Zulfiya lirikasida tuygʻular realizmi

0
1642
marta koʻrilgan.

Annotatsiya

Maqolada lirik qahramonning kechinmalari tabiati va Zulfiyaning estetik qarashlari tekshiriladi, badiiy-tasviriy vositalar va badiiy detalning koʻp qirralilik xususiyati ochiladi. Zulfiya estetik idrokining lirikani rivojlantirishdagi ahamiyati oʻrganiladi.

Annotatsiya

V statye issleduyetsya priroda perejivaniy liricheskoy geroini i esteticheskiye vzglyadiʼ Zulfii, otmechayetsya mnogofunksionalnost kompleksa xudojestvenno-izobrazitelniʼx sredstv, xudojestvennoy detali. Esteticheskiye vzglyadiʼ Zulfii rassmatrivayutsya kak impuls v razvitii liriki.

Annotation

This article is researched the nature of lyrical hero‘s difficulties and estethic views, multifunctionality of complex artistic-descriptional factors, details of poetess Zulfia. Artistic views of Zulfia considered to be the important development of lyrics.

Tayanch soʻzlar: Poeziya, estetik tanlov, lirika, musiqa, hissiy idrok, peyzaj tasviri, ruhiyat, kechinma, optimistik kayfiyat, hijron vahmi.

 

Buyuk rus munaqqidi V. G. Belinskiy shunday yozadi: “Poeziyadan maqsad nima? Tabiat estetik tuygʻu ato qilgan kishilar uchun bu masala juda muhim va ayni paytda juda mushkul tuyuladi. Poeziya oʻzidan tashqari boʻlgan hech bir maqsadni koʻzlamaydi. Bilimdagi haqiqatdek, harakatdagi ezgulikning oʻzi maqsaddir”.[1] Haqiqatan ham, “harakatdagi estetika” nazmning xarakterini belgilaydi. Unda jamiki fazilatlar, baʼzan kamchiliklar botiniy suvratni, ijodkor tiynatini, hayot haqidagi eng maqbul qirralarni yaxlitlashtiradi.

Shoira Zulfiyaning “Hijron kunlarida” turkumidagi koʻpchilik sheʼrlarida ijodkor qalbidagi xilma-xil ziddiyatlarni, keskin toʻqnashuvlarni, baʼzan oʻz-oʻzi bilan olishgan monologik nutqlarni kuzatish mumkin. Ularda subʼyektiv kechinma umumestetik ruhdan oziqlangani, badiiy tafakkur hayotiy tajribadan oʻsib chiqqanligi asosiga qurilgan aql bilan his qilinib, koʻngil bilan inkishof etilgan jihatlar ham borki, bular hech birimizning eʼtiborimizdan chetda qolmaydi. Darvoqe, “akademik I. K. Konrad Alisher Navoiyning “Layli va Majnun” dostonini oʻqib chiqib, ajoyib simfonik musiqa tinglaganday boʻldim, degan edi”.[2] Shoira Zulfiya ijodiga mazkur ibratomuz mushohadani muqoyasa qilsak, masala mohiyati yanada oydinlasha boradi. Yaʼni “ajoyib simfonik musiqa”ga oʻxshash “Sensiz” sheʼrida qalbning hijrondan oʻrtangan intim tashnaligi poetik yaxlitlikda maromiga yetkazib ifodalanadi:

Mana bir umrni yashadim sensiz,

Qaytmas shodliklarning qaytishin kutib.

Tobuting boshida choʻkkanimda tiz,

Farzandlar koʻtardi qoʻlimdan tutib.

