Biyobondagi nola

0
0
marta ko‘rilgan.

Salim cho‘ponning tog‘ bag‘rida tug‘ilgan qishlog‘i, otasidan qolgan hovli‑joyi bo‘lgani bilan umri shu biyobonda o‘tdi. U chakana qo‘y‑qo‘zilarni tog‘ yonbag‘irlarida boqib yurgan otasining qo‘lidan tayoqni olganida, boring ota, siz duoyi jonimizni qilib yuring, degan gapni aytish uchungina yigit kishi tug‘ilishini endi‑endi fahmlab yetayotgan damlari edi.

Otasi undan rozi ketdi. Agar davlat chakana qo‘y‑qo‘zilarni yo‘qotib, barchasini umumxo‘jalik hisobiga o‘tkazib yubormaganida, Salim cho‘pon bu dashtu biyobonni xayoliga keltirmay, o‘zining tog‘u toshlari orasida to‘y‑ma’rakalarda, janoza‑azalarda yaqinlariga yelkadosh bo‘lib yashardi. Chakana suruvlar tugab, davlatga qarashlisini boqa boshlaganidan so‘ng, cho‘pon yetishmaydi deb uni shu yerga jo‘natib yuborishgandi. Xohlasang shu, xohlamasang bor, toshingni ter. Qo‘lidan nimayam kelardi? Davlat cho‘poni bo‘lganidan so‘ng, biyobonda ham shart‑sharoiti boshqalarga nisbatan yomonmas. Suruv saqlanadigan otar, uning bir chetida kulba. Qishda o‘tin keltirib berishadi. Yozda har ikki kunda suv mashinasi kelib, sicternani to‘ldirib ketadi. Maoshi tayin. Oziq‑ovqatlarini ham keragidan ortig‘i bilan tashlab ketishadi. Kolbasa, pishloq, saryog‘, har xil konservalar, qand, choy, non, un. Bunaqa narsalarning bir xilisini Salim cho‘ponning qishlog‘ida tug‘ilganlar hatto ko‘rishmagan ham. Go‘sht‑yog‘dan ham qisinadigan joyi yo‘q. Shunday ekan, tug‘ilgan qishlog‘idan uzoqda ekaniga taskin beradigan narsalar ham bor‑da. Keyin, qolaversa, hozir tog‘ qishloqlarining ko‘pi cho‘lga ko‘chirilgan. Tushiga ham kirmagan paxtachilik bilan shug‘ullanib, dong taratganlar orasida uning hamqishloqlari ham bor. Ular cho‘ldagi paxtachilik xo‘jaliklarida urug‘‑urug‘ bo‘lib yashashadi. Shu bois, musofirliklari ham unchalik bilinmaydi. Bu dashtu biyobonda esa, Salim cho‘ponning yolg‘iz o‘zi va suruv-suruv qo‘ylari. Otasi hali hayotligida boshini ikkita qilib qo‘ygan edi. O‘zi azaldan ko‘ngli bo‘lmagan ekanmi, qarindosh‑urug‘laridan olisdaligini, hech kimi yo‘qligini, ustiga ustak uch yildan buyon farzand ko‘rishmayotganini diydiyo qilaverib, birinchi xotini undan ketdi. Nailoj! Xotin it emaski, bog‘lab qo‘ysang. Ammo bu dashtu biyobonda itni bog‘lab qo‘ysang ham uzoqqa bormay yo siqilib yoinki quturib o‘ladi.

Salim cho‘pon so‘qqaboshlikka endi‑endi ko‘nikkanida savob bo‘lar deb qishloqda qarovsiz qolgan bir bevaning boshini unga bog‘lab berishdi. Mana o‘ttiz yildirki, u ham suruv atrofida kuymalanib, yordam beradi. Avvallari orzu‑umidlaridan gapirardi, seryulduz osmon ostida farzandlariga ko‘krak tutganida undan baxtiyorroq, masrurroq ayol yo‘qdek edi. Ikki o‘g‘il ko‘rishdi, ular durust o‘qib, shaharga ketib yuborishdi. Endi ayoli ham gapirmay qo‘ydi, dashtu biyobon singari u ham go‘ng, soqov.

