Xayrixoh izlagan odam

0
27
marta ko‘rilgan.

1

To‘g‘ri, bu dizayni jihatdan ko‘rimsiz, muqovasi ancha badhazm – qop-qora tusdagi kitob, atrofidagi turfa bezaklar bilan o‘quvchini rom etishi kutilgan kitoblar orasida ko‘zga tashlanmasligi tayin. Faqat nomi va zahar sochishga shay turgan kapchabosh ilon tasviri bilan sarguzasht asarlar ishqibozlari nazarini tortishi mumkin – “Ilonlar komida”.

Turfa sarguzashtlarga boy asarlar allaqachon me’damga tegib bo‘lgani bois ancha paytgacha ushbu kitobni xarid qilish fikridan yiroqda yurganim ham rost. Faqat muqovadagi nimanidir va’da qilayotgan “Nobel mukofoti sovrindorlari kutubxonasi” bitigi tufayli kitob do‘konlariga yo‘lim tushganida uni bir karra qo‘limga olib varaqlab qo‘yardim. Garchi buyuk rus adibi, 1970 yil katta shov-shuvlarga sabab bo‘lgan antisovet ruhdagi romanlari uchun mazkur mukofotga sazovor bo‘lgan Soljenitsin ta’biri bilan aytganda “Jahon adabiyoti metri” sanalgan L.N.Tolstoy bu sovrin haqida “qandaydir kerosin sotuvchi adabiyot mukofotini taklif etadimi, bu qanday gap bo‘ldi?”, deb kinoya qilgan, garchi bu mukofot o‘tgan asr jahon badiiyatining buyuk siymolari, syurrealizm oqimi asoschisi Tomas Vulf, modern adabiyot yetakchilari Frans Kafka, Jeyms Joys, Marsel Prust, beqiyos shoir Federiko Garsia Lorka kabi mashhur nomlarni chetlab o‘tgan bo‘lsa-da, uning sohibi nomiga erishgan ijodkor o‘quvchi diqqatini tortmasdan qolmasligi ayon haqiqat, negaki aksarimizda bu mukofot faqat va faqat kuchlilarga beriladi degan tushuncha allaqachon shakllanib ulgurgan. Shu bois internetdan foydalanib, roman muallifi haqida ma’lumotlar to‘plashga urindim. Va bundan oltmish olti yil muqaddam adabiyot sohasidagi eng nufuzli mukofot sohibiga aylangan adib hayoti va ijodi haqida quyidagilarni bilib oldim:

Farang adibi Fransua Moriak 1885 yilning 11 oktyabrida Bordo shahrida tijoratchi er-xotin – Jan Pol va Margarita Moriaklar oilasida tavallud topgan. Tabiatan tortinchoq, o‘zini omadsizlar va baxtsizlar toifasidan deb bilgan bo‘lg‘usi adib yetti yoshidan maktabda, keyin kollejda va nihoyat Bordo universitetida tahsil oladi. 1908 yil o‘zining ilk – “Bog‘langan qo‘llar” deb nomlangan she’riy to‘plamini nashr ettiradi. 85 yil umr ko‘rgan adib barakali ijod qiladi. “Zanjirlar jabridan tug‘ilgan go‘dak”, “Moxovga taqdim qilingan bo‘sa”, “Olov daryosi”, “Volida”, “Ishq sahrosi”, “Tereza Dekeyra”, “Ilonlar komida”, “Munofiq”, “Qora daftar”, “Xudoyiga atalgan qo‘zichoq”, “O‘tmish hosilasi” romanlari, boshqa o‘nlab qissa, esse, dramalar uning qalamiga mansub. Moriak ilk bor 1946 yilda Nobel mukofotiga tavsiya etilgan edi. Oradan olti yil o‘tib “o‘z romanlarida inson hayoti dramasini chuqur ma’naviy zehn va badiiy mahorat bilan ochib berganligi uchun” ushbu nomga munosib deb topildi. U yuksak mukofotga loyiq ko‘rilgan yettinchi fransuz ijodkori bo‘ldi. Fransua Moriak 1970 yil 1 sentyabr kuni Parij shahrida vafot etadi.

Fransua Moriak ijodi haqida tadqiqotchi Anri Peyr bitgan quyidagi fikr ulkan adib asarlariga berilgan munosib baho desak xato bo‘lmaydi: “1930 yildan to 1945 yilgacha fransuz adabiyoti ixlosmandlari Moriakni yigirmanchi asr fransuz adabiyotida Marsel Prustdan keyingi ikkinchi shaxs deya baholab keldi, ammo 1945 yildan keyin unga bo‘lgan qiziqish biroz pasaydi”.