Doimiy kuzatishlar, asl tuygʻular poetik matn tabiatini yanada mukammalroq aks etishiga zamin hozirlagan. Aslida, lirikada kechinma uch oʻlchamli matn tarkibidan iborat: kuzatish, tahlil, baholash. Hissiy idrok ongli ravishda talqin rang-barangligini yuzaga keltiradi. Negaki, teran mushohadaga boy lirik kechinmalar natijada bitta nuqtada oʻz tajassumini topadi. Bular poetik axborotning ijodkor shaxsiyatiga nechogʻli daxldorligi, shu voqelikning tadrijiy shakllanishida muhim ahamiyat kasb etgan “tuygʻular realizmi” haqqoniy manzarasining inkishof qilinishida qabarib koʻrinadi. Ijodkor mushohada markaziga yuragidagi orzu-umidlarini qoʻyadi. Bir qarashda estetik qadriyat negizida shaxsiy-intim kechinmalar aks etayotgandek taassurot uygʻonadi, lekin mohiyatiga nazar tashlansa, insoniyat qismatiga daxldor, hamma uchun qadrli va ibratli voqelikni oʻziga xos tarzda dunyoga kelishini teranroq anglash mumkin. Shoira Zulfiyaning juda koʻplab sheʼrlarida bu masalaning real ifodasini kuzatish mumkin.

Shoira Zulfiya estetik olamini poetik yoʻsinda yanada oʻzgacha va betakror yuzaga chiqishida tabiat tasviri – peyzajning oʻrni beqiyos. Chunki intim lirika markazida tabiat hodisalari bilan ruhiyatning erkin parvozi ifodasi birinchi planda tasvirlanadi. Antiteza baʼzan mushtarak tushunchalar zamirida qalb va yurak harorati ziddiyatlarini, tabiiy jarayonning ajralmas halqasini tashkil etadi. Bahor motivi bir-biridan keskin ziddiyatli mulohazalarni poetik butunlikda aks ettiradi. Bahor – taqdir kuzatuvchisi boʻlsa, qish uning mavhum idrok fasli. Xuddi tun va kun birikmasidek yaxlit manzara biri-ikkinchisining yuzaga chiqish sababiyati tarzida namoyon boʻladi:

Qirlarga ilk chiqqan qoʻychivonlardan,

Qayda shoir, deya ayladi soʻroq.

Barida sukunat maʼyuslik koʻrib,

Horib-charchab keldi, toqatlari toq…[3]

“Bahor keldi seni soʻroqlab” deb nomlangan mazkur xotira sheʼrida yuqorida taʼkidlanganidek, bahor faslining fusunkor qiyofasi lirik qahramon koʻnglida kechayotgan hislarga madad boʻlish barobarida, jamiki mavjud hodisa, predmetlardan “maʼshuq” haqidagi sirlarni ochishga kalit vazifasini oʻtamoqda. Bahor – poetik obraz boʻlib, shoira jonlantirish usuli bilan yaxlit kechinmani idrok qilishga erishgan. Nazmning sirli tabiati ham, aslida, jonsiz narsalarga jon ato etishdir. Shoira Zulfiya oʻzligida “hol tili bilan tillashgandek”. Bunda til tashqi faoliyat munosabati bilan emas, botinan his, sezgi, kechinma, ruhning fazoviy parvozi bilan munozaraga kirishadi:

Qani oʻsha kuychi, xayolchan yigit?

Nechun koʻzingda yosh, turib qolding lol.

Nechun qora libos, sochlaringda oq,

Nechun bu koʻklamda sen parishonhol?[4]

Shoira atrofidagi odamlarga emas, tabiatning bir boʻlagi, fasllar nazokati bahorga yukunadi. Bahor ikki oshiqning xayolan visolga yaqinlashtirish maskani. Unda “tole va baxt” simfoniyasi oʻz ovozi bilan yangray boshlaydi. Lirik matn poetikasiga daxldor shakliy unsurlar, voqelik yaxlitligi maʼlum qoliplarda tajassum topadi. Poetik qiymati oʻziga xos yaxlitlik kasb etgan mazkur sheʼrni shoira Zulfiya ijodining moʻjaz javohiri, deya taʼkidlash oʻrinlidir.