Salim cho‘pon qo‘zisidan qorako‘l teri olinadigan qo‘ylar suruvini boqadi. Ammo gapning sirasini aytganda, dunyoning boshqa hech yerida qo‘ylarni tilla kukuni sepilgan xashak bilan boqadimi, boshqa usul qiladimi, bunaqa terini topib bo‘lmaydi. Salim cho‘ponning keyin‑keyin bilib olganiga qaraganda, chalov, yantog‘, turfa hid taratadigan cho‘l o‘simliklari orasidagi shuvoq bunga sababchi emish. O‘zi ko‘rimsiz bo‘lgani bilan bu yerdagi shuvoqning tarkibida oltin ko‘p emish. Mana shu shuvoq shoxlarini chimdib yegan sovliq qo‘ylarning qo‘zilari terisida ham oltin bor emish, shuning uchun narxi baland ekan.

Qo‘zilash mavsumi chog‘larida qorako‘l terilar yoyilgan maydon xazonrezgilikni eslatadi. Salim cho‘pon u yoqqa ko‘pam boravermaydi. Yuk mashinalariga bir kunlik, ikki kunlik, uch kunlik qo‘zilarni bag‘illatib ortib yuborishadi. Ularni o‘sha yoqda so‘yib, terisini olib quritishadi. Quritishning ham o‘z yo‘l‑yo‘rig‘i bor, buni biladigan odamlar ishlashadi u yoqda. Bitta sovliq olti martagacha qorako‘l teri beradigan qo‘zi tug‘adi. Oltinchisini sovliqning qornini yorib olishadi, mana shunisining terisi eng qimmat hisoblanadi. O‘ziyam tunda olovdek yonadi. Davlat boshliqlari, katta harbiylarning boshlaridagi papaxalari, telpaklari ana shunaqa hali tug‘ilmay ona qornidan yorib olingan qo‘zining terisidan tikilgan.

Otar yoniga yuk mashinasi kelib to‘xtadi. Yelkalari biroz bukchaygan baland bo‘yli, qirq‑qirq besh yoshlardagi qop‑qora qisiqko‘z haydovchi kabinadan tushib, jiyaklarining yag‘iri chiqib ketgan do‘ppisini negadir boshidan olib, kattakon kaftiga qarsillatib urarkan:

– Halitdan bu issiqni qarang, – dedi Salim cho‘pon bilan ko‘rishib bo‘lgach, shikoyat ohangida bosh chayqab. – Bilmadim, yoz kelsa nima qilarkanmiz?

– Peshonada borini ko‘raveramiz, – dedi Salim cho‘pon beparvo ohangda, chidaganga chiqargan – bu biyobonda yurishning o‘zi bo‘ladimi.

– Yangaga ayting, bir kosa suv bersinlar, – haydovchi gapni obu havo shikoyatidan boshlaganining sababini ma’lum qildi. – Suv olish esdan chiqipti deng, tanglay yopishib ketdi, yomon chanqatdi odamni.

Salim cho‘pon indamay kulbaga kirib ketdi. Ko‘p o‘tmay obkash to‘la suv ko‘tarib chiqib, uni haydovchiga tutdi. Haydovchi cho‘nqayib o‘tirgancha, bo‘ynidagi yumg‘oqni likillatib obkashdagi suvni ichib tugatdi.

– E, rahmat! – dedi so‘ngra obkashni egasiga uzatib. – Bu biyobonda bir kun tashna qolgan odam til tortmay o‘lishi aniq.

– Yanami? – so‘radi Salim cho‘pon.

– Ha, mayli, – bosh irg‘adi haydovchi.

