Tanqid kimga yoqadi?

0
21
marta ko‘rilgan.

Yoxud adabiy tanqidning bugungi ahvoli va istiqboli xususida o‘ylar

“O‘zAS” keyingi vaqtda adabiy tanqidchiligimizni yuksaltirish orzusida kuyunchaklik bilan yozilgan maqolalarni chop etib, e’tiborimizni tortdi. Ana shu chiqishlar ta’sirida xayolimga “Tanqid kimga yoqadi?” degan savol ortidan ayrim fikrlar keldi.

Tarixga razm solinsa, munaqqidlar hamma zamonlarda kamchil bo‘lgan ko‘rinadi. A. Pushkin 1829 yilda: “Bizda go‘zal adabiyot bor, ammo hozircha tanqid yo‘q”, deb armon bilan yozadi. Shoirning armoni tezda ushaldi. Shu adabiy avlod asarlari tiynatidan talantli tanqidchi V. G. Belinskiy maydonga chiqdi… Nima demoqchiman? Munaqqidlarning faolligi, o‘qishi, uqishi, maqtashi, tanqidi, tahlili, talqini, baholashi juda muhim, ammo ijod olamida iste’dodli adib shaxsiyatining bunyod bo‘lishi undan ham muhimroqdir.

Sir emas, gohida biror o‘quvchidan iliq munosabat kutsa ham, aslida, iste’dodli ijodkor yuragi nimani qanday yozib qo‘yganini aksar bexato his etadi. Chunki unda intuitsiya – ichki sezim bo‘ladi. Shunga ko‘ra, atrofdan maxsus uyushtirilgan maqtovlar yog‘ilishiga ehtiyoj sezmaydi. Yozganlarini targ‘ib-tashviq etish yo‘lida tashvish tortmaydi. Masalan, bundan o‘ttiz yillar oldin bir adabiy uchrashuvda Abdulla Oripov muxlislar savoliga javob berib, mazmunan: “Tanqidchilar mening ijodim to‘g‘risida nima desa desin, ammo men nima bilan shug‘ullanib yurganimni ham, she’rlarim darajasini ham juda yaxshi bilaman”, deganini hamon eslayman.

Aslida, adabiy tanqidiy maqolalar – haqiqat yo‘lidagi izlanish, iztirob, mehnat, mashaqqat, ilhom, jazava, ehtiros va boshqa ko‘plab ma’naviy-ruhiy omillar mahsuli. Qalovini topib haqiqatni aytmoq kerak. Adabiy tanqidiy maqola ham, boshqa ijod namunalari singari, obdon pishib yetilmasa, silliqlanmasa, tarashlanmasa, dalillanmasa qurigan daraxtning shoxiga o‘xshab mo‘rt keladi. Tez sinadi, o‘tin bo‘ladi, unutiladi, chiqitga chiqadi.

Odatda, tanqidchidan badiiy asar to‘g‘risidagi barcha ilmiy haqiqatni aytish talab qilinadi. Haqiqatni aytishning yo‘l-yo‘rig‘i, usuli, etikasi, mavridi, makoni, adib va o‘quvchi ko‘ngliga qarashdek nozik jihatlari bor. Rivoyatga ko‘ra, bir sayroqi qushcha o‘rmonda o‘tinlar ostiga yonarqurtni qo‘yib, olov oldirish maqsadida jon-jahdi bilan puflayotgan maymunga duch kelibdi. Qush yonarqurtning cho‘g‘ emasligini tushunib, bir-ikki marta sayrabdi. Puflayotgan jonivor esa beparvogina ishida davom etibdi. Shunda qushcha “Gapimni yaxshi eshitmadi, shekilli” degan xayolda daraxtning pastki shoxiga qo‘nib, gapini yana takrorlagan ekan, maymun bir sakrab, uning qanotlarini uzib mahv etibdi. Hazrat Navoiydan qolgan hikmatni har kim biladi:

Xiradmand chin so‘zdin o‘zgani demas,

Vale bari chin ham degulig emas.

Donishmandlar gapni bejiz qopga solingan bigizga o‘xshatmaganlar.

