovozi titroq, yigʻi aralash chiqmoqda edi.

Ismoil:

 – Nima deysan, xola, – dedi, – bir narsa degin-chi?

 – Ismoil, – dedi Jannat kampir, – hamisha birovlarning eshigida ishlashdan qutuldik, endi oʻz xoʻjaligimizda tinmay ishlayotirmiz… tuzukroq kun koʻrmadim deb zorlanardi Zola… Shunday emasmi? Bolamga yaxshi qaranglar degan edi.

Oqshomga yaqin togʻasi uyga keldi. Baland boʻyli bir odam edi. Oftobda qoraygan yuziga somon parchalari, qipiq, chang yopishgan edi.

 – Ismoil, – dedi u, – kechayu kunduz bolasini bagʻriga bosib yuradi deb aytishadi… Jinni boʻlibsan.

Chaqaloq, oʻrtadagi ustun yonida bir jun toʻshak ustida yigʻlab yotardi.

Kampir koʻzi bilan imlab qoʻydi, chol gapni boshqa yoqqa burdi.

 – Demak, shundaymi, Ismoil? Ahvolingni eshitib yuragimiz ezildi.

Jannat kampir:

 – Hoy kishi, – dedi, – Masdulloga xabar qil, kelsin. Choʻloq Amin bilan uning xotini bola emizadi. Yana Huri ham bor, lekin u boyaqish oʻz bolasini vaqtida emizmaydi. Masdulloning xotinida sut koʻp. Oʻzi ham ozoda xotin… Masdulloga odam yubor. Xotini, agar Masdullo rozi boʻlsa, emizaman degan edi.

Bir ozdan keyin Masdullo, yuborilgan odam bilan birga kirib keldi. Past boʻyli edi. Koʻm-koʻk kamzulining yoqasidagi bir parcha qizil latta birinchi qarashdayoq odamning koʻziga chalinardi. Qunt bilan taralgan sochlari yangi kepkasi ostidan chiqib turardi. Cholvori ham yangi edi. Oyogʻida ham poshnasi past, Adana shahrida tikilgan sariq tuflisi bor edi.

Togʻa, Masdulloning qoʻlidan ushlab, yoniga oʻtqizdi.

 – Oʻgʻlim, – dedi, – jon oʻgʻlim, Masdullo…

Ustun ostida chirqillab yotgan bolani qoʻli bilan koʻrsatdi.

 – Mana, koʻryapsanmi… Xudo hech kimning boshiga solmasin. Bandaning boshiga ne ishlar tushmaydi. Qul oʻlmas, rizqi kamimas. Xotiningning suti koʻp emish. Bola bechorani emizsin, – Ismoil buni unutmaydi. Nima deysan? Yaxshilik unutilmaydi. Yaxshilik qil – suvga sol, suv bilmasa baliq bilar, baliq bilmasa xoliq bilar… Bir yaxshilik qilib koʻr… Bilarlar…

Masdullo boshini quyi solib, ingichka lablarini yumib, hech bir narsa demasdan turardi.

 – Oʻgʻlim, – dedi chol, – hozir ish kuch zamoni… Uyda hech kimi yoʻq… Xotin yoʻq, bola ham yoʻq… Ismoilning peshonasi… Koʻz oldingga keltirib koʻr… Tosh boʻlsa ham odamning yuragi erib ketadi… Ismoil gʻarib bir yigit… Endigina xizmatkorlikdan qutuldi… Yana bola tufayli ora yoʻlda qolmasin… Nima deysan oʻgʻlim Masdullo? Biror narsa deysanmi?

Masdullo vaziyatni buzmay, boshini quyi solib, qimirlamay oʻtirardi.

 – Yaxshilik qilish fursati har vaqt uchramaydi. Qara, bunga xudo ham rozi. Jannatning eshigini ochasan… Sening xotining boqmasa, bu bola oʻladi. Bitta jonni qutqazib qolasan. Bir jonning tirik qolib, yashashiga sabab boʻlasan. Chinqirib yotishini qara… Bunga hech qanday yurak chidab tura oladimi?

Masdullo oʻrnidan turib yurdi. Bir oyogʻini ostonadan nari qoʻygandan keyin, boshini orqaga qayirdi:

 – Amaki, – dedi: – amaki! Masdulloning xotini xizmatkor deb senga kim aytdi? Mening xotinim xizmatkor emas!..