Salim cho‘pon olib chiqqan suvni haydovchi bu gal shoshmay‑oshiqmay, nafas olib‑nafas olib ichdi.

– Endi bas, – dedi obkashni qaytib berarkan.

Salim cho‘pon obkashni olib ichkari kirib ketdi. Ko‘p o‘tmay qo‘lida qandaydir qog‘ozlar ko‘tarib chiqib haydovchiga uzatdi. Haydovchi ularga ko‘z yugurtirib chiqib:

– Oltmishtami? – deb so‘radi.

Salim cho‘pon bosh irg‘adi.

Haydovchi mashinasiga yaqinlashib, kabinaning ochiq eshigidan ichkari boshini suqdi. Kabina shiftiga qistirig‘liq ruchkani oldi. Qog‘ozlarni o‘rindiqqa qo‘yib ularga imzo chekdi, yarmini ruchkaga qo‘shib kabina shiftiga qistirib qo‘ydi, qolganlarini Salim cho‘ponga qaytarib berdi.

– Kechagi o‘ttiztaning nakladnoylarini ham to‘g‘rilab qo‘yishimiz kerak, – dedi Salim cho‘ponni xotirjam qilmoqchi bo‘lgandek.

Salim cho‘pon uning bu gapini eshitsa‑da, eshitmagandek miq etib og‘iz ochmadi.

Haydovchi mashinaga o‘tirarkan, kabinaning narigi tomonidagi eshikni ochmoqchi bo‘lib:

– O‘tirasizmi? – deb so‘radi.

Salim cho‘pon bosh chayqab:

– Siz boravering, – dedi.

Mashina motori gurilladi. Uncha olis bo‘lmagan joyda o‘tlab yurgan suruv tomon yo‘l oldi. Salim cho‘pon qo‘lidagi qog‘ozlarga picha faromush nazar tashlab turdi. So‘ngra ularni qo‘yib chiqish uchun ichkari yo‘naldi.

Salim cho‘ponga ichkaridan ayoli ergashib chiqdi. Ular suruv tomon yo‘lga tushishdi.

Mashina suruv yonida to‘xtagan, cho‘ponning suruvni qo‘riqlab yurgan bo‘rikalla ikkita iti rulda o‘tirgan o‘ljaning kabinadan qachon tushishini poylaganicha bir‑birlariga gal bermay irillab turishgani uchun, haydovchi kabinadan tushmay o‘tirardi.

Salim cho‘pon itlarga nimadir deb do‘q urgan edi, ular ortga qaray‑qaray nari ketishdi.

– Siz bo‘lmasangiz birov yaqinlashsa yeb tashlashadi, – dedi haydovchi mudhish bir manzarani ko‘z o‘ngiga keltirib, yuragi allanechuk bo‘lib.

Salim cho‘pon indamadi. Xotini haydovchining gapini yoqtirmagandek, unga ola qarab qo‘ydi.

Keyin qo‘zilarni ortish boshlandi.

Haydovchi kuzovning ortini ochib qo‘ydi.

Xotini qo‘shoqlab qo‘liga tutqazgan qo‘zilarni Salim cho‘pon kuzovga yuklayverdi. Hash-pash deguncha oltmishta qo‘zi yuklandi. Haydovchi ularni yana qayta sanab, sanog‘i to‘g‘riligiga ishonch hosil qilgach, kuzovni berkitdi.

Kabinaga chiqarkan:

– Qani duo bering, – dedi kaftini yozib, cho‘ponga qaraganicha. – Eson‑omon yetkazib borib, topshiraylik.

Salim cho‘pon kaftini yozdi, uning ortidan xotini ham shunday qildi. Salim cho‘pon gapni cho‘zmay:

– Omin, – deya kaftini yuziga surdi.

Uning bu harakatini qolganlar ham takrorlashdi.

Haydovchi kabina eshigini yopdi.

Motor gurillab o‘t oldi.

Kuzovdagi qo‘zilarning ba’rashi bitta og‘izdan chiqayotgandek tasavvur uyg‘otar, shuning uchun sovliqlar o‘zlarining qo‘zilarining ovozlarini ajratib ololmay, suruvga bo‘ri oralagandek sarosimalanib turishardi.

Mashina joyidan siljidi.

Kuzovdagi yalakat ba’rashlar orasidan bir ovoz chinqirayotgandek alohida ajralib chiqdi. Suruvda g‘uj bo‘lib turishgan qo‘ylar orasidan bu ovozni tanib qolgan sovliq ba’raganicha ajrab chiqdi‑da, mashina ortidan yugurdi. Mashina ortidan quvishga cho‘pondan hayiqib bahona izlab turishgan itlar ham vovullagancha unga ergashdi.

Mashina jing‘illar oralab o‘tgan tuproqli yo‘ldan ketardi.

Uning ortidan yugurayotgan sovliq va itlar to‘zon orasida goh yo‘qolib, goh ko‘zga tashlanib qolishardi.

Tobora olislab borayotgan yuk mashinasi kuzovidagi qo‘zilar ovozi eshitilmas, ona sovliq esa hamon charchash nimaligini bilmay olg‘a intilardi. Itlar esa endi o‘z vazifalarini eslab qolishib mashinani unutishgan, sovliqning oldini to‘sib, uni suruvga qaytarib haydab kelish payida bo‘lishardi.

Chang‑to‘zon orasida nimagadir turtinib o‘mbaloq oshib ketgan ona sovliq joyidan turolmay, tumshug‘ini mashina ketayotgan tomonga cho‘zgancha shu qadar chinqirib ba’rardiki, uning nolasidan tevarak‑atrofdagi butalar soyasidagi yerteshar jonivorlar o‘zlarini tumtaraqay duch kelgan teshiklarga urishardi.

Mashina uzoqlashib ketdi. Itlar uni qaytib kelmasligiga ishonch hosil qilgilari kelgandek, ancha joygacha vovullab quvib borishdi. Keyin o‘z jasoratlaridan faxrlanib, izlariga qaytishdi.

Salim cho‘pon va xotini yerda yotgan sovliqning oldiga kelishdi. Sovliq endi najotsiz tovushda zo‘r‑bazo‘r ma’rar, harchand urinmasin o‘rnidan turolmasdi.

Salim cho‘pon uning uzangan oldingi bir oyog‘ini qo‘li bilan paypaslab ushlab ko‘rarkan, darhol vaziyatni payqadi.

– Sinipti, – dedi o‘ziga‑o‘zi gapirayotgandek ohista tovushda.

Uning bu so‘zini nariroqda tik turgan xotini eshitsa‑da, indamadi. Chamasi, u bunaqa hodisalarni ko‘raverib ko‘zi pishib ketgan edi.

Salim cho‘pon sovliqning narigi tomonida turib cho‘kkalagancha uni yelkasiga olmoqqa urindi. Sovliq og‘riqning zo‘ridanmi, hamon mungli ba’rardi. Uni yelkasiga ko‘tarib olishiga yordamlashayotgan Salim cho‘ponning ayoli tuyqusdan tilga kirgandek:

– Tilla shuvog‘i boshini yesin biyoboningizning, – dedi yig‘lamsiragan ovozda. – Tilla terisi boshginasini yesin.

Salim cho‘pon, tilingni tiy, demoqchi bo‘lib ayoli tomonga qaradi‑yu, uning qiyofasidan ich‑ichidan alangali po‘rtana yetilib kelayotganini ko‘rib indamadi. Yelkasidagi yukni sezmayotgandek chapdastlik bilan qaddini tiklab, qadamini ildamlatgancha suruv tomon ketdi. Uning ikki tomonida itlar o‘ynoqlab borishardi. Ayol ancha ortda qoldi.

 

Shoyim BO‘TAYEV

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.