Tanqidchi san’atning nazariy qonuniyatlarini puxta biladigan olim; tanqidchi – yuksak saviyali kitobxon; tanqidchi – xolis va odil baholovchi-o‘quvchi. Shu bilan birga tanqidchiga xusumat, tarafkashlik yarashmaydi. Adabiy tanqid oppoq ko‘ylakdagi mitti qora dog‘ni doston qilmasligi; munaqqid haqorat, mazax, piching, guruhbozlikni o‘ziga kasb qilmasligi lozim. Tanqidchi adib va kitobxon orasida turib xolis fikrlashga mas’ul ekan, odamlar fikrini noto‘g‘ri o‘zanga solish bu sohada halol luqma yeyman, degan mardning ishi sanalmaydi.

Nazarimda, manfaatparastlik, mahalliychilik, hamtovoqlik avj olgan muhitda hech qachon xolis va adolatli adabiy tanqid bo‘lmaydi. An’anaviy qolipga mos ravishda ko‘pincha maqtaladi, ozgina kamchilik aytiladi. Tamom. Agar jiddiyroq tanqid qilinsa bormi, o‘zaro dushman qutblar paydo bo‘ladi. Bitta asari qachonlardir kurashchan munaqqid tanqidiga uchragan tajribali adibning adabiy davralarda o‘sha tanqidchi ustiga mag‘zava ag‘darib, mavzuga aloqasi bor-yo‘qligidan qat’i nazar, uning ismi-sharifini qistirib ochiqdan-ochiq masxara qilganini ko‘p kuzatganman. Ayting-chi, tanqid kimga yoqadi? Tanqidchiga kim qachon rahmat aytgan? Ijod ahli uchun maqtov muhim. Maqtov kimga yoqmaydi? Biroq adabiy tanqid madhiya ham, qasida ham, to‘ychining nog‘orasi ham emas. Binobarin, adabiy jarayonni xolis baholashga bel bog‘lagan tanqidchilar ishi hech qachon oson bo‘lmagan.

Munaqqidlik zahmatiga bir misol. Besh yuz sahifali romanni o‘qish uchun eng kamida bir-ikki hafta vaqt ketadi. Taqriz yozish uchun fikrlab, chizib, o‘chirib… aytayotgan fikri isboti uchun dunyo allomalari bisotidan iqtiboslar olib o‘qisa, yana shuncha vaqt kerak. Mayli, bosmaqolip-stereotip taqrizlarda bu nisbatan oson ish, ya’ni asarning atigi ayrim fazilatlari va juz’iy kamchiliklari aytiladi, xolos. Endi tasavvur qiling, asosli tanqidiy, chuqur tahliliy maqola yozish lozim bo‘lsa, fikrning ishonchliligi, adabiy tanqid etikasi rioyasi uchun qanchadan-qancha kuch-quvvat sarflash, ezopona tilni charxlash kerak bo‘ladi. Agar maqola yaxshi chiqib, unutilmasa bu – yutuq. Biroq u o‘sha saviyasi past roman bilan birga unutilsa-chi? Adabiyotchi sarflagan umri va vaqti uchun aqalli achinsa kerak. Kitoblar o‘qib ko‘ngil ko‘zi ochilgan va qo‘lida tutgan tog‘oraning teshikligini bilgan oqil odam esi borida etagini yopib oladi.

Tasavvur qilamiz: bugun jiddiy munaqqidlarimiz yetarlicha. Bunday sharoitda ikki sababga ko‘ra adabiy jarayondagi yangi asarlar e’tiborsiz qolishi mumkin. Birinchidan, badiiy asarni tushunish va tushuntirishga munaqqid idroki yetmaydi. Ikkinchidan, “asar” tanqid va tahlilga arzimaydi. Bugungi adabiy jarayonda ikkinchi sababga aslo omad tilamagan bo‘lar edim. Haqiqiy munaqqidlar uchun yozilmagan mezonlar bo‘ladi; ma’lum bir ijodkorga yollanib, uning otizi-tomorqasiga qovun ekmaydi; sababi – bo‘sh asarni ko‘klarga ko‘tarish alaloqibat ijodkorni xursand qilmaganidek, munaqqidga ham obro‘ keltirmaydi.

Chin adabiyot qadri, maqomi ustidagi tortishuvlar, ma’nili-ma’nisiz insholar hamma zamonlarda ham bo‘lgan. “Aslida, ma’nisizlik ikki xil bo‘ladi: birinchisida tuyg‘u va fikrlar yetishmaydi; ortiqcha vaysama so‘zlar ko‘payib ketadi. Ikkinchisida, tuyg‘u va fikrlar haddan tashqari ko‘p bo‘lib, ular ifodasi uchun so‘z topilmay qoladi”. A. Pushkinning barcha zamonlar munaqqidiga yordam beradigan bu fikrini xayoliga kelgan gapni badiiy asar o‘laroq yozib yurganlar maslahat o‘rnida qabul qilishlari ham mumkin.

Yuqorida aytdik, badiiy adabiyot iste’dodlar bilan umrboqiydir. Iste’dodlar esa tug‘iladi. Ularni zavod yo fabrikada ishlab chiqarib bo‘lmaydi. Ijodkorlarni xo‘rozqandga o‘xshatib qolipga solib yasash zamonlari ham ortda qolgani rost bo‘lsin. Biroq bugun bosilayotgan kitoblardagi aksar so‘zboshi yoki so‘ngso‘zlar ana shunday “yasash”ga urinish bo‘lib ko‘rinadi.

Ayrim so‘zboshi yo so‘ngso‘zlarni men ham yozganman. Ularni jamlasam, kichikroq kitob bo‘ladi. Gohida kitoblar uchun mening so‘zimdan ko‘ra ilmiy daraja va unvon zarurmikan, degan xayolga ham boraman. Ammo so‘zboshi va so‘ngso‘zlarga tegishli muhim bir gap shuki, bo‘ynigami yo qo‘yniga taqilgan tumor inson manglayiga yozilgan taqdir bitigini aslo tahrir qila bilmaydi. Kitoblarga, yangi bosilayotgan asarlarga yozilgan so‘zboshilar ham tumordek gap. Ism-shariflari yonida qator unvonlari ilova etilgan so‘zboshi va so‘ngso‘zlar kitoblar qismati – umr yo‘lini o‘zgartirishi juda qiyin. Asarning o‘zi go‘zal bo‘lsa, uni kimningdir yelkasiga mindirish shart emas. Shukrkim, bugungi adabiy jarayonda bunday holga kuni qolmagan, o‘z so‘zining qadri va sehrini bilib asarlar yozib yurgan adiblar ham bor.

Aslida, har qanday odam o‘z ishidan zavqlanishi lozim. Jumladan, qalam ahli ham. Agar ijodkor o‘zi yozgan matnni o‘zi o‘qib zavqlanmasa, birov undan ma’ni topmaydi. She’ri esda qolmagan shoir o‘sha oddiy gaplaridan o‘zi ham ta’sirlanmaydi, hayratlanmaydi, hayajonlanmaydi. Holan oddiy so‘zlar yig‘imi boshqalar yuragiga yetib bormaydi. Shu singari adabiyotshunoslik asarlari, adabiy tanqidiy maqolalar ham zavq-shavq bilan yozilishi lozim; ularda zarur mulohazalar, o‘ylantiradigan, hayratlantiragan fikrlar bo‘lishi shart. Original fikr – har qanday olimning bebaho xazinasi.

Adabiy nazariyalarga ko‘ra, adabiy tanqid adabiy jarayon bilan birga yashaydi. Yangi nazariyalar shu jarayonda tug‘iladi yoki yangi nom oladi. Adiblarning asarlari vaqt va adabiy jarayon elagidan o‘tadi. Dunyo adabiyotshunosligida tajriba shunday. Adabiy tanqid ham o‘z spetsifik xususiyatiga ega ijodning bir turi. Munaqqid adiblarning tavallud kunlarida qo‘llarida gul tutib sahnaga chiqadigan nozanin ham, ma’raka-marosimlarda chopon kiyadigan hassakash ham emas. Agar shunday tasavvur qilinadigan bo‘lsa, munaqqidlikka doir bunday xato tushunchani tahrir etish, o