Achchiq qilib, chiqib ketdi.

* * *

Ismoil boshqa bir yerga burilmasdan, toʻppa-toʻgʻri bolasini qoldirib ketgan Aminaning uyiga bordi. Aminaning uyi, ustiga yopilgan poxollari eskirgan, devorlarga tappi yopilgan, tezak aralashtirib suvalgan birgina derazali kichkina qamish uycha edi. Ichkarida juda oz ashyosi bor edi. Bir burchakda arqonga bogʻlangan buzoq turardi. Buzoq bogʻlangan burchakdan sigir tezagi va siydik hidi kelmoqda edi. Bolalarning beshigi buzoq yonida edi. Ikkala bola kirlikdan qop-qora boʻlib ketgan, yorilib ketgan eski beshik ichida yonma-yon yotardilar. Yumuq qoʻlchalari bir-birlariga chirmashgandi. Uy ichi boshdan-oyogʻigacha iflos. Bir qarich keladigan kichkina darcha ostida, ustlari poʻpanak bosib ketgan ikki yogʻoch paqirdan suv sizgʻib turardi.

Ismoil beshik yonida turdi-turdi, qaradi…

 – Singlim, – dedi, – singlim, Amina, bu bolaga nima boʻlgan?

Bolaning terisi suyagiga, qorni beliga yopishib, koʻzlari ichiga choʻkib ketgan edi.

Chidab turolmasdan tashqariga chiqdi.

Amina xaltani silkitib gapirib turgan edi:

 – Buni qara, Elif ovsin, uning keltirgan narsalarini qara, boʻyning uzilgur, daroz tuyaning qilgan ishini koʻrgin… Tagʻin qaqqayib bolaga qarab, bolaga nima boʻldi deb soʻraydi… Ochiq mozor boʻldi… Boʻyning uzilgur, ikki kilogina shakar keltiribdi… Tagʻin bolani emiz emish…

Qoʻliga tushgan narsani xaltadan olib u yon-bu yonga irgʻitdi.

 – Bola oʻladi. Mening bolam oʻladi. Oʻlsa ham el-yurtning gapidan qutula olmayman.

Qora Elif:

 – Oʻziga olib borib tashla, singlim, – dedi, – olib borib tashla!

 – Shunday qilmasam, bolam oʻladi, axir… Birovning bolasini boqib, oʻz bolasini oʻldirdi deb gap qilishadi.

Ismoil devorga tiralib turgan joyida qaddini rostladi. Chuqur bir uh tortdi.

Mast kishiday gandiraklab chiqib ketdi.

Ikki kundan keyin Amina, qargʻab-qargʻab bolani keltirib, Jannat kampirning oldiga tashladi.

 – Yurt nima deydi, agar mening bolam oʻlib qolsa, yurt nima deydi! – dedi.

Jannat kampir ham bolani otasiga joʻnatdi.

* * *

Xirmon bir odam boʻyi yuksaklikda. Kun erta edi. Oʻrtadagi gʻaram anchagina koʻpayib qolgandi. Ismoil qoʻlidagi panshaxani bogʻlarning ustiga otdi. Xirmonning soya tomonida turgan koʻzani boshiga koʻtardi. Yanchuvchi yogʻoch ustida ingichka boʻyinli kipriklari uzun bir bola turardi. Bola, oldindagi ikki zaif toʻriq otni hadeb qamchilamoqda edi, hali uqalanmagan boshoqlar ustida gir aylanmoqda edi. Hamma yoqni kishining dimogʻini achituvchi somon, qurigan oʻt hidi bosgandi.

Ismoil, xirmonning koʻlankali joyida chinqirib yotgan chaqaloqning ogʻziga, sut toʻldirilgan va boʻgʻziga emizik kiydirilgan aroq shishasini toʻgʻriladi. Bola ovozini oʻchirdi. Sekin-sekin ema boshladi. Ismoilning oʻng tizzasi yerga qadalgan edi. Soʻl chakkasidan jagʻigacha choʻzilgan uzun, chuqur yara oʻrni chang va somon parchalari bilan toʻlgandi. Yirtiq, yoʻl-yoʻl koʻylagining yoqasi ochiq, jun bosgan koʻkragi koʻrinib turardi.

