Voqelikka kinoyaviy munosabat

0
80
marta ko‘rilgan.

Yozuvchi Murod Muhammad Do‘stning “Lolazor” romani haqidagi adabiy bahslarni ko‘zdan kechirib, aytish mumkinki, munaqqid va kitobxonlar uchun muallif nuqtai nazarini aniqlash eng muhim masalaga aylangan. Zotan, badiiy asarning konseptual yaxlitligini ta’minlashda muallif obrazining ifodasi muhim rol o‘ynaydi. Adabiyotshunos olim Mixail Baxtin badiiy asardagi birlamchi va ikkilamchi muallifni ajratib ko‘rsatadi. Shunga ko‘ra, “Lolazor”dagi roman ijokori – o‘z so‘zi bilan ishtirok etmaydigan birlamchi muallif va o‘z so‘zi bilan qatnashayotgan muallif tafakkuri, dunyoqarashiga xos xususiyatlar ifodachisi o‘laroq namoyon bo‘ladigan ikkilamchi muallif obrazini farqlaymiz. Bu o‘rinda ikkilamchi muallif obrazi haqida fikr yuritamiz.

Ikkilamchi muallif obrazini ifoda etishda adibning “Galatepaga qaytish”, “Iste’fo” qissalari bilan “Lolazor” romanida jiddiy farq ko‘zga tashlanadi. “Galatepaga qaytish”dagi G‘aybarov ko‘p jihatdan ikkilamchi muallif obrazi vazifalarini “o‘zlashtirgan”. Muallif o‘z dunyoqarashi, ijtimoiy-axloqiy qarashlari va hayotiy pozitsiyasini ko‘p jihatdan Toshpo‘lat G‘aybarov orqali aks ettiradi. Ayni paytda G‘aybarov bilan biografik muallif orasiga tenglik alomati qo‘yib bo‘lmaydi. “Iste’fo” qissasiga ham Toshpo‘lat G‘aybarov muallifning ijtimoiy-ma’naviy qarashlariga muvofiq qahramon sifatida kiritilgan. “Iste’fo”da G‘aybarov ikkinchi darajali personaj holida ko‘rinadi, bu esa ikkilamchi muallif obrazini aks ettiruvchi obraz ishtiroki qisqargan demakdir. Toshpo‘lat G‘aybarovni biz “Lolazor” romanida ham uchratamiz, biroq uning ishtiroki hatto epizodik obraznikidan ham kichikroq, Saidqul Mardon uni bor-yo‘g‘i bir marta eslab o‘tadi, xolos. “Galatepaga qaytish”, “Iste’fo” va “Lolazor” asarlarini o‘zaro qiyoslasak, qiziq bir teskarilik kuzatiladi: asardan asarga muallifning voqelikka kinoyaviy munosabati kuchayib boradi, ayni paytda muallif ongi, tafakkurini, ijtimoiy-ma’naviy pozitsiyasini aks ettiradigan qahramon ishtiroki tobora kamayib boradi. Suqrotga xos kinoyaviy pozitsiyani esga oladigan bo‘lsak, muallif ayni donishmand kabi savol qo‘yganu endi faqat boshqalarning javobini tinglayotgandek. Murod Muhammad Do‘st asardan asarga o‘tgan sari o‘zining so‘ziga, “ovoz”iga ega ikkilamchi muallif ishtirokini qisqartirish evaziga o‘zini chetga oladiki, natijada yozuvchining voqelikka kinoyaviy munosabatini ifoda etishning kompozitsion usullari salmog‘i orta boradi. Romandagi dialogizm ana shunday usul sifatida ko‘rinadi.