Shoira Zulfiyaning estetik idroki baʼzan qanchalar joʻshqin boʻlsa, baʼzida oʻta tushkun, biri-ikkinchisisiz yashay olmaydigan predmetlardan tarkib topganki, uning haroratini his qilmoq uchun shoira qalb dunyosiga yaqinlashmoq joiz. Chunki lirik matn tabiatida kechinma yotadi. U hayotiy mushohadaning nechogʻli samimiy, haqqoniy, taʼsirli, ohangdorlik kasb etishi bilan maʼlum maʼnoda tutashib ketadi. Shoira sheʼrlarini yagona bir sistem olam, yaxlit bir badiiy borliq deb qaraydigan boʻlsak, tabiiy jarayonga jonlantirish har zamonda qoʻllaniladigan hodisa emas, u butun borliqni jonli tarzda tasavvur qilganligining shohidi boʻlamiz.

Mashhur psixoanalitik Zigmund Freyd insonning tana aʼzolaridagi xastalikni sheʼr orqali ham davolash mumkin ekanligini alohida taʼkidlab oʻtadi. Sheʼrning ruhiy parvozi ham inson irodasining qanchalik matonatli va chidamliligi bilan ham belgilanadi. Ruhiy chidam har qanday ogʻriqlarni, iztiroblarni yengib oʻtishga qodir. Tafakkurning bepoyon parvozlari fazoviy boʻshliqlarni zabt etadi, unga maqsad nazari bilan erishiladi. Deylik, shoira Zulfiya optimistik kayfiyat bilan sheʼrlar yozmaganida edi, bunday tavsiflarni yevropalik olimlar nazariyasi orqali taʼriflagan boʻlar edik. U oʻziga madad soʻragan kuchdan ilhomlanadi. Har lahzada Yaratganning istagiga qarshi chiqmaydi. Faqat “sheʼriy asarlarida” ayriliqning, hijronning diliga jo qilgan manzarasini, taqdir hukmi, deya musavvirona chizishga erishadi. Obrazli tafakkur negizida qalb kechinmalari yanada reallasha boradi. Bunday qarashlar psixolog Otto Rank talqinida ham kuzatiladi: “Sanʼatkor madaniy hayotimizga dushman boʻlgan yovuz instinktlarimizni tinchlantirib, ularni ezgulik yoʻliga burib yuboradi. U bizni ham ichki zulmdan qutqarib, ham koʻnglimizni shod etadi”. Haqiqatan ham, sanʼatning bosh maqsadi insoniyatga ezgulikdan saboq berish, yovuzlik ustidan tantana qilishdir.

Umuman, lirikada oʻquvchi koʻnglini poklaydigan “najotbaxsh maʼno” oʻz tajassumini topadi. Shoira Zulfiyaning muhabbat haqidagi manzumalarida hijron vahmi “qizil ip”dek oʻtadi. Uni bir koʻzgu deb olib qarasak, teran najotbaxsh maʼnolarni ilgʻab olamiz. Visol tushunchasi shunchaki maishiy mazmun kasb etmay, ilohiy tuygʻular bilan yaxlitlashadi. Bu mutanosiblik sanʼatdan olingan haqiqiy estetik zavqdir.

 

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:

 

Belinskiy V. G. Adabiy orzular. – T.: “Adabiyot va sanʼat” nashriyo ti. 1977.109-bet.

Akramov B. Sheʼriyat gavhari. – T.: “Adabiyot va sanʼat” nashriyoti. 1979.58-bet.

Qayumov L. Zulfiya. – T.: “Adabiyot va sanʼat” nashriyoti. 1975.143-bet.

Zulfiya. Tong bilan shom aro. – T.: “Sharq”. 2005.19-20-betlar.

 

Goʻzal UMUROVA

 

“Sharq yulduzi” jurnali, 2015–2

 


[1] Belinskiy V.G. Adabiy orzular. –T.: “Adabiyot va sanʼat” nashriyoti. 1977. 109-bet.

[2] Akramov B. Sheʼriyat gavhari. –T.: “Adabiyot va sanʼat” nashriyoti. 1979. 58-bet.

[3] Zulfiya. Tong bilan shom aro. –T.: “ShARQ”. 2005. 19-bet.

[4] Oʻsha asar, 20-bet.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.