Koʻylagini yechib, tizzasini yerga tayab shishani tutdi. Temirchining damiday pishillardi.

Don yanchib turgan bolani chaqirdi:

 – Mamat kel, kel noningni ye!

Mamat otlarning boshini boʻsh qoʻyib keldi, xaltasini ochdi.

Ismoil bir qoʻli bilan ovqat yemoqda, ikkinchi qoʻli bilan shishani ushlab turmoqda edi. Shisha bolaning ogʻzidan chiqib ketguday boʻlsa, darrov chinqirib yigʻi boshlar, Ismoil uning yigʻisiga hech chidab turolmasdi.

Mamat ham ovqat yegani holda gapirardi:

 – Qarang, Ismoil amaki, bizning qishloqda bir bola bor edi.

Chaqaloqni qoʻli bilan koʻrsatib, davom etdi:

 – U ham xuddi shu, singari boʻlgan. Onasi oʻlgan ekan. Otasi uni quchogʻida olib yurgan… Kambagʻal odam boʻlgani uchun hech kim unga qaramas ekan, onam shunday deb gapirgan edi. Hech kimi ham yoʻq ekan. Bola ochligidan oʻlar holga kelgan, ochligidan yigʻlayverib esi ketgan. Hozir shu bola bor, Kurd oʻgʻli deyishadi. Onam aytardiki, uning otasi Kurd ham emas, boshqa ham emas… Onam shunday derdi. Otasi bir kecha chaqaloqni bir eski qopga oʻrab, qishloq oʻrtasidagi buloq boshiga qoʻyib qochib ketgan emish. Boshini olib ketibdi. Bolani kurd qizi olib, katta qilgan emish. Hozir uni kurdning oʻgʻli deyishadi. Kurd qizi bola qilib olgan. Otasi boshini olib ketganicha, qaytib qishloqqa qadam bosmagan… Men qayoqdan bilaman, onam shunday deb gapirib bergan edi.

Ismoil birdan oʻrnidan turdi. Koʻylagini oldi, qurigan ekan. Tezlik bilan kiyindi. Bolani qoʻlga olib, yoʻlga tushdi.

* * *

Koʻr kampir oyoq sharpasini eshitib, yuzini eshikdan yon tarafga oʻgirdi:

 – Kim u, – kelgan odam kim? Quchogʻingda chaqaloq bormi? Shu kelgan ovoz chaqaloq ovozi emasmi?

Ismoil:

 – Men, – dedi, – ona, bu – men.

Koʻr kampir:

 – Aybga qoʻshma, bolam, ovozingdan taniyolmadim.

Iomoil:

 – Menman, ona, – dedi, – Ovshar Ismoil… Durmush ogʻaning eski xizmatkori…

Koʻr kampir, zahar kabi achchiq, yumshoq yigʻlamsiragan bir tovush bilan:

 – Kuydik, – dedi, – hammamizning ichimiz achidi, Zolaga… kun koʻrmadi boyaqish. Iflos oqsoq, Zolaning uvoliga qolsin, bolasining uvoliga qolsin. Chaqaloqni keltirib uning oldiga tashlagan deydilar, shundaymi? Ohh, agar oʻgʻlim shu yerda boʻlganda, Huri ishga bormas edi. Zolaning gul xotiri uchun bolasini boqar edi… Bolagina qoʻlingda yigʻlab turmasin, yotqiz uni beshikdagi bolaning yoniga… Yotqizdingmi? Allla, alllla… Onasiz qoʻzi allllla…

Beshikni kampir sekin-sekin tervatdi. Ismoil:

 – Ona, – dedi, – Mametning muddati qachon tamom boʻladi? Qachon tamom boʻladi axir?..