Kino san’atida “kameo” degan tushuncha bor. Film rejissyori, mashhur shaxslar yoki taniqli aktyorlarning filmda epizodik, o‘ta kichik bir rolni ijro etishi kameo deyiladi. Muhammad Do‘st “Iste’fo” va “Lolazor” asarlarida mohiyatan kameoga o‘xshash usulni qo‘llaydi. “Iste’fo” qissasida Murod degan kichkinagina obraz bor[1]. “Lolazor”da bu usul nisbatan kengroq qo‘llangan. Romanda biografik muallifning hayotiy qarashlari, ijtimoiy-ma’naviy nuqtai nazariga yaqin turadigan uchta obraz bor, bular – Toshpo‘lat G‘aybarov, Ko‘klamov va muharrir yigit Sayfiddin. Bu safga yana qisman “Mahmadana”ni ham kiritish mumkin. Ushbu obrazlar ikkilamchi muallif obrazini to‘laligicha aks ettirolmaydi, lekin Yaxshiboyev va Saidqul Mardon mikrodialogi, ya’ni qahramon ongidagi dialogda muallif ishtirokining hayotiy asoslarini ko‘rsatish, asoslash vazifasini bajaradi.

Nazar Yaxshiboyev va Saidqul Mardon obrazini yaratar ekan, Murod Muhammad Do‘st nafaqat bu ikki ijtimoiy tipning hayotiy ildizlariga tayanadi, balki shu ikki toifa kishilar bilan o‘zining shaxsiy muomala-muloqotlari, ehtimolki, o‘z ongida ular bilan sodir bo‘lgan bahslarga ham tayanadi. Tasavvur qilish mumkinki, muallif o‘zidan katta avlodning ikki xil tipiga mansub kishilar bilan muloqot davomida bir holatga – Mixail Baxtin “o‘girilib qarash”[2] deb atagan hodisaga ko‘p marta duch kelgan. Ularning hayotiy pozitsiyasi, kechirgan umri, ijtimoiy-ma’naviy tanlovi haqida suhbatdosh, deylik, keyingi avlod vakili qanday fikrda bo‘lishi, qanday hukm-xulosaga kelishi ularni nihoyatda qiziqtirgan. Buni hayotda ko‘p bor kuzatgan Muhammad Do‘st “Lolazor”da Yaxshiboyev va Saidqul Mardon “o‘zga”ning (ayniqsa, muallif mansub avlod vakillarining) fikriga, “bu odam men haqimda nima deb o‘ylayapti?”, degan hadikda “o‘girilib qarash”lariga juda keng o‘rin bergan.

“Lolazor” romanidagi “Bemor” va “Qissanavis” boblarida aks etgan dialog muallif ongida har ikki tip bilan ro‘y bergan dialogning boshqa qutbdan (Yaxshiboyev, Saidqul Mardon tomonidan) berilgan talqinidir. Boshqacha aytganda, romanda nafaqat qahramonlar, balki muallif bilan qahramonlar o‘rtasidagi dialog ham aks etgan. Muallif va Yaxshiboyev, muallif va Saidqul Mardon dialogining romandagi ifodasi ko‘p jihatdan “Yaxshiboyev – Saidqul Mardon“dialogiga bog‘liq bo‘lib, avval shu haqda fikr yuritamiz[3].

“Yaxshiboyev – Saidqul Mardon” dialogi kompozitsion sathda – “Bemor” va “Qissanavis” boblarining o‘zaro dialogi shaklida berilgan, biroq qahramonlar ongidagi dialog – mikrodialog shaklida berilmagan, ya’ni roman badiiy vaqti davomida Saidqul Mardon o‘z ongida Yaxshiboyev bilan, Yaxshiboyev esa Saidqul Mardon bilan dialogga kirishmaydi. “Roman badiiy vaqti davomida” deb ta’kidlashimizning sababi shundaki, Yaxshiboyev ongida qachonlardir Saidqul Mardon bilan dialog yuz bergan. Bu dialog izlarini biz uning Saidqul Mardonnikiga ilk bor kelgan paytidagi suhbat davomida his qilamiz: “Keyin aytmoqchimanki, siz meni ancha jo‘n tushunarkansiz. Tushunchangiz jo‘n emas, yo‘q, siz xiyla zukko odamsiz, lekin mening o‘zimni jo‘n deb o‘ylaganingiz yomon”. Bu paytda Yaxshiboyev ongida Saidqul Mardon bilan dialog ro‘y berayotgandiki[4], uning Saidqul Mardonnikiga kelishi ham ana shu ichki bahslarning natijasi edi. Yaxshiboyev Saidqul Mardonga – halolligi va yo‘riqqa tushmagani uchun havas qiladigan odamiga o‘zini tushuntirishni xohlaydi.

