Tursunboy Adashboyev

0
309
marta ko‘rilgan.

Taniqli bolalar shoiri Tursunboy Adashboyev 1939 yilda qardosh Qirg‘izistonning O‘sh viloyatiga qarashli Olabug‘a tumanidagi Safed Bulon qishlog‘ida tug‘ilgan. U Toshkent davlat dorilfununini hamda Jahon adabiyoti institutini bitirgan. Shoir “Olatog‘-lolatog‘” kitobida yozganidek, ikki elning farzandidir:

O‘zbek, qirg‘iz qoni singgan,

Sizga aytsam to‘g‘riman.

Shu boisdan ikki xalqning

Erka shoir-o‘g‘liman.

Tursunboy Adashboyev o‘zbek va qirg‘iz tillarida ijod qiladi.

“Kamolning olmasi” deb nomlangan birinchi kitobi 1967 yilda talabalik chog‘idayoq nashr etilgan. Keyinchalik Toshkentdagi “Yosh gvardiya”, Bishkek shahridagi “Mektep” nashriyotlarida “Biz sayohatchilar” (1969), “Ala-Toluk bolomun” (1971), “Arslonbob sharsharasi” (1973), “Surnay” (1975), “Nur daryo” (1977), “Guldasta” (1979), “Olatog‘-lolatog‘” (1982), “Oqbura to‘lqinlari” (1985), “Sovg‘a” (1987) to‘plamlari bosilib chiqdi.

Kichkintoylarga qisqa va lo‘nda she’rlar yozish, qissadan hissa chiqarish Tursunboy Adashboyev ijodining eng muhim fazilatlaridan biridir. Ijodkorning “Sumalak” sarlavhali she’ri shu jihatdan e’tiborli:

Boychechaklar nish urib,

To turguncha o‘rnidan.

Bahor qishni tarnovga,

Osib qo‘ydi burnidan.

Yoki bolalarning cheksiz xayoloti bilan bog‘liq bo‘lgan “Tugma” deb nomlangan mashqi ziyrak kuzatuvchanlikning mahsulidir:

Ro‘zvon xola qo‘shniga

Chiqqanida elakka.

Kamzulining tugmasi,

Tushib qoldi yo‘lakka.

Chumolilar to‘planib,

Majlis qurar shoshilib:

Bir, ikki, uch ko‘tardik,

Tegirmonning toshini…

Tursunboy Adashboyevning kulgiga boy, hazil-mutoyiba bilan yo‘g‘rilgan asarlari boshqa xalqlar tillariga ham o‘girilgan. Masalan, “necHH Xobopohok”, “MenLHHH; a”, “no^apoK”, “Olti oyoqli xo‘tikcha”, “Olatog‘ ohanglari” singari bir talay kitoblari rus, latish, qozoq va o‘zbek bolalar she’riyati antologiyalaridan munosib o‘rin olgan. 1989–90 yillarda uning “Arslonbob afsonasi”, “Sichqonning orzusi”, “Uch bo‘taloq va sirli qovoq” to‘plamlari nashr etildi.

Ijodkor qator uchrashuvlarda, gazeta va mahallalardagi suhbatlarda berilgan savollarga qaytargan javoblarida she’r yozishning sir-sinoatlarini o‘ziga xos yo‘nalishda ochib berganligini kuzatamiz:

– Nima uchun bolalarga she’r yozasiz?

– Ezib yomg‘ir yog‘ganidan keyin, yetilgan yerni, zavqshavq bilan haydagan qo‘shchining mehnatini sira kuzatganmisiz? Kichkintoylarga she’rlar mashq qilar ekanman, ana shu dehqonga o‘xshab ter to‘kishga harakat qilaman. Demak, har kim qo‘lidan kelgan yumushni uddalashi kerak. Qisqasi, bolalarga she’r yozishdan o‘zga ish qo‘limdan kelmaydi.

– Sizda she’rning tug‘ilishi qanday kechadi?

– Asosan, hayotni, bolalarning so‘ngsiz olamiga aloqador ikir-chikir voqea va hodisalarni sinchiklab kuzatishdan tug‘iladi. Masalan, oddiy bir tugmani chumolini yo‘liga qo‘yib, xattiharakatini kuzatsangiz, taxminan quyidagicha mashq qog‘ozda aks etishi mumkin:

Charchab, horib Yumushdan

Qaytar edi Qumursqa.

Tugmani Olib qo‘lga,

Tashladim Uni yo‘lga.

U yon-bu yon Bo‘yladi.

Tog‘ ekan deb O‘yladi…

– She’rlaringizda manzara yaratish mahoratini kimdan o‘rgangansiz?

– Har bir misra ustida ishlash va manzara yaratish san’atini ustoz Qudrat Hikmatdan o‘rganganman. Qudrat akaning lampochka haqidagi misralariga e’tibor bering:

To‘lqinjonning nok nusxa

Lampochkasi bor edi.

Patronga solish bilan

Uyning ichi yoridi.

Qattiqqo‘l ustoz nazaridan o‘tgan, endilikda muallifning eng yaxshi mashqlari qatoridan o‘rin olgan “Nasibaning olmasi” sarlavhali she’ri shu jihatdan ibratlidir:

Nasibaning olmasi

Tushib ketdi ariqqa.

Tutqich bermay o‘ynaydi

Xuddi o‘xshab baliqqa.

Sodiqjon ko‘rib qolib,

Olmani ushlab berdi,

Rahmat aytib Nasiba

Yarmini tishlab berdi…

Iqtidorli shoirning o‘qimishli she’rlari jamlangan “Uch bo‘taloq va sirli qovoq” to‘plamidagi asarlarni o‘qir ekanmiz, ijodkor quvnoq, yengil kulgi bilan sug‘orilgan misralar orqali kichkintoylar dunyosini mahorat bilan ochib berishdek o‘z uslubiga sodiq ekanligini ko‘ramiz. Chunonchi, “Ahil do‘stlar” she’rida Suhrob bilan Jahongir ismli ikki do‘st bitta bog‘chaga qatnab, hatto muzqaymoqni ham teng bo‘lib yeydigan ikki oshna-og‘ayniga to‘p sovg‘a qilingach, ko‘ngilxiralik bo‘lmasligi uchun ular koptokni ham ikki bo‘lakka yorib o‘ynaydilar:

Sovg‘aga kelgan to‘pni

Yotsiramay olishib,

Teng sherikka bo‘lishdi,

Shart ikkiga yorishib…

Kitob va daftarning qadr-qimmatiga yetmaydigan, xususan, daftarni isrof qiladigan bolakaylar ko‘p uchrab turadi. Shoir “O‘n ikki varaq daftar” she’ri orqali ana shunday o‘quvchilardan ibrat olmaslikka chaqiradi va qissadan hissa chiqaradi:

O‘n ikki varaq daftar

Xolis xizmat etmadi.

Lo-la, osh, el” so‘zini

Yozish uchun yetmadi…

Shoirning bolaligini xotirlash asnosida yaratilgan o‘nlab mashqlari ham hayotiy voqealarning hosilasi ekanligi bilan ajralib turadi. Ikkinchi jahon urushi hamda urushdan keyingi davrda kichik ovulda ro‘y bergan hodisalar silsilasi Tursunboy Adashboyev she’rlarining o‘zagini tashkil etadi. “Tush bo‘lib qolsin mayli…” she’ridagi quyidagi misralar kishini olis bolalikka yetaklaydi:

Dumbul bo‘lgan bug‘doyning

Qaychilayman poyasin.

Bu bir qozon qo‘g‘irmoch

Shodligim nihoyasiz.

Bu – urushdan keyingi,

Pishiqchilik o‘lkamda.

Sezmay qopman tarsa-turs

Qamchi tushdi yelkamga.

Jon xavfida uyg‘ondim

Ha, qorovul tufayli.

Xayriyat tushim ekan,

Tush bo‘lib qolsin mayli…

Kichkintoylar uchun atalgan she’rlar to‘q mag‘iz qofiyalar asosiga qurilgan taqdirdagina o‘qish uchun o‘ng‘ay, yodlash uchun oson ko‘chadi. Zotan, Zafar Diyor, Qudrat Hikmat she’riyatining umrboqiyligi ana shundadir. Tursunboy Adashboyev ham ustozlari izidan borib kutilmagan qofiyalar topadi. Bu muallif qalamga olgan mavzuni o‘quvchiga tezroq yetib borishiga xizmat qiladi. Shoirning ijodiy fazilatlaridan yana biri she’rlarining qisqa, lo‘ndaligida.

Tursunboy Adashboyev jahon hamda qardosh xalqlar bolalar she’riyati vakillarining asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilish borasida ham faol ish olib borayotir. Uolter De Lamer, Yan Bjexva, Korney Chukovskiy, Samuil Marshak, Musa Jong‘oziyev, Qodir Mirzaliyev, Og‘ageldi Allanazarov, Qanibek Junushev, Saydali Ma’mur, Leons Briyedis, Yesken Yelubayev she’rlarini yosh kitobxonlar Tursunboy Adashboyev tarjimasida sevib o‘qishadi. Shoir kichkintoylarning ulkan adabiyotiga bo‘lgan yuksak e’tiqodini quyidagi misralarda ro‘y-rost bayon etadi:

Bolajonlar, ko‘nglim nayin

Sizlar uchun sozlaganman.

Qudrat Hikmat aytgandayin

Har maqomda yozmaganman…

Tursunboy Adashboyev va u kishining tengdoshlari bolalikning shirin daqiqalaridan benasib qolishgan. Ularning bolaliklari ikkinchi jahon urushi yillariga to‘g‘ri keldi. Daladagi og‘ir mehnat, maktabdagi og‘ir sharoitlarda o‘qib, bilim olish ularning bolalik xotiralaridir:

Yorilgan tovonimga

Onam piyozdog‘ surib…

…Bezgak xuruj qilganda

Ko‘kka chiqib nolishim,

Tol bargiga ko‘mishsa,

Beda bo‘lgan bolishim…

…Tilardingiz onajon Ulkan bardosh va to‘zim.

(“Onajonim”)

Bugun ayrim bolalarning non tanlab xarxasha qilishlari, sal suvi qochgan nonni esa tashlab yuborilishi, isrof qilinishiga ko‘p guvoh bo‘lamiz. Bu holat haqida achinib gapiramiz. Tursunboy Adashboyev esa bu noxush holatni she’rga ko‘chirib, o‘quvchi xayolini yana urushning og‘ir kunlariga tortadi:

Suli asli otning yemi,

Ishlatilmas bo‘lakka…

Ha, shunday. Ammo qahatchilik yillari hatto sulidan ham non yopib yeyilgan. Qaynoq suvga qoqi solib, “olmachoy”, “sabzichoy”lar damlab ichilgan. Bir burda non esa arzanda…

Nabiramning non tanlashi,

Malol kelgach, so‘nggi dam,

Bolalikdan ushbu lavha

O‘tdi ko‘zim o‘ngidan…

(“Nabiramga”)

Tursunboy Adashboyev tug‘ilib, voyaga yetgan joy Safed Bulon deb ataladi. Bu qishloq Namangan va O‘sh viloyatlarining bir-biriga tutash qismida joylashgan. Ijodkorga uning go‘zal tabiati, shirinso‘z, mehr-oqibatli odamlari ilhom beradi, deyilsa yanglish bo‘lmaydi. Shoir she’rlari va dostonlarida tabiat manzaralari tasvirini ko‘p uchratamiz. Zero, bolalar adabiyotining muhim vazifalaridan biri farzandlarni tabiat go‘zalliklarini his qilish va sevishga, qadrlashga o‘rgatishdir.

Hoy chechak,

Boychechak,

Yashnab ketdi qir tagi,

Quyoshmisan qirdagi?

Biz oftobning parchasi

Ochib yerning darchasin

Shu tuproqqa boylandik,

Boychechakka aylandik.

Bahordan elchi – chechak,

Rahmat senga, Boychechak.

(“Boychechak”)

Bolalar adabiyotiga nazar tashlasak, bahor manzarasini tasvirlovchi satrlarni ko‘p uchratamiz. Nima uchun shunday ekan? Ehtimol, umrning bolalik fasli ayni bahorga o‘xshaganidandir? Bu faslda “yomg‘irning yerni iydirishi, yashil chakmon kiydirishi” bola uchun ulug‘ mo‘jiza bo‘lib tuyuladi.

Bahor ko‘ylak kiydirdi Ko‘k egniga bulutdan…

Tabiat mo‘jizalarini hayrat bilan kuzata olish ham inson zotiga berilgan ulug‘ ne’mat. Tabiatni seva olgan odam bolasi esa baxtlidir. Tabiat go‘zalligidan zavq ololgan kishi ko‘nglida zulmga o‘rin yo‘q. Tabiatni seva olish – shu tabiatning bir zarrasi bo‘lmish odamni sevish demak. Bu zarur fazilat bolaning musaffo qalbida xuddi bahordagi chechak kabi yuz ochadi. Biz – ota-onalar tirikchilik tashvishi bilan bo‘lib, bu tarbiyaga uncha ahamiyat bermaymiz. “Nega yomg‘ir yog‘adi?”, “Nega daraxt gullaydi?”, “Nega momaqaldiroq gulduraydi?” kabi savollardan yengil-elpi, ba’zan noto‘g‘ri, noo‘rin javoblar bilan qutulmoqchi bo‘lamiz. Ana shunda farzandimizga sodiq maslahatgo‘y do‘st – kitob yordamga keladi.

Chaqmoq ko‘kda yong‘oq chaqdi,

Qizg‘aldoqlar selda oqdi,

Quyosh yana kulib boqdi,

Bahor kelgach…

Tursunboy Adashboyevning ijodi bilan tanishgan kishi bir narsaga amin bo‘ladi: bu asarlar bolalar ham, kattalar ham baravar o‘qiydigan ibrat kitobidir.

Tursunboy Adashboyevning eng sara she’rlari jamlangan “Orzularim – qo‘sh qanotim” deb nomlangan kitobini sinchiklab o‘qib chiqib, quyidagi xulosaga kelish mumkin: qalamga olingan mavzular bolalarning o‘ziday beg‘ubor, hajman qisqa va lo‘nda. Kutilmagan qofiyalar esa she’rning ravonligini oshirib, kichkintoylarning osongina yod olishini ta’minlaydi.

Biz yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, shogirdparvarlik Tursunboy akaga ulug‘ ustozlar Mirtemir bilan Qudrat Hikmatdan yuqqan. So‘nggi o‘n besh yil ichida o‘zbek bolalar adabiyotiga kirib kelgan Hamza Imonberdiyev, Abdurahmon Akbar, Zafar Isomiddin, Sodiqjon Inoyatov, Erpo‘lat Baxt, Miryusufzoda va Qo‘zi Ismoil kabi iqtidorli ijodkorlarga beminnat yordam ko‘rsatib kelyapti. Xorazmlik shoir Sodiqjon Inoyatovning T. Adashboyevga bag‘ishlab yozgan she’ridagi quyidagi misralar fikrimizning yaqqol isbotidir:

She’r cho‘g‘ini she’r bilan

Dilga solib qo‘ydingiz.

Qo‘limizdan yetaklab,

Yo‘lga solib qo‘ydingiz…

Agar kishi qadriyat nima, u qanday avaylab-asralishi kerak, ma’naviyat nima, u qanday boyitilishi lozim, degan savollarga bolaligidan javob topolmasa, yoshi o‘tgandan keyin bu fazilatlarga erishmog‘i juda mushkul. Dunyo bolalari adabiyotini kuzatsak, shu mavzuga e’tibor kuchli ekanini ko‘ramiz. Jumladan, Tursunboy Adashboyevning ijodi ham bundan mustasno emasligini alohida ta’kidlash mumkin. Hajman bir-biridan shinam “Qismat”, “Oriyatli xo‘roz”, “Burgutning o‘limi”, “Oltin yolli tulpor” va “Yassaviy zurriyotlari” kabi qator asarlariga yuksak ma’no va mazmun yuklanganligini ko‘ramiz. Shoirning “Sharq yulduzi” jurnalida bosilgan turkum she’rlari esa kichkintoylarning fikriy olami – xayolot dunyosi bilan bog‘liq loflardan iborat. Bu mavzu – o‘zbek bolalar adabiyotida ochilmagan qo‘riq.

Tursunboy aka vaqtli matbuotda, nashriyotda va har ikki respublikaning Yozuvchilar uyushmalarida xizmat qiladi. Shuningdek, jahon bolalar adabiyotining eng yetuk vakillari asarlarini maromiga yetkazib tarjima qilgan. Tursunboy akaning tarjimasida qirg‘iz xalq eposi – “Manas”ning nasriy variantidan tortib S. Eraliyev, S. Jusuyev, T. Qosimbekov, J. Mavlonov, B. Sarno‘g‘ayev, N. Alimbekov kabi ijodkorlarning o‘ttizga yaqin asarlari o‘zbek tilida bosilib chiqqan.

Ikki elning ardoqli shoiri Tursunboy Adashboyevning xizmatlari munosib baholangan. Tursunboy aka “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan o‘qituvchi” degan nom va “Do‘stlik” ordeni bilan taqdirlangan. Shuningdek, “Qirg‘izistonda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi” hamda “Manas” ordenining sovrindoridir.

 

Mamasoli JUMABOYEV

 

Bo‘lim taniqli adib Tohir Malik bilan hamkorlikda yozilgan.

 

“Bolalar adabiyoti” (O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2013) darsligidan

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.