 – Allllla? Allla, kelib qolar allla… – soʻng gʻazab bilan:

 – Ooooh, – dedi – mening oʻgʻlim. Hukumat kecharmi haqqingdan? Alla, allla, allla… Bu yoshga kirdim. Qulogʻim bilan eshitmadim. Allla, onasiz qoʻzi alllla… yoʻl kirasi toʻplangan, toʻplangan Ismoilim, toʻplangan qoʻzim… Allla kambagʻalim allla… allla… Hukumat aytarmish, bersin pulimni, soʻng qoʻyvoraman oʻzini… Aytarmishki hukumat… Allla jonim alllla. Agar pulimni bermasa oʻzi bilar dermish, yota berar oʻlguncha… Alllla, yurt qoʻlida qolgan bolam, alllla… Oz-moz pul ham emas, qoʻzim, bir qarz bilan bitmas qoʻzim… Alllla oʻksuzim, allla. Bir Hurining oʻzginasi ishlamoqda. Bir xotinning ishlashidan nima chiqar? Alllla, Zolaning chaqalogʻi, allla. Necha marta boray dedim, yiqilay dedim hukumatning oyogʻiga… Foydasi yoʻq deb aytdilar, ellik pora pul boʻlmasa. Alllla, alllla…

Kampirning oʻtirgan uyi bir yoniga qiyshaygan ikkita karavot sigʻarli kattalikda, devorlari suvalmagan, tepadagi qamishlari surulib, kun nuri tushib turgan, lekin ozoda bir kapa edi.

Koʻr kampir eshik tomonga qarab oʻtirar, yuziga yorur tushib turardi. Sekin-sekin beshikni tebratib, alla aytardi.

 – Allla, alllla… Onasizlar shunday tinmasdan yigʻlar… Allla, alllla… Uuuuf… menga ham bir narsa boʻlib qolmasa. Alllla, allla. Kunim yaqinlashib qoldi, boʻlmasa… Mamet ketib qolgandan beri meni xudoning bergan kuni isitma tutadi, Allla, allla. Dirdir titratib isitma tutadi. Hech holim, darmonim yoʻq. Allla gulim, allla. Allla togʻlarning goʻzal chechagi yigʻlama, allla… Ooh Mamet oʻgʻlim shu yerda boʻlganda edi… Allla, alla… Zolaning bolasini bunday eshikdan-eshikka surintirarmidim. Allla, allla.

Beshik tebratishdan toʻxtadi.

 – Qaysi yondagi, Ismoil? Qaysinisi Zolaning bolasi?

Ismoil kampirning qoʻlini olib, bolaning ustiga qoʻydi. Koʻr kampir sekin-sekin, bolaning yuzlarini silab koʻrdi.

 – Voooy, – dedi, – Voooy yetimcha. Faqat terisi bilan suyagi qolibdi-ku. Huri oʻrilgan bugʻdoylarini toʻplab tamomladi. Endi paxtasini chopishi kerak… Alllla…

Kun botayotganda Huri keldi. Ichkari kirar-kirmas ishni angladi. Bir yonda koʻr kampir choʻzilganicha, uf torta-torta titramoqda edi. Har oqshomga yaqin bezgagi tutardi. Ismoil ham beshik boshida, sekin-sekin tebratib oʻtirardi.

Hurining koʻrinishi yigirma yoshlarda edi. Yuzi oftobda kuyib, qop-qora boʻlgan.

 – Ismoil qardosh, – dedi u, – senga nima desam ekan? Senga men nima deyin? Yuragim parcha-parcha boʻlib ezilib ketyapti axir, men senga nima deyin? Oʻzing koʻrding, men sutimni yerga sogʻib tashlayapman, oqshomga qadar koʻkraklarim shishib ketadi, bolamni emizolmaymanda, yerga sogʻib tashlayman. Men endi senga nima deyman, Ismoil qardosh? Men nima deyin? Agar Mamet boʻlganda edi Ismoil qardosh…

Ismoil:

 – Singlim, – dedi, – Huri singlim, nima istasang beraman. Xirmoningni men yanchaman, xirmonim bitgach, eng soʻnggi umidim senda…

Huri:

 – Ona, – dedi, – sen nima deysan? Men nima deyin endi? Men nima deyin?

Koʻr kampir uh-uh aralash:

 – Qizim, – dedi, – qizim, qora koʻzli, surma sochli xonim qizim, koʻz koʻrib turib chaqaloqni oʻldiramizmi? Hozir ham oʻlgandan badtar… Zolaning bolasi… Men nima deyin? Zolaning bolasi… Nima deyin? Zoladan qolgan tabarruk.

Ismoil, ustidan togʻ qulaganday yengillashdi, uydan chiqdi.

* * *

Huri ikki bolani bittadan qoʻliga ushlagan, koʻr kampir esa uning etagini tutgan holda, orqadan kelmoqda edi. Dalaga yetib bsrganlari zamon tonggi shafaq endi oqarmoqqa boshladi.