Munaqqid va tadqiqotchilar e’tiboridan chetda qolib kelayotgan bir tasvir bor, bu Yaxshiboyevning Saidqul Mardon haqida yozgan qissasidir. Biz qissaning mazmunidan bexabarmiz, lekin butun roman matniga tayangan holda ushbu qissaga qahramonlarni tushunishdagi ahamiyatidan kelib chiqib, baho berishimiz mumkin. Saidqul Mardon Yaxshiboyev kechmishini yozish davomida o‘ziga Yaxshiboyev ko‘zi bilan qarashga, u va o‘zi haqidagi qarashlarini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi. Yaxshiboyev ham qissani yozar ekan, tasavvuridagi Saidqul Mardon voqelikdagi Saidqul Mardondan farq qilishi ma’lum bo‘lib qoladi. Natijada, Saidqul Mardon Yaxshiboyevni dialog sub’yekti sifatida qiziqtirmay qo‘yadi, shuning uchun ham u qissani oxiriga yetkazolmaydi. Shunga ko‘ra, “Bemor” boblari zamon va makonida Saidqul Mardon Yaxshiboyev uchun dialog sub’yekti emas, kinoya ob’yekti darajasiga tushib qoladiki, Yaxshiboyev uni bor-yo‘g‘i uch marta, shundayam kinoya bilan eslaydi, xolos. Sababi Yaxshiboyev ongidagi “Yaxshiboyev – Saidqul Mardon” dialogi qahramon uchun allaqachon qimmatini yo‘qotib bo‘lgan.

Saidqul Mardon esa o‘z ongida Yaxshiboyev bilan dialogga kirishishdan ongli-ongsiz ravishda o‘zini olib qochadi. “Qissanavis” boblarida Saidqul Mardon Yaxshiboyevni dialogning predmeti darajasida qoldirishga, matnni u bilan bahs shaklida emas, u haqdagi xotiralar shaklida qurishga intiladi. Biroq Yaxshiboyev shaxsi haqida yaqindan bilgan sari, uning hayotini yashab ko‘rgan sari Yaxshiboyev u uchun predmet darajasidan chiqib, bahsga kirishadigan sub’yekt (“o‘zga”) darajasiga chiqib boraveradi. Bu hol Saidqul Mardonni boshqa bir “o‘zga” tomon o‘girilishga, muallif mansub avlod nigohida o‘z hayotiy pozitsiyasining maqbulligini tasdiqlab olish istagiga sabab bo‘ladi. Buning yorqin misoli sifatida Saidqul Mardonning muharrir yigit Sayfiddin bilan suhbatini eslash kifoya: “Yoshimga yarashmasa ham, yugurib borib bilagidan tutdim… Ukamiz ovozimdagi yalinchoqlikni sezdimi, birdan xijolat chekdi”. Sayfiddin Saidqul Mardonni u kutganidek qabul qilmaydi, uning qarashlarini Yaxshiboyevnikidan afzalroq deb bilmaydi. Sayfiddin va do‘stlari Saidqul Mardon kutayotganidan xabari bo‘lgan holda unikiga kelmasliklarida shunday ma’no bor, Saidqul Mardon ularni shaxs sifatida qiziqtirmaydi. Buni Saidqul Mardonning o‘zi ham his qiladi, his qilgani barobarida ular nazarida o‘zining darajasini tasdiqlab olish ehtiyoji ham kuchayib boraveradi.