Barcha sohalardagi kabi adabiyot ham taraqqiy yo‘lidan borayotgani, yangi nomlar kashf etilayotgani bois, ehtimol Moriak ijodiga qiziqish birmuncha so‘ngani haqiqatga yaqindir, ammo o‘z botini qobig‘ida yashayotgan inson obrazining mazkur adibga xos talqini haqiqiy badiiyat muxlislari qalbida hamon saqlanib qolayotgani ham isbot talab qilmaydigan aksiomadir.

                                                                        2

Fransua Moriak “Ilonlar komida” romanida o‘quvchini inson botinidagi o‘zga birov anglashi qiyin bo‘lgan labirintlar aro sayohatga chorlaydi. Asar bosh qahramonning turmush o‘rtog‘iga faqat o‘zi vafot etganidan so‘ng yetib borishini ko‘zlagan maktubi ko‘rinishida yozilgan. Ilk bob mutolaasidanoq uning qariyb yarim asr birga yashagan ayoliga nisbatan qalbida urchigan adovat uchqunlarining guvohi bo‘lasiz. Bu adovat goh o‘zaro rashk, goh nafrat, goh bir-biroviga qalban begonalik ko‘rinishida rivojlanib boraveradi. Fikrimizning dalili sifatida asar ilk bobining, ilk satrlarini aynan keltirib o‘tishning o‘zi kifoya:

“Ushbu xatni po‘lat sandiqdagi qimmatli hujjatlar ustida ko‘rib, hayron bo‘larsan. Balki bu xatni o‘limimdan keyin senga berib qo‘yish sharti bilan notariusga topshirganim yoki ko‘zdan panaroq joyga yashirganim ma’qulroqmidi? Chunki badanim sovishga ulgurmasdanoq bolalar yozuv stolini ochib yarim asr davomida xayolimda qayta-qayta pishitgan intiqom xatini topib olishlari mumkin. Lekin tashvish tortma, ko‘ngling xotirjam bo‘lsin. Bankdan qaytgach, yo‘lakda turiboq qimmatli hujjatlarning o‘z joyida turganidan xabar topib, g‘oyat shodlanishingni va yuzingdan chimmatni ko‘tarmasdanoq bolalarga: “Qimmatli hujjatlar o‘z joyida turgan ekan”, deb qichqirishingni eshitgandek bo‘layapman”.

Maktub muallifi tub ma’nosi bilan aytganda nafaqat jamiyat, balki uning mo‘jaz bo‘lagi bo‘lgan oilada ham yolg‘izlanib qolgan kishi. Uning maqsad-muddaosi yagona – boyishga qo‘yilgan hirs, yillar o‘tib esa o‘z vorislarini ushbu boylikdan mahrum etish, shu yo‘l bilan bir umr o‘ziga begona bo‘lgan turmush o‘rtog‘i va farzandlaridan intiqom olish onlariga guvoh bo‘lish istagi. Tabiiyki, mutolaa jarayonida bosh qahramon dilida bu istak nimadan paydo bo‘lgan, uning bosh ko‘tarish jarayoni qanday yuzaga kelgan, shakllangan hamda qat’iy qarorga aylangan degan savol Sizni sira tark etmaydi. Garchi ushbu savolning yechimiga bosh qahramonning istig‘foridan javob topgandek bo‘lsangiz ham oilaviy muhit bosh mezon emasligiga dilingizda shubha o‘rmalaydi: “Janjallashishga bo‘lgan ishtiyoq oilamizga meros qolgan. Onamning tez-tez hikoya qilib berishicha, otam o‘z ota-onasi bilan urushib qolgan, ular esa o‘ttiz yil davomida o‘z qizlari bilan yuz ko‘rmas bo‘lib yashashgan va shunday olamdan o‘tishgan ekan (undan marsellik, biz bilan bordi-keldi qilmaydigan ammavachchalar qolgan)”.

Bosh qahramon, ancha-muncha shov-shuvli ishlarda yengib chiqqan advokat garchi oilaviy janjallarning nimadan kelib chiqqaniga aql yetkazmagan bo‘lsa-da, bir umr o‘z ota-onasini haq deb bilgan, balog‘at yoshiga yetganidan so‘ng ham uzoqlashib ketgan ammavachchalaridan begonaligicha qolgan. Bundan ko‘rinib turibdiki, inson hech qachon o‘z qobig‘idan, tarbiya topgan muhitidan ayro tusholmas ekan. Ammo begonaga aylangan qarindoshlar bilan yuz ko‘rishmaslik boshqa narsa, o‘z oilasi, pusht-kamaridan bo‘lgan farzandlar bilan bir umr, bir xonadonda yashab, yuz ko‘rishishdan qochib yashash mutlaqo boshqa narsa. Aslida buning iloji ham yo‘q. Axir bir xonadonda, yagona osmon ostida istiqomat qilar ekansan, istaysanmi, yo‘qmi, yaqin-begonalar bilan istalgan daqiqada yuzma-yuz qolishing tabiiy. Eng achinarlisi shundaki, ularning bir-birlarini ko‘rarga ko‘zlari yo‘q va ayni paytda uylaridan bosh ham olib ketisholmaydi.