Giyohlarni toʻshak singari toʻshab, Huri bolalarni yonma-yon yotqizdi. Koʻr kampirni bolalarning yoniga yotqizdi. Tonggi gʻira-shirada hali paxtani oʻtdan farq etib boʻlmas edi. Tong yorisha boshlagach, chopiq qila boshladi.

Dalaning hech yerida yaqinda ham, uzoqda ham birorta daraxt yoʻq edi…. Birorta butazor ham koʻrinmasdi… Dalaning hamma joyi shunday edi. Ketmonni har urganda, toza tuproq hidi qoʻzgʻalardi.

Quyosh yuksalib, toʻrt tomon qizib ketgach, koʻr kampir Huriga:

 – Qizim, – dedi, – qizim Huri, bolalar qizib ketdi… Issiqdan oʻlib qoladi bular, surmali qizim, beri kel, shu bolalarni mening soyamga yotqizib qoʻy…

Huri keldi, koʻr kampirning orqasini kunga teskari oʻgirib, bolalarni ham uning koʻlankasiga joylashtirdi.

 – He ona, – dedi, – kun tepaga kelgach koʻlankang qolmaydi, koʻlankang yoʻqolganda nima qilamiz? Voy onajon, innaykin nima qilamiz?

Koʻr kampirning lablari qaltiradi.

Ingichka, burishgan lablarini kampirning betidagi qatma-qat burishiqlari orasidan ajratish ham qiyin edi. Yuzi, kaft singari kichkina edi. Ajinlar boʻlmaganda ham uning yuziga boqqan odam umri chopiqda oʻtganini darrov bilaverar edi. Koʻzlari ichiga choʻkib ketgan edi. Yumuq koʻz qovoqlari ostida ikki soqqaday narsa qimir-qimir etardi. Yupqa bir teri bilan quruq suyaklari qolgan, tomirlari koʻrinib yotgan qoʻlining ustida quyosh dogʻiga oʻxshash bir toʻda katta-kichik dogʻlar bor edi. Oʻtirgan yeridan u qop-qora, kichkina bir koʻlankaday koʻrinardi. Chaqaloqlar yigʻlagudek boʻlsa, mehr toʻla tovushi bilan Hurini chaqirar, emizdirar va alla aytardi:

Bolam seni uxlatayin, allla, alllla,

Bogʻchalarda oʻynatayin, allla, allla.

Koʻr kampirning kuygan kishining yuragiga jazillab tegadigan ovozi bor edi.

Quyosh yuksalgan sari Hurini chaqirar, chaqaloqlarni oʻziga yaqinroq yotqizdirar, ustlariga egilib, soya qilardi. Dam utmasdan, bolalarning ustiga oftob tushib qolmadimi, deb Huridan soʻrab turardi. Koʻr kampir chaqaloqlarni to oʻz qorni ostigacha tortib, ularni oftobdan pana qildi. Sekin-sekin tebranib alla aytmaganda, kishining koʻziga xuddi uxlab oʻtirganday koʻrinardi.

Bolam seni uxlataman, allla, allla

Bogʻchalarda oʻynataman allla, allla.

Olib keldim bolam seni oooy, oooy

Yashil beshik toʻshagidan, allla, allla.

Onasini emmagan bola oooy, oooy

Onasining hidin bilmas, allla, allla.

Alla aytarkan, oʻng tomonda yotgan Zolaning bolasini oyogʻidan silardi.

Bolam seni uxlataman, alla, alla,

Saroylarda oʻynataman, allla, allla.

Kun tepaga koʻtarildi, kun kuydirdi, pishirdi, ammo kampir har qanday boʻlsa ham kun daladan ketguncha bolalarning yuzlariga uning nurini tushirmadi. Kech kira boshladi, quyosh pastga tushayotganda kampirni bezgak tutdi. Kampir shoʻrlik dir-dir titrab, yerga yumalab qoldi. Dir-dir titradi, uzoq vaqt issiq tuproq ustida. qunushib, agʻanab yotdi.