Yaxshiboyev obrazida ham keyingi avlod fikriga “o‘girilib qarash”larga ko‘p bor duch kelamiz. Uning Ko‘klamovga munosabatida oshkora havas bor: “Sodda edik, Xudo haqqi sodda edik, bamisoli manavi ko‘klam nafasini ufurib turgan begunoh yigitchaday!..”. Yana Yaxshiboyevning muallif mansub avlod bilan ichki dialogiga “Mahmadana” bilan qisqa suhbat davomida o‘ylaganlari yaxshi misol bo‘la oladi: “…hattoki sen, men o‘zim pisand qilmaydigan pandavaqi bir bola, hattoki sen ham meni chalg‘itasan. Mening xudbinligim shundaki, hattoki senga ham yoqqim keladi. Mahmadana bolam, <…> senlar minbarlarni tang qilgan paytlaringda, og‘izlaringdan chiqadigan almoyi-aljoyi gaplarda, changalzor-selvalarning tumtaroq ta’riflarida – men o‘zim, Nazar Yaxshiboyevich Yaxshiboyev, boshqa oqsoqollardan farqli o‘laroq, gardsiz, g‘uborsiz qolishni istayman. O‘shanda sen mening nomimni dastak qilib og‘izdan ko‘pik sochasanki, ana, Nazar Yaxshiboyevichday keksa va mo‘tabar odam ham changalzor-selvalarni o‘qib tushundi, yaxshi ekan deb aytdi, xo‘sh, qolganlar nega buni tan olmaydi, qolganlar nega nodonlik qiladi?” Ushbu parchada uchta nuqtai nazar aks etyapti: birinchisi, Yaxshiboyevning “Mahmadana”ga munosabati; ikkinchisi “Mahmadana”ning Yaxshiboyevga munosabati (“Nazar Yaxshiboyevichday keksa va mo‘tabar odam ham…”); uchinchisi, muallifning Yaxshiboyev va “Mahmadana”ga munosabati. Bu o‘rinda “Mahmadana”ga munosabatda muallif kinoyasi qahramonning kinoyaviy nuqtai nazari bilan birlashib ketadi. Yaxshiboyevning Ko‘klamovga havas bilan qarashi, ayni paytda “Mahmadana” kabi yoshlarga nisbatan kinoyaviy nuqtai nazari keyingi avlod vakillari orasidagi tiplarga ishora qiladi. Avlod vakili sifatida ikkilamchi muallif Yaxshiboyevga qo‘shilib “Mahmadana”ning ustidan kuladi. Ya’ni, “Mahmadana”ga munosabatda ikkilamchi muallif (“Mahmadana”ga tengdosh avlod vakili) Yaxshiboyev bilan bir maqomda, bitta pog‘onada turibdi. Bu yerda yana bir nuqtai nazar mavjudki, u badiiy vositalar bilan ifodalanmagan, nafaqat “Mahmadana”dan, balki Yaxshiboyev va ikkilamchi muallifdan ham bir pog‘ona balanddagi muallifdir.

Romanda Toshpo‘lat G‘aybarov ishtiroki epizodik obraznikidan ham kichikroq ekanini aytib o‘tdik. “Birinchi manzara”da Oshno eski tanishi Oqsoqolning o‘g‘li Toshpo‘lat G‘aybarovni huzuriga chaqirtirgani aytiladi: “Lekin Raim G‘aybarovning o‘g‘li Toshpo‘lat o‘lguday o‘jar yigit edi – bormaydi. Martabasi kichikroq Elomonov so‘roqlatganda bormagan odam, endi undan kattarog‘iga boramanmi, deb aytadi”. Bu tafsilotni keltirayotgan Saidqul Mardonda o‘z hayotiy qarashi Toshpo‘lat G‘aybarovnikiga yaqin ekanini ta’kidlash istagi yo‘q emas. Biroq asar davomida Saidqul Mardon bilan Toshpo‘lat G‘aybarov birbirini shaxsan tanimasligi, bevosita muloqotda bo‘lmasliklarining o‘ziyoq mazkur ikki obraz o‘rtasida umumiylik, yaqinlik yo‘qligini anglatadi. Ya’ni, shaxsiyati va xarakteri o‘rtasida muvozanatni saqlagan G‘aybarov bilan umumiyligini ta’kidlash istagi Saidqul Mardonda bor, lekin muallif Toshpo‘lat G‘aybarovni nafaqat Yaxshiboyev davrasidan, balki Saidqul Mardondan ham “uzoqlashtiradi”.