Maktub jarayonida uning muallifi o‘tgan umriga boshdan-oyoq, sabr-bardosh bilan nazar tashlaydi va o‘zini oilasidagilar bilan begonalashtirgan omillarni kashf etishga intiladi. Qiziq, u baxt qasriga ilk qadam tashlagan navqironlik yillari turmush o‘rtog‘ining ilgari Rodolf degan yigit bilan unashtirilgani, lekin bu unashtiruv nikoh qurishgacha borib yetmagani haqidagi hikoyasiga deyarli e’tibor qaratmaydi. Vaqt o‘tib esa o‘sha Rodolf bilan kechirgan kunlari haqidagi xotiralar ayolini o‘zidan begonalashtirgani to‘g‘risida shubhaga bora boshlaydi. Qahramonimizning o‘zi ham musichai   beozor emas, u ham vaqtida oilasiga xiyonat qilgan, uning hayotida ham o‘z ayolidan izlab topmagani, muhabbat quvonchlarini tortiq etgan beva matematik ayol bor. Hatto undan o‘g‘il farzand ham ko‘rgan. Shu bois garchi anchadan buyon xastalik to‘shagida yotgan bo‘lsa-da, o‘ziga xayrixoh topish ilinjida noqonuniy o‘g‘li – Robertni izlab u onasi bilan yashayotgan shaharga yo‘l oladi. Agar o‘zi uchun har narsadan voz kechishga tayyor jazmani va undan tug‘ilgan farzandidan o‘z oilasida yetishmayotgan mehrni topsa butun boyligini ularga xatlab berib, xotini Iza, farzandlari Gubert va Jenevyevadan batamom intiqom olish niyati uni bu safarga chorlaydi. Afsuski, Robert u istaganidek uddaburon emas, aksincha qo‘rqoq va landavur bo‘lib chiqadi. Buning ustiga onasi va qo‘rqoq Robert o‘z tinchliklarini o‘ylab to‘ng‘ich farzandi, badfe’l Gubert bilan xufyona til biriktirishganini   sezib qoladi. Endi uning o‘z istaklarini ro‘yobga chiqarish uchun kifoya qiladigan umri qolmagan, kasallik uni qadamba-qadam ta’qib etar, bir haftalik besamar daydishdan so‘ng nomiga kelgan pochta xat-xabarlarni titkilar ekan, farzandlari bilan o‘ziga nisbatan ittifoq tuzib olgan turmush o‘rtog‘ining to‘satdan vafot etganligi to‘g‘risidagi telegrammaga ko‘zi tushadi.

Asar voqealarining eng kulminatsion nuqtasi ham shu nogahoniy o‘limga borib taqaladi. Ta’ziya bilan bog‘liq marosimlardan so‘ng bizning advokatimiz bor mol-dunyosini farzandlariga taqsimlab berib, o‘ziga turmush o‘rtog‘i bilan umrlarining eng sara ilk onlari o‘tgan uyni olib qoladi. Xotinining so‘nggi damlari guvohi bo‘lganlar uning o‘limidan oldin qandaydir qalin daftarni o‘tga tashlagani haqida qilgan hikoyalarini eslab, o‘choq ostidagi kulni titkilaydi va o‘sha daftardan tasodif tufayli omon qolgan ayrim parchalarni topadi. Ma’lum bo‘lishicha, Iza ham eridan yashirincha o‘z kechinmalarini qog‘ozga tushirib borgan, undan begonalashib qolayotgani sabablarini o‘zicha tahlil qilgan, bir umr unga talpinib yashagan va umrining qaysidir qismida uni hatto keksa eridan erta beva qolgan opasi Marinettadan kuchli ehtiros bilan rashk qilgan ekan.

Umrining so‘nggi onlarini tazarru bilan o‘tkazgan asar qahramoni turmush o‘rtog‘ining xotirasi bilan yashagan kunlari qalb bedorligini, umri davomida istagan, izlagan xayrixohlikni bir muddat ichkilikka mukkasidan ketgan, subutsiz eri o‘ziga oilada inson emas, ortiqcha buyum sifatida qarashgani uchun tark etgan nabirasi Janinidan topgandek bo‘lganini, umuman, o‘tkinchi umrni anglashilmovchilik tufayli bir-biriga nafrat nazari   bilan hayf ketkazgan oila fojiasini to‘liq anglayman desangiz, yaxshisi asarni o‘zingiz mutolaa qiling.

 

Abdunabi ABDIYEV

 

qashqadaryogz.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.