Har kun shu xilda davom etdi. Kun asr boʻlguncha, kampir chaqaloqlarning yuzini oftobga koʻrsatmasdan olib oʻtirar, asrdan keyin bezgagi tutardi…

Besh tanoblik yerning gʻoʻza chopigʻi bitguncha ahvol shunday kechdi. Oxiri, bir parchagina yer qolgan edi. Kaftday kichkinagina bir yer… Na choraki…

Shum xabar tez tarqaldi. Ismoil xirmonini bitirib, bugʻdoyini tashib turgan paytida kelib soʻzladilar. Chaqmoq urganday boʻldi.

Borib qarasa, Huri yotibdi, yuzi sap-sariq, koʻzlari ichiga kirib ketgan…

Ismoil qoʻrqa-qoʻrqa yaqin kelib:

 – Singlim, – dedi, – singlim, Huri, boshing omon boʻlsin. Xudo rahmat qilsin kampirni. Dunyoda bir yorugʻlik koʻrmadi… Mozoriga nur yogʻilsin.

Huri yigʻlamsiragan titroq bir ovoz bilan:

 – Oʻldi, – dedi, – ikki kun boʻldi… Bolalarni yaxshi koʻrardi boyaqish. Shundayam yoqimli alla aytardiki, insonning yuragini eritardi. Bir alla aytishi bor ediki, togʻu toshni eritardi.

Ismoil:

 – Nur toʻlsin mozoriga, yorugʻlik degan narsani koʻrmadi.

Huri yigʻlamsirab, dedi:

 – Deraza oynagimiz boʻlmaganidan, yerda uni pashshalar talab yotardi. Kamlir shundan kasal boʻldi deydilar. Bir alla aytardi, yuraklarni eritardi. U alla aytganda, odamning yuragi parcha-parcha boʻlib ezilib, ogʻziga kelardi. Bir alla aytardiki, hammani maftun qilardi.

Boshini bir tomonga oʻgirdi:

 – Kuyib ketayotirman, qardosh, – dedi, – toʻrt tevaragimni otash qopladi.

Ismoil bir necha vaqt tikilib turgach:

 – Singlim, – dedi, – mana bu narsalarni senga keltirgan edim.

Qogʻoz xaltadagi shakarni yostiq boshiga qoʻydi. Beshikda bolalar tovush chiqarmasdan uxlab yotishmoqda edi. Beshikdan oʻz bolasini olib bagʻriga bosdi. Eshik yoniga borib, orqaga qaytdi.

 – Singlim, – dedi, – singlim Huri, xirmoning uchun hech gʻam yema, men oʻzim yanchib beraman. Xirmoning uchun koʻnglingga biror narsa kelmasin.

Yiltirab turgan somon parchalari qorishgan chang yoʻl ustidan quyuq bir bulut koʻlankasi oʻtdi. Janubda, narigi tomonlarda, uzoqlarda, Oʻrta dengiz ustida yelkan singari oppoq, toʻp-toʻp bulutlar bor edi.

Keng dala, toʻlqinsiz bir dengiz kabi moviylashib, tep-tekis ravishda koʻz ilgʻagani qadar uzoqlarga choʻzilardi. Narigi yoqda dalalarni qurshagan koʻm-koʻk togʻlarning quyuq koʻlankalari chap tomonga qarab choʻzilmishdi.

Ismoilning yarim belidan pasti chang ichida koʻrinmas edi.

Soʻl tomondagi, qishloq ostiga qadar choʻzilgan yashil maydondan, sholipoyadan burunga oʻtkir bir botqoqlik qidi urardi. Yoʻl boʻylab uzangan zovurlardagi ustini changdan qaymoq bogʻlagan suvning yuzi shabada tegib burishardi.

Chaqaloqning boshi oʻng qoʻl ustida edi. Osilib tushgandi. Koʻzlari ichiga botib ketgan. Boʻyni, boshini tutmaydigan darajada noziklashgan, burishib, qorayib ketgan, terisi suyaklariga yopishgandi. Jagʻi osilib, teriday yupqa lablari ham ichkariga choʻkkan. Ochiq ogʻziga pashshalar kirib chiqmoqda. Ismoil oʻz boshini bolaning boshi turgan oʻng qoʻli ustiga egib oʻychan boqmoqda edi. Ham tikilib boqmoqda, ham yoʻl yurmoqda edi.

 

Turkchadan

M. Davron

tarjimasi

 

ziyouz.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.