Toʻnyuquq bitiktoshi

0
1274
marta koʻrilgan.

[1] Bilga Toʻnyuquq – ban. Oʻzum Tabgʻach alinga qilintim. Turk boʻdun Tabgʻachqa koʻrur arti.

[(Men) Bilga Toʻnyuquqman. Oʻzim Tabgʻach elida voyaga yetdim. (Oʻsha kezlar) turk xalqi Tabgʻachga qaram edi.]

[2] Turk boʻdun qanin bulmayin Tabgʻachda adrilti, qanlanti. Qanin qoʻdub, Tabgʻachqa yana ichikdi. Tangri ancha tamis arinch: Qan bartim,

[Turk xalqi xonini topolmay (koʻp sarson boʻldi. Avvaliga) Tabgʻachdan ayrildi, oʻz xoniga ega boʻldi (keyin yana) xonini qoʻyib, Tabgʻachga qayta qoʻshildi. Tangri shunday degan, shekilli: Xon berdim,]

[3] qaningin qoʻdub ichikding, ichikduk uchun tangri “oʻl” tamis arinch, turk boʻdun oʻlti, alqinti, yoq boʻlti. Turk sir boʻdun yarinta

[“Xoningni qoʻyib taslim boʻlding”. Taslim boʻlgani uchun tangri oʻl, degan [yaʼni qargʻagan] shekilli, turk xalqi oʻldi, tugadi, yoʻq boʻldi, turk sir xalqi yerida]

[4] boʻd qalmadi, ida tashda qalmisi qoʻbranib, yati yuz boʻlti: aki ulugi atligʻ arti, bir ulugi yadagʻ ardi. Yati yuz kishig

[birorta ham urugʻ qolmadi, toʻqayda, togʻ-u toshda qolgani toʻplanib, yetti yuz kishi boʻldi, uning ikki qismi otliq, bir qismi yayov edi. Yetti yuz kishini]

[5] uduzugʻma ulugʻi shad arti. Yigʻil tadi, yigʻmasi ban artim – Bilga Toʻnyuquq. Qagʻan-mu qisayin tadim, saqintim, turuq buqali samiz buqali arqda

[uyushtiradigan ulugʻi shad edi. “Yigʻil”, dedi. Yigʻuvchisi men edim – Bilga Toʻnyuquq. Xoqonni ham qistayin,

dedim, soʻng oʻylab qoldim: (birov) oriq buqa bilan semiz buqani tezagidan]

[6] bilsar, samiz buqa, turuq buqa tayin bilmaz armis, tayin ancha saqintim. Anta kisra tangri bilig bartuk uchun oʻzum-oʻk qagʻan qisdim. Bilga Toʻnyuquq boʻyla Bagʻa tarqan

[bilsa, (birov bu) semiz buqa, (bu) oriq buqa deb bilmas (yaʼni ajrata olmas) emish, deb oʻyladim. Oʻshandan soʻng, tangri bilim bergani uchun, faqat oʻzim xoqonni qistadim. Bilga Toʻnyuquq boʻyla Bagʻa tarxan]

[7] birla Altaris qagʻan bulayin, bariya tabgʻachigʻ, oʻngra Qitangigʻ, yiraya Oʻgʻuzugʻ oʻkushak oʻlurti. Bilgasi, chabisi ban-oʻk artim. Chugʻay quzin Qara qumugʻ oʻlurur artimiz.

[bilan Eltarish xoqon topishib [birlashib], janubda Tabgʻachni, Sharqda Qitanni, shimolda oʻguzni koʻplab oʻldirdi. Bilimdoni, chabusi mening oʻzim edim. Chugʻay quzini, Qoraqumni manzil qilib turar edik.]

[8] Kayik yayu, tabisgʻan yayu oʻlurur artimiz. Boʻdun boʻgʻzi toʻq arti. Yagʻimiz tagra uchuq tagirti, biz shag artimiz. Ancha oʻlurur ark ali. Oʻgʻuzda antan koʻrug kalti.

[Kiyik yeb, tovushqon yeb kun kechirar edik. Xalqning qorni toʻq edi. Dushmanimiz atrofga qanotini yoydi, biz shay edik. Shunday yashar erk eli. Oʻgʻuzdan (sir bilish uchun joʻnatilgan) kuzatuvchi (qaytib) keldi.]

[9] Koʻrug sabi antagʻ: Toʻquz oʻgʻuz boʻdun uza qagʻan oʻlurti, tir, Tabgʻachgʻaru Qoʻni Sangunug idmis, Qitanggʻaru Toʻngra Samigʻ idmis, sab ancha idmis: Azqinga turk boʻdun

[Kuzatuvchining xabari shunday: “Toʻqquz oʻgʻuz xalqi ustidan bir xoqon taxtga oʻtirdi, – der. Tabgʻachga Qoʻni Sangunni yuboribdi, Qitanga Toʻngra Semni yuboribdi. (Ulardan) shunday xabar aytib yuboribdi: “Ozgina turk xalqi]

[10] yoʻriyur armis, qagʻani alp armis, aygʻuchisi bilga armis. Oʻl aki kishi bar arsar, sani Tabgʻachigʻ oʻlurtachi tirman, oʻngra qitangigʻ oʻlurtachi tirman bani oʻgʻuzugʻ

[yurgan emish, xoqoni alp ekan, kengashchisi dono ekan. Oʻsha ikki kishi bor boʻlsa, seni – Tabgʻachni oʻldirajak, derman, shimolda qitanni oʻldirajak, derman, meni – oʻgʻuzni]

[11] oʻlurtachi-oʻk tirman. Tabgʻach, birdanayin tag, Qitany, oʻndanayin tag. Ban yirdanayin tagayin. Turk sir boʻdun yoʻrinta idi yarimazun, usar, idi yoʻq qisalim,

[ham oʻldiradi, deyman. Tabgʻach, sen oʻngdan hujum qil! Qitan, sen oldindan hujum qil! Men chapdan hujum qilay. Turk sir xalqi yerida ega yurmasin. Uddalansa, egasini yoʻq qilaylik,]

[12] tirman. Ul sabigʻ asidib tun udisiqim kalmadi, kuntuz oʻlursiqim kalmadi. Anta oʻtru qagʻanima oʻtuntum. Ancha oʻtuntim: Tabgʻach, Oʻgʻuz, Qitany, bu uchagu qabasar,

[derman. Oʻsha xabarni eshitib, tun uyqum kelmadi, kunduz oʻtirgim kelmadi. Shundan keyin xoqonimga oʻtindim. Shunday oʻtindim: “Tabgʻach, Oʻgʻuz, Qitan – bu uchchovi qamal qilsa,]

[13] qaltachi biz, oʻz ichi-tashin tutmistag biz. Yuyqa arklig toʻpulgʻali uchuz armis, yinchga arklig uzgali uchuz, yuyqa qalin boʻlsar, toʻpulgʻuluq alp armis, yinchga

[(qurshovda) qolajakmiz, (xuddi) vujudining ich-u tashini tutgandek boʻlamiz. Yupqa narsa yengishga arzimas emish, ingichka narsa uzishga arzimas, ingichka]

[14] yoʻgʻan boʻlsar, uzguluk alp armis. Oʻngra Qitanyda, biriya Tabgʻachda, quriya Qurdanta, yiraya Oʻgʻuzda aki-uch bing sumuz, kaltachimiz barmu na? Ancha oʻtuntim.

[yoʻgʻon tortsa, uzadigan alp emish. Sharqda Qitandan, janubda Tabgʻachdan, gʻarbda Qurdandan, shimolda Oʻgʻuzdan ikki-uch ming urush qilib keladigan qoʻshinimiz bormidi, nima?” – shunday oʻtindim.]

[15] Qagʻanim ban oʻzum bilga Toʻnyuquq oʻtuntuk oʻtunchumin asidu barti, koʻnglungcha uduz – tadi. Koʻk oʻngug yoʻgʻaru Oʻtukan yishgʻaru uduztum. Inigak koʻlukum Toʻgʻlada Oʻgʻuz kalti.

[Xoqonim men oʻzim Bilga Toʻnyuquqning oʻtinmish oʻtinchimini eshitib turdi, (keyin): “Koʻnglingga qarab ish tut”, – dedi.

Koʻk oʻngni yuqorilab (lashkarni ) Oʻtukan yishga soldim. Inigak koʻlini kechib Toʻgʻladan oʻgʻuz keldi.]

[16] Susi uch bing armis, biz aki bing artimiz, sungushdimiz, tangri yarliqadi, yanydimiz, oʻkuzka tushdi. Yangduq yoʻlta yama oʻlti kuk, anta oʻtru oʻgʻuz qoʻpan kalti.

[Qoʻishini uch ming ekan, biz ikki ming edik, urushdik. Tangri yorliqadi, qochirdik, daryoga tushdi. Qochgan yoʻlida yana oʻldi, chogʻi. Shundan soʻng oʻgʻuz butunlay (taslim boʻlib) keldi.]

[17] Kalurtum-oʻk Turk boʻdunugʻ Oʻtukan yerka: ban oʻzum bilga toʻnyuquq Oʻtukan yarig qoʻnmis tayin asidib biriyaki boʻdun, Quriyaqi, yirayaqi, oʻngraki boʻdun kalti.

[Men oʻzim Bilga Toʻnyuquq turk xalqini ham Oʻtukan yerga keltirdim. Oʻtukan yerga qoʻnibdi, deb eshitib, janubdagi xalq, gʻarbdagi, shimoldagi, sharqdagi xalq keldi.]

[18] Aki bing artimiz biz aki su boʻlti. Turk boʻdun oʻlurgʻali, Turk qagʻan oʻlurgʻali, Shantung baliq(q)a, taluy oʻguzka tagmis yoʻq armis. Qagʻanima oʻtunup, su altdim.

[Biz ikki ming edik, ikki (toʻda) qoʻshin boʻldi. Turk xalqi el boʻlibdiki, Turk xoqoni taxtga kelibdiki, Shantung shahriga, dengiz-u daryolarga (katta suvlarga) yetmagan edi. Xoqonimga oʻtinib, lashkar tortdim.]

[19] Shantung baliqqa, taluy oʻguza tagurtum, uch oʻtuz baliq sidi, usin buntatu yoʻrtda yatu qalur arti. Tabgʻach qagʻan yagʻimiz arti. Oʻn oʻq qagʻani yagʻimiz arti.

[Shantung shahriga, dengiz-u daryolar (katta suvlar)gacha yetkazib bordim. Yigirma uch shahar magʻlub boʻldi. Uyqusini buzib, yurtida yengilib qolar edi. Tabgʻach xoqon yovimiz edi.]

[20] Artuq Qirqiz kuchlugʻ qagʻan yagʻimiz boʻlti. Oʻl uch qagʻan oʻglashib Altun yish uza qabasalim, timis, ancha oʻglashmis, Oʻngra Turk qagʻangʻaru sulalim, temis, ancha oʻglashmis, Oʻngra Turk qagʻangʻaru sulalim, temis, angaru sulamasar, qachan angirsar oʻl bizni.

[Buning ustiga, qirgʻizning qudratli xoqoni ham yovimiz boʻldi. Oʻsha uch xoqon maslahatlashib, “Altun yish ustiga bostirib boraylik, – debti, shunday maslahat qilishibdi. – Sharqqa, Turk xoqoniga qoʻshin tortaylik, – dedi. Unga qoʻshin lashkar tortilmasa, gʻazablangan chogʻda, u bizni yengadi,]

[21] Qagʻani alp armis, aygʻuchisi bilga armis, qachan angirsar, oʻlurtachi kuk. Uchagun qabsap sulalim, ani yoʻq qisalim, tamis. Turgas qagʻan ancha tamis. Baning boʻdunum anta arir, tamis.

[xoqoni alp ekan, kengashchisi dono ekan, gʻazablangudek boʻlsa, oʻldiradigan koʻrinadi. Uchovlon yopirilib, qoʻshin tortaylik, uni yoʻq qilaylik”, debdi. Turgash xoqoni shunday debdi: “Mening xalqim u yerda, – debdi.]

[22] Turk boʻdun yama bulgʻanch oʻl, tamis. Oʻgʻuzi yama tarqanch oʻl, tamis. Oʻl sabin asidip, tun yama udusiqim kalmaz arti, oʻlursiqim kalmaz arti, ancha saqintim a…

[Turk xalqi ham sarosimadadir, – debdi. – Oʻgʻuzi ham tarqoqdir”, – debdi.

Oʻsha xabarini eshitib, tunlari uyqum kelmas edi, kunduzlari oʻtirgim kelmas edi. Shunday oʻyladim: “A…]

[23] … a sulalim tadim. Koʻgman yoʻli bir armis, tumis tayin, asidip, bu yoʻlun yoʻrisar yaramachi tadim… Yarchi tiladim, choʻlgi Az ari, bultum.

[… a qoʻshin tortaylik…, – dedim.

Koʻgman yoʻli bitta ekan, bekilgan [qor bosgan], deb eshitib: Bu yoʻldan yursak yaramaydi”, – dedim. Yerchi (bu yerlarni biladigan kishi) surishtirdim. Choʻllik az kishini topdim.]

[24] Oʻzum Az yirim, ani bil… armis, bir turuqi armis. Anin barmis angar yatip, bir atligʻ barmis tayin oʻl yoʻlin yoʻrisar, unch tadim, saqintim, qagʻanima

[“Oʻzim az, yerim…”, uni bil…ekan, bir turarjoyi bor ekan. “Ani (daryosi) bilan borgan, oʻsha yerda tunab, bir otligʻ (yoʻl) bosadi”, – deganda: “Oʻsha yoʻl bilan yurilsa, maʼqul”, – dedim, shunday xayol qildim. Xoqonimga]

[25] oʻtuntum, su yoʻritdim, atlat, tadim. Aq tarmal kacha, oʻgʻraqlatdim, at uza bintura, qarigʻ soʻkdum, yoʻqaru at yata, yadagʻin, igʻach tutunu agʻturtum oʻngraki ar

[“oʻtindim, cherikni ishga soldim, ot sol!” – dedim. Oq tarmal (hozirgi Xua Kem) daryosini kechib ildam yoʻlladim, otga mindirib qorni kechdim. Yuqoriga otni yetaklab, yayov, yogʻochga tayanib tepalikka chiqardim. Oldindagi er (yigit)lar]

[26] yoʻgʻaru tagurup, i bar art ashdimiz. Yoʻbalu intimiz oʻn tunka yantaqi tugʻ biru bardimiz. Yarchi yar yangilip, boʻgʻuzlanti, bungadip qagʻan yalu koʻr, tamis.

[yuqori koʻtarilib butalar bor dovondan oshdik. Qiynalib indik. Oʻn kecha deganda yondagi toʻsiqni aylanib oʻtdik. Yershi yoʻlda yanglishib, boʻgʻizlandi. Xafa boʻlib xoqon: “Yelib koʻr, – dedi. – ]

[27] Ani subugʻ baralim. Oʻl sub qoʻdi bardimiz, sanagʻali tushurtimiz, atigʻ iqa bayur artimiz… kun yama, tun yama yalu bardimiz. Qirqizigʻ uqa basdimiz.

[Ani suvidan boraylik”.

Oʻsha suvning quyi tomoniga bordik, (qoʻshinni) sanagani tushirdik, ot(lar)ni butalarga boylar edik. Kun-u tun yelib bordik. Qirgʻizni (uyquda) qoʻqqisdan bosdik.]

[28] Su angagin achdimiz. Qani susi tarilmish, sungushdimiz, sanchdimiz, qanin oʻlurtumiz. Qagʻanqa qirgʻiz boʻduni ichikdi, yukunti, yantimiz. Koʻgman yishigʻ abiru kaltimiz.

[Lashkar engag (jagʻ)ini ochdik (hayyo-hayt soldik). Xoni, lashkari yigʻildi, jang qildik, sanchdik, xonini oʻldirdik.

Xoqonga qirgʻiz xalqi taslim boʻldi, taʼzim qildi. Qaytdik. Koʻgman yishni aylanib keldik.]

[29] Qirqizda yantimiz. Turgas qagʻanta koʻrugʻ kalti, sabi antag: Oʻngdan qagʻangʻaru su yoʻrilim, tamis, yoʻrimasar, bizni, qagʻani alp armish, ayguchisi bilga armish, qachan angirsar,

[Qirgʻizdan qaytdik. Turgash xoqondan (sir bilish uchun joʻnatilgan) kuzatuvchi (qaytib) keldi. Keltirgan xabari shunday: “Sharqdan xoqonga qoʻshin yoʻllaylik, – debdi. – Yoʻllanmasa, u bizni (engadi). Xoqoni alp ekan, kengashchisi dono ekan, gʻazablangudek boʻlsa,]

[30] bizni oʻlurtachi kuk, tamis. Turgis qagʻani tashiqmish, tadi. Oʻn oʻq boʻduni qalisiz tashiqmish, tar. Tabgʻach susi bar armish. Oʻl sabigʻ asidip, qagʻanim: Ban abgaru tushayin, tadi.

[bizni oʻldiradigan koʻrinadi, – debdi. – Turgash xoqoni maydonga chiqibdi, – debdi. Oʻn oʻq xalqning hammasi bekam-u koʻst chiqibdi, – debdi. Tabgʻach lashkari (ham) bor ekan”. Oʻsha gapni eshitib, xoqonim men uyga tushayin, – dedi.]

[31] Qatun yoʻq boʻlmis arti, ani yoʻgʻlatayin, tadi. Su baring, tadi. Altun yishda oʻlurung, tadi. Su bashi Inal qagʻan, Tardush shad barzun, tadi. Bilga Toʻnyuquqa – banga aydi:

[Xotun vafot etgan edi. Uning marosimini oʻtkazayin, – dedi. Qoʻshin bilan boring, – dedi. Altun yishda oʻrnashing, – dedi. Lashkarboshi Inal xoqon, Tardush shadi borsin, – dedi. Bilga Toʻnyuquqqa – menga aytdi:]

[32] Bu sug alt, tadi, aqi yanigʻ koʻnglungcha ay, ban sanga na ayayin, tadi. Kalir arsar ku ar oʻkulur, kalmaz arsar, tiligʻ, sabigʻ ali oʻlur, tadi. Altun yishda oʻlurtimiz.

[“Bu qoʻshinni elt, – dedi. Karam-u gʻazabni koʻnglingdagiday qil, men senga nima ham deyin, – dedi. (Yov) keladigan boʻlsa, nomdor er (yigit)larni yigʻ (va dushmanni oʻldir), kelmaydigan boʻlsa, til tutib maʼlumot olib tur, – dedi. Altun yishda oʻrnashdik.]

[33] Uch koʻrug kishi kalti, sabi bir: qagʻani su tashiqdi, Oʻn oʻq susi qalisiz tashiqdi, tar. Yaris yazida tarilalim, tamis, oʻl sabigʻ asidib, qagʻangʻaru oʻl sabigʻ ittim: Qantayin sabigʻ yana

[Uch kuzatuvchi kishi keldi, soʻzi bir: “Xoqoni qoʻshin bilan maydonga chiqdi, oʻn oʻq qoʻshini bekam-u koʻst maydonga chiqdi, – der. Yaris dashtida yigʻilamiz”, – debdi. Oʻsha xabarni eshitib, xoqonga oʻsha xabarni aytib yubordim, “nima oʻylay?” degan xabarni yetkazib, (javobini olib) qaytib]

[34] kalti: oʻlurung, tayin tamis. Yalma, qargʻu adguti urgʻil, basitma, tamis. Boʻgu qagʻan bangaru ancha ayidmis, apa tarqangʻaru ichra sab idmish: Bilga Toʻnyuquq angigʻ-oʻl, oʻz-oʻl anglar.

[keldi: “Tek turing! – degan emish. – Borma, pistirmani yaxshilab mustahkamla, (yovga) bostirib qoʻyma!”, – debdi. Boʻgu xoqon menga shunday aytib yuboribdi, apatarxon (bosh lashkarboshi)ga maxfiy xabar yuboribdi: “Bilga Toʻnyuquq hushyor, u oʻzi biladi.]

[35] Su yoʻrilim tadachi, unamang. Oʻl sabigʻ asidip, su yoʻritdim. Altun yishigʻ yoʻlsuzun ashdim. Artish oʻguzug kachigsizin kachdimiz, tun aqitdimiz. Boʻluchuqa tang oʻngturu tagdimiz.

[Lashkar bilan yoʻlga chiqmoqchi boʻlsa, unamang”. Oʻsha xabarni eshitib, qoʻshinni yoʻlga soldim. Altin yishni yoʻlsiz oshdim, Ertish daryosini kechiksiz kechdik, tunda toʻxtamadik. Boʻluchuga tong otganda yetib bordik.]

[36] Tiligʻ kalurti, sabi antagʻ: Yaris yazida oʻn tuman su tarilti, tar. Oʻl sabigʻ asidip, baglar qoʻpun

[(Kuzatuvchilarimiz tutib keltirgan) “til” xabari shunday: “Yaris dashtida oʻn tuman (yuz ming) lashkar yigʻildi”, – der. Oʻsha xabarni eshitib, beklar yoppasiga:]

[37] yanalim, arigʻ oʻbuti yig, tadi. Ban ancha tarman, ban bilga Toʻnyuquq: Altun yishigʻ asha kaltimiz, Artish oʻguzug

[“Qaytaylik, halol (kishining) uyati (or-nomusini saqlagani) yaxshi”, – dedi. Men shunday derman, men bilga Toʻnyuquq: Altun yishni oshib keldik, Ertish daryosini]

[38] kacha kaltimiz, kalmishi alp tadi, tuymadi. Tangri Umay1 iduq yarsub basa barti arinch, naka tazarbiz,

[kechib keldik. Kelgani alp, deganlar. (Yov bizni) sezma(y qol)di. Tangri Umay, muqaddas yer-suv bosib bergan, shekilli, nega chekinamiz,]

[39] oʻkish tayin, naga qoʻrqurbiz, az tayin, na basinalim, tagalim, tadim. Tagdimiz, yayidimiz, akinti kun kalti,

[(yovni) koʻp deb, nega qoʻrqamiz, (oʻzimizni) oz deb. Qani, bosaylik, hujum qilaylik”, – dedim. Hujum qildik, tor-mor qildik. Ikkinchi kun keldi,]

[40] oʻrtcha qizip kalti, sungushdimiz. Bizinta aki uchi singarcha artuq arti. Tangri yarliqaduq uchun, oʻkush tayin, biz

[yongʻinday qizib keldi, urushdik. Biznikidan ikki qanoti yarmicha ortiq edi. Tangri yorlaqagani uchun, koʻp deya, biz]

[41] qoʻrqmadimiz, sungushdumuz. Tardush shad ara badi. Yaydimiz, qagʻanin tutdimiz, yabgʻusin, shadin

[qoʻrqmadik, urushdik. Tardush shadi aralashdi. Tor-mor qildik, xoqonini tutdik, yabgʻusi, shadi]

[42] anta oʻlurti, aligcha ar tutdumiz, oʻl-oʻq tun boʻdunin sayu ittimiz. Oʻl sabigʻ asidip, Oʻn oʻq baglari boʻduni qoʻp

[oʻsha yerda oʻldirildi. Elliktacha yigitni tutdik, oʻsha kechasiyoq ularni xoqoni tomon joʻnatib yubordik. Oʻsha xabarni eshitib, oʻn oʻq beklari, xalqi, yoppasiga]

[43] kalti, yukunti. Kaligma baglarin boʻdunin itip, yigʻip azcha boʻdun tazmis arti. Oʻn oʻq susin suladim,

[keldi, bosh egdi. Kelgan beklarini, xalqini tartibga solib, yigʻib, ozgina xalq qochgan edi, oʻn oʻq lashkarini jangga yubordim.]

[44] Biz yama suladimiz, ani irtimiz. Yinchu oʻguzug kacha, Tinsi oʻgʻli yatigʻma Bangligak1 tagʻigʻ…

[Biz ham lashkar tortdik, uni quvdik. Yinju oʻgʻuzni kechib Tinsi oʻgʻli yotadigan Bangligak togʻini (oshib oʻtib)…]

[45] Tamir qapigʻqa tagi irtimiz, anta yanturtimiz. Inal qagʻanqa…tazik, toʻqrisin…

[Temir qopiq (darvoza)gacha quvib bordik. Oʻsha yerdan qaytardik.

Inal xoqonga arab, toʻxri (arablarning ittifoqdoshi) (hujum qildi).]

[46] anta yaruki asuq bashligʻ Soʻgʻdaq boʻdun qoʻp kalti, oʻl kunta tagti. Turk boʻdun Tamir qapigʻqa…

[Oʻshanda boshiga yoriq dubulgʻa kiygan Soʻgʻdaq xalqi yoppasiga keldi, oʻsha kuni urush qildi. Turk xalqi Temir qopiqqa,]

[47] Tinsi oʻgʻli yatigʻma tagʻqa tagmish, idi yoʻq armis. Oʻl yarka ban – bilga Toʻnyuquq, tagurtuk uchun

[Tinsi oʻgʻli yotadigan toqqa yetdi, egasi yoʻq ekan. Oʻsha yerga men bilga Toʻnyuquq yetkazib borganim uchun]

[48] sarigʻ altun, urung kumush, qiz quduz, agri tabi, agʻi bungsiz kalurti. Altaris qagʻan bilgasin uchun,

[sariq oltin, oq kumush, qiz-juvon, egri tuya, ipaklik hadsiz keltirdi.

Eltarish xoqon dono maslahatchisi bilan boʻlgani uchun,]

[49] alpin uchun Tabgʻachqa yati yigirmi sungushdi, Qitanyqa yati sungushdi. Oʻgʻuzqa bash sungushdi. Anta aygʻuchi

[alpi bilan boʻlgani uchun Tabgʻachga oʻn yetti marta jang qildi, Qitanga yetti marta jang qildi, Oʻgʻuzga besh marta jang qildi. Oʻshanda kengashchi]

[50] yama ban-oʻk artim, yagʻichisi yama ban artim. Altaris qagʻanqa… Turk Boʻgu qagʻanqa, Turk Bilga qagʻanqa…

[ham mening oʻzum edim, urushuvchisi ham men edim. Eltarish xoqonga…, Turk Boʻgu xoqonga, turk Bilga xoqonga (xizmat qildim).]

[51] Qapagʻan1 qagʻan…tun udumati,

[Qapagʻan xoqon…tun uxlamadi,]

[52] kuntuz oʻlurmati, qizil qanim tukati, qara tarim yugurti, isig, kuchug bartim-oʻk, ban oʻzum uzun yalmag yama ittim-oʻq.

[kunduz oʻturmadi, qizil qonimni tugatib, qora terim yugurtib, mehnatimni, kuchimni berdim-ku, axir. Men oʻzim uzoqlarga bosqinni ham uyushtirdim-ku, axir.]

[53] ar qoʻy, aq argʻugʻ ulgʻartdim, basinigʻma yagʻigʻ kalurur artim, qagʻanimin su altdimiz, tangri yarliqazu.

[qoʻngʻir qoʻy, oq otni ulgʻaytirdim. Bosadigan yovni poymol qilguvchi edim. Xoqonim bilan lashkar tortdik, tangri yorlaqasin!]

[54] Bu turk boʻdunqa yaraqligʻ yagʻigʻ kalturmadim, toʻgunlig atigʻ yoʻgurtmadim. Altaris qagʻan qazgʻanmasar,

[Bu turk xalqiga qurolli yovni keltirmadim, yalovli otini yugurtirmadim.

Eltarish xoqon muvaffaqiyat qozonmasa,]

[55] udu ban oʻzum qazgʻanmasar, al yama, boʻdun yama yoʻq artachi arti, qazgʻantuqin uchun, udugʻuzum, qazgʻantuqum uchun

[uning bilan mening oʻzim zafar qozonmaganimda, yurt ham, xalq ham yoʻq boʻlar edi. (Xoqon) zafar qozongani uchun, men oʻzim zafar qozonganim uchun]

[56] al yama al boʻlti, boʻdun yama bodun boʻlti. Oʻzum qari boʻltim, ulugʻ boʻltim. Nang yardaki qagʻanligʻ boʻdunqa

[davlat ham davlat boʻldi, xalq ham xalq boʻldi. Oʻzim qaridim, ulgʻaydim. Har yerdagi xoqonli xalqqa]

[57] abun tugi bar arsar, na bungi bar artachi armis.

[don-duni bor boʻlsa, nima gʻami boʻladi?!]

[58] Turk Bilga qagʻan alinga bititdim ban bilga Toʻngyuquq.

[(Ushbu bitigni) Turk Bilga xoqon elida yozdirdim men Bilga Toʻnyuquq.]

[59] Altaris qagʻan qazgʻanmasar, yoʻq arti arsar, ban oʻzum, bilga Toʻngyuquq, qazgʻanmasar, ban yoʻq arti arsar,

[Eltarish xoqon zafar qozonmaganida, yoʻq boʻlganida, men oʻzim, bilga Toʻnyuquq zafar qozonmaganimda, men boʻlmaganimda,]

[60] Qapagʻan qagʻan Turk sir boʻdun yarinta boʻd yama, boʻdun yama, kishi yama idi yoʻq artachi arti.

[Qapagʻan xoqon turk sir xalqi yerida boʻy ham, xalq ham, kishi ham ega boʻlmas edi.]

[61] Altarish qagʻan, bilga Toʻnyuquq qazgʻantuq uchun Qapagʻan qagʻan Turk sir boʻdun yoʻriduqi bu

[Eltarish xoqon, bilga Toʻnyuquq zafar qozongani uchun Qapagʻan xoqon turk sir xalqi yurgan bu…]

[62] Turk Bilga qagʻan turk sir boʻdunugʻ ogʻuz boʻdunugʻ igidu olurur.

[Turk Bilga xoqon turk sir xalqini, oʻgʻuz xalqini boshqarib turibdi.]

 

Matn M. Isʼhoqov, Q. Sodiqov va Q. Omonovning “Mangu bitiglar” (Toshkent, 2009) nomli kitobidan olindi.

 

 


Toʻgʻri burchakli qavs ichidagi raqamlar yodgorlikdagi satr qatorini bildiradi.

Toʻ n y u q u q – shaxs nomi.

Toʻgʻri burchakli qavs ichida asl matnning hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi tabdillari berildi.

Ta ng r i – tosh bitiklardagi “koʻk tangri” osmon tangrisini anglatadi.

A l t a r i s (E l t a r i sh) – qadimgi turk xoqonining nomi.

Ch a b u s i – obroʻsi, mashhuri.

Q oʻ n i  S a n g u n – shaxs nomi.

Toʻ n g r a  S a m – shaxs nomi.

A l t u n y i sh – turkiylarning muqaddas poytaxti nomi.

K oʻ g m a n – joy nomi.

A q t a r m a l – joy nomi.

B oʻ g u q a gʻ a n – qadimgi turk xoqonlaridan birining nomi.

U m a y – qadimgi turklarda onalik, hosildorlik maʼbudining nomi.

B a ng l i g a k – togʻ nomi.

Q a p a gʻ a n – qadimgi turk xoqonlaridan birining nomi.


 

 

Adabiyot” (Boqijon Toʻxliyev, Bahodir Karimov, Komila Usmonova. Oʻrta taʼlim muassasalarining 10-sinfi va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarining oʻquvchilari uchun darslik-majmua. “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent–2017) darsligidan

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.