Keltirilgan misollardan ko‘rinib turibdiki, keyingi avlod vakillariga o‘z dunyoqarashiga ega inson sifatida taqdim etish istagi har ikki qahramon – Nazar Yaxshiboyev va Saidqul Mardon uchun ham xos. Faqat Yaxshiboyevning muallif mansub avlod bilan ichki dialogida Saidqul Mardondan farqli bir jihat bor. Yaxshiboyev ongida “o‘zga” sifatida ko‘rinayotgan muallif mansub avlod vakillarini unga baho beradigan, hukm qiladigan darajada qoldirmaydi, o‘zi haqidagi haqiqatni ulardan avvalroq anglaydi, e’tirof etadi. Bu bilan u o‘z ongidagi har qanday “o‘zga” maqomidagi odamdan bir pog‘ona balandga ko‘tariladi. O‘zi mansub avlodda ham, keyingi avlodda ham hukm chiqarishga haqli odam yo‘qligiga bo‘lgan ishonch uning barcha-barchaga kinoyaviy munosabatini psixologik jihatdan asoslab turadi.

Romanda Saidqul Mardonning voqelikka munosabati, asosan, elegizm xususiyatiga ega. Shu bilan birga uning munosabati kinoyadan butunlay xoli emas. Sayfiddin bilan suhbatda: “O‘zlaridan so‘rasak, Sayfiddinjon, deb achitdim, Yaxshiboyevni bunchalar iqingiz suymas ekan, nega “Saylanma”siga muharrir bo‘ldingiz?”, deydi. “Anqara” kuyovga munosabatida, birga tushgan suratini ko‘tarib Oshnoning huzuriga chiqqan yozuvchi do‘st haqidagi o‘rinlarda Saidqul Mardon kinoya maqomida turadi. Biroq u kinoyaviy maqomda izchil emas, buning uchun unda shaxslik yetishmaydi, uning shaxsi xarakteriga qaraganda ojizroq. Zotan, kinoyaviy maqom insondagi shaxsga xos ibtidodan darak beradi. Boshqacha aytganda, u o‘zi uchun, o‘z shaxsi uchun yasab olgan qolipdan tashqariga chiqmay yashab o‘tgan inson. Bu holni Saidqul Mardon yaxshi his qiladi, lekin uning kinoyasi yo‘riqqa tushgan Yaxshiboyevning o‘z-o‘ziga kinoyasidan farqli bo‘lib, u o‘zi yaratgan qolipdan chiqmay yashagani uchun elegiyaviy kayfiyatga beriladi. Bunga Saidqul Mardonning To‘pori xo‘jaligidagi do‘mbiraning ovozini yaxshi ko‘radigan, erkini sog‘ingan Graf laqabli otga qarab o‘ylaganlari yaqqol misol bo‘ladi: “G‘alati bo‘lib ketdim… Xudo kechirsin-u, lekin qarshimdagi tulpor nazarimda kichrayib qolganday bo‘ldi. Yo‘q, gapim erishroq chiqdi, aniqrog‘i, uni ham o‘zimday yetim ekan, deb xayol qildim. <…> O‘zimni shu otga mengzadim, deb aytsam, to‘g‘riroq bo‘lardi, lekin battar kulgiga qolishdan cho‘chiyman”. Graf tabladan olib chiqilganida Saidqul Mardonning yodiga tushgan doston misralari ham qahramonning o‘ziga ishora qiladigan majoziy ma’no tashiydi: “Soqibulbul naycha qo‘yib qarasa, G‘irko‘kning qirq qulochlik qanoti qirq buklanib yotgan ekan…” (215-bet). Butun asar kompozitsiyasida aks etgan dialogizm orqali muallif (qahramonning o‘zi ham) nima uchun Saidqul Mardon hayotiy nuqtai nazarini Yaxshiboyevnikidan afzal hisoblamasligi, Yaxshiboyev bilan qiyoslab uning foydasiga xulosa chiqarmasligi sababi oydinlashadi: har ikki qahramon ham yo‘riqda yashab o‘tgan insonlardir, farq shuki, Yaxshiboyevning yo‘riqqa tushishi Oshno bilan bog‘liq, Saidqul Mardonniki esa uning o‘zi uchun yasab olgan qoliplardan iborat. Qissanavis bir o‘rinda o‘zi haqida shunday yozadi: “Ammo ko‘ngilning tub-tubida keng yozmoq istagan qanotlaring aslida cho‘ltoqligini payqab turganing yomon, sen tushgan yo‘lning uchiyu sen axtargan manzilning shundoqqina sharpasi sezilib qolgani yomon”. Shuning uchun ham u “qirq qulochlik qanoti qirq buklanib yotgan” Grafda o‘zini ko‘radi, imkonlarini yuzaga chiqarolmay umr kechirganiga ich-ichidan afsuslanadi.

Saidqul Mardonga ikkilamchi muallif munosabati ham qahramonning o‘zi tomonidan aytilgan gaplar orqali aniqlashadi: “Sezamanki, azbaroyi rahmlari kelganidan, azbaroyi jonlari achiganidan eslashyapti”. Ikkilamchi muallif Saidqul Mardonga munosabatda uzil-kesil kinoyaviy maqomga o‘tolmaydi, unda bu tipga nisbatan achinish kuchliroq. Romanda o‘z so‘zi bilan qatnashmayotgan birlamchi muallif esa Saidqul Mardonga kinoyaviy nuqtai nazardan baho beradi. Roman qurilishida aks etgan “Yaxshiboyev – Saidqul Mardon” muloqoti orqali maqbul hayotiy maqomda yashab o‘tganiga o‘zini ham, o‘zgani ham ishontirish istagidagi Saidqul Mardon Yaxshiboyev kabi kinoyaviy inkor qilinadi. Shuningdek, Saidqul Mardonni Yaxshiboyevdan afzal hisoblashi mumkin bo‘lgan kitobxonlar ommasi ham borki, bu hol muallifni bilib turib bilmaslikka olib tasvirlashga, Saidqul Mardonga nisbatan kinoyaviy munosabatni romanning dialogik qurilishi ortiga yashirishiga sabab bo‘lgan.

Aytilganlardan “Lolazor” romanida voqelik ikkita (“Bemor”, “Qissanavis”) emas, uchta nigoh orqali aks ettirilgan, degan xulosa kelib chiqadi. Faqat “uchinchi nigoh” Nazar Yaxshiboyev va Saidqul Mardon mikrodialoglaridagi “o‘zga” orqali aks etadi. Shuningdek, romandagi “Manzaralar” boblari “uchinchi nigoh”ning yanada kengroq o‘rin egallashi uchun imkon yaratgan. Garchi mazkur boblar ham qissanavisga tegishli ekani aytilsa-da, mohiyatan uslubda katta farq seziladi. Bu farq, eng avvalo, voqelikni Saidqul Mardonga xos bo‘lmagan kinoyaviy nuqtai nazardan tasvirlashda ko‘rinadi. “Manzaralar” bobiga o‘tishdan avval Saidqul Mardon “Nedir boshqa ohang kerakday” deb yozadiki, “boshqa ohang”da so‘zlash aslida muallifning o‘zi uchun zarur edi. Qisqasi, qahramonlar ongi orqali tasvirlashda uchta sub’yekt ongiga tayangan muallif rivoya strukturasini ayni sub’yektlarga mos ravishda uch qismga: “Bemor”, “Qissanavis” va “Manzaralar” boblariga ajratadi.

“Galatepaga qaytish” qissasida “Samad – G‘aybarov – Shoir” uchligida muallif ko‘p jihatdan G‘aybarov orqali o‘z nuqtai nazarini aks ettirgan bo‘lsa, “Lolazor”da bu hol murakkabroq ko‘rinishga ega. “Yaxshiboyev – muallif – Saidqul Mardon” dialogida aks etgan ikkilamchi muallif kompozitsion sathda Yaxshiboyev, Saidqul Mardon bilan birgalikda birlamchi muallifning kinoyasi ob’yektiga aylanadi. Ya’ni muallif o‘zi mansub avlod vakillarini ham asarda namuna bo‘ladigan hayotiy pozitsiyadagi kishilar sifatida taqdim etishga intilmaydi. Boshqacha aytganda, muallif ko‘p jihatdan Ko‘klamov, Sayfiddin va G‘aybarov mansub avlodga umid ko‘zi bilan qaraydi, biroq hali ular Yaxshiboyev va Saidqul Mardonnikidan farqli, maqbul hayotiy maqomda ekanini isbotlashga ulgurganicha yo‘q. Yaxshiboyevning hayotini yashab ko‘rish muallif va u mansub avlod uchun bir sinov bo‘lib, avlod bu sinovdan o‘ta oladimi, muallif umidlarini oqlaydimi, degan masala ochiq qoldiriladi. Negaki, Yaxshiboyev atrofidagi manfaat uchun har narsaga tayyor shotirlar va Saidqul Mardonning roman oxiridagi: “Yagona istagim shuki, loaqal, uch-to‘rtta eldoshu tildosh ukalarim, hali lafzi ham, bo‘g‘zi ham bulg‘anmagan uch-to‘rt kishi, o‘z e’tiqodlariga mening istiholamni ham esh etsa…” degan so‘zlari uzil-kesil xulosa chiqarishga imkon bermaydi.

 

REZYUMYe

 

Maqolada Murod Muhammad Do‘stning “Lolazor” romanidagi dialogizmning voqelikka kinoyaviy munosabatni ifoda etishdagi roli o‘rganilgan. Kompozitsion dialogizmdagi elegizm va kinoyaviy nuqtai nazarning sabablari ko‘rsatilgan.

 

V statye issleduyetsya rol dialogizma v vi’rajenii ironicheskogo otnosheniya k deystvitelnosti v romane M. Muxammada Dosta “Polyana, usi’pannaya tyulpanami”. Vi’yavleni’ prichini’ elegizma i ironicheskoy tochki zreniya v kompozitsionnom dialogizme.

 

The article studied the role of dialogism in the expression of ironical attitude towards reality in the novel M. Muhammada Dosta “Field of Tulips”. The reasons elegizma and ironic point of view in the composite dialogism.

 

Mashhura SHERALIYEVA

 

“Sharq yulduzi”, 2017–1

 


[1] Qissada o‘g‘liga zarur kitobni topish uchun Elomonov eskicha xat biladigan Toshpo‘lat G‘aybarov bilan gaplashishi kerak bo‘ladi, biroq u G‘aybarovning qayerda yashashini bilmaydi. Shunda Binafshaxon aytadiki: “Muroddan so‘raysiz. G‘aybarov bilan osh-qatiq deyishadi. Ikkoviyam asli tayinsiz odamlar. Yangamiz shoirligini tashlasa, qo‘y so‘yaman, deb aytgan kim – o‘sha Murod ukangiz-da! O‘zi yozolmaydi, yozganni ko‘rolmaydi”. Binafshaxonning o‘zi bu gaplarni jiddiy aytayotgan bo‘lsa-da, ushbu parchadagi kinoya ochiq-oshkor sezilib turibdi. Bu o‘rinda muallif o‘ziga tegishli kinoyani personaj (Binafshaxon) tilidan beryapti, ayni paytda kinoya sub’yekti aslida o‘zi (Murod) ekanini ham ta’kidlayapti.

[2] Baxtin M.M. Problemi’ tvorchestva Dostoyevskogo. Kiyev, 1994.// http://www.vehi.net/dostoevsky/bahtin/

[3] “Yaxshiboyev – Saidqul Mardon” dialogi aslida biografik muallif ongida ro‘y beradi, bu mohiyatan ikki xil ijtimoiy tipni qiyoslab ko‘rayotgan, ijtimoiy-ma’naviy tanlov qarshisida turgan inson ongidagi dialogdir. Romanda ushbu dialog muallifning bevosita ishtirokisiz – “Bemor” va “Qissanavis” boblarining o‘zaro dialogi ko‘rinishida aks ettirilgan.

[4] Yaxshiboyev ongidagi bu davrga tegishli “Yaxshiboyev – Saidqul Mardon” dialogi romanda aks etmaydi, chunki bu davr voqealari Saidqul Mardon xotiralari – “Qissanavis” boblarida tasvirlangan.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.