Til – tarixiy xotira namunasi

0
26
marta ko‘rilgan.

L. N. Gumilyov nomidagi Yevroosiyo Milliy universiteti O‘tror kutubxonasi ilmiy markazi katta ilmiy xodimi Imong‘ozi Nurahmad o‘g‘li tomonidan qo‘yilayotgan ilmiy muammo tahsinga loyiq. Ammo u fan tarixidagi birinchi hodisa emas. Hozirgacha ham bu borada talaygina taklif va mulohazalar, ilmiy bahs va munozaralar bo‘lib kelgan. Sak va massagetlar nomi bilan mashhur bo‘lgan qadimgi xalqlar bugun dunyoning ko‘plab elat va millatlari uchun o‘q ildiz bo‘lajagiga oid kuzatishlar zamirida jon bor. Yirik tarixchi olimlarning biz qadimiy tarix sarhadlariga chuqurroq kirib borganimiz sari ko‘plab xalq va millatlar orasidagi tafovutlarning kamayib borishiga ko‘proq iqror bo‘lib boraveramiz, degan mulohazalari o‘zini to‘laligicha oqlaydi. Mantiqan olib qaralaganida, odamzodning ilk manba va manshalari Odam Ato va Momo Havvolardan boshlanadi.

Maqoladagi bosh g‘oya saklarga oid manba va materiallarga bugun butun turkiy xalqlarning to‘la da’vogarlik qila olishi haqidagi qarashlarni tavsif etish va himoya qilishdan iborat.

Saklar haqidagi ma’lumotlar ko‘plab qadimgi yozma manbalarda saqlanib qolgan. Bu obidalar orasida Avesto, Qadimgi fors yozma obidalari, Yunon hamda Xitoy olimlarining tarixiy merosi namunalari mavjud. Ularda “Mouri”, “Marg‘un”, “Marg‘iyona”, “So‘g‘da”, “So‘g‘uda”, “So‘g‘diyona”, “Bahdi”, “Baqtrish”, “Baqtriyona”, “Xvarizam”, “Xvarazmin”, “Xorasmiya”, “Parfiyona”, “Tur”, “Shak”, “Sak”, “Massaget” singari joy hamda xalqlarning nomlari tilga olingan. Bular bilan yuzaki tanishishning o‘zi ham mazkur atamalarning bizning hududlarimizga, tariximizga bevosita daxldorligidan dalolat ekanligini isbotlab turibdi.

Psixolog olimlarning ko‘rsatishicha, inson xotirasi nihoyatda murakkab psixo-fiziologik qonuniyatlar bilan bog‘liq holda faoliyat ko‘rsatadi. Undagi asosiy qonuniyatlardan biri nomuhim narsalarni e’tibordan soqit qilish hamda muhim narsalarga, albatta, xotiradan joy ajratish bilan bog‘liq. Turli etnonimlar, toponimlar tarkibidagi ayrim so‘z va tushunchalar shuning uchun ham ayricha ahamiyat kasb etadi. Bular xalq xotirasining, ijtimoiy xotiraning qonuniy natijalari sifatida namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan yondashiladigan bo‘lsa, “sak” atamasining turkiy tillar doirasida turli shakl va ko‘rinishlarda saqlanib qolgani bejiz emas.

Qrimda Sak (Saki) deb nomlanadigan shahar va ko‘l bor. Yoqutlarning asl milliy nomi saxa (sak+a = saxa) ekanligi yaxshi ma’lum. Qozoq etnonimi tarkibida ham “sak” unsuri mavjud (qa+saq = qasaq = qazaq = qozoq). O‘zbek xalqi shevalaridan biri (qipchoqlar) ham shu nomga daxldor: qip+saq = qipchaq = qipchoq. Qirg‘izlarda “saktan” deb nomlanadigan urug‘ nomi qayd etilgan. O‘zbek kishi nomlari orasida “Saktosh” nomi ham uchraydi.

O‘zbek urug‘lari orasida “saktiyan”, “saxtiyan” nomi bilan ham yuritiladiganlari bor. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida bu so‘z “saxtiyon” tarzida saqlangan variantga ham ega. U “oshlangan echki terisi” ma’nosini bildiradi. Agar “sak”ning dastlab bug‘u terisi, kiyik terisi, degan ma’noga ega bo‘lganini nazarda tutsak, bu so‘zlar orasidagi bog‘lanishlarning tasodifiy emasligi ochiq ko‘rinadi.

Bu mulohazalarni bildirishdan asosiy maqsad shuki, biz maqola muallifining qarashlarini ma’qullaymiz. Bunday misollar boshqa mutaxassislar tomonidan oldin ham u yoki bu yo‘sinda aytilgan. Albatta, muallif uni o‘ziga xos tarzda asoslashga harakat qilgan. Ularning ko‘proq publitsistik ruh o‘ramida berilganini ham inkor etib bo‘lmaydi.

Shunga qaramay, muammoning to‘la ilmiy yechimlari uchun taxmin va farazlarning o‘zi kamlik qilishini ham e’tirof etishga to‘g‘ri keladi. Faqat tarixiy, etnik, etnografik emas, balki fonetik, leksik, morfologik, sintaktik qonuniyatlar ham “bir yoqadan bosh chiqarib” tasdiqlagan holdagina ilmiy xulosalarning kuchiga kuch qo‘shiladi. Shunga qaramay, maqoladagi dalillarning asosiy qismi soha mutaxassislarining e’tiborini tortadi va bu boradagi yangicha fikr va mulohazalarning paydo bo‘lishi uchun muhim omil bo‘ladi, deb ishonaman.

 

Boqijon TO‘XLIYEV,

Nizomiy nomidagi TDPU professori,

filologiya fanlari doktori

 

“Sharq yulduzi” jurnali, 2015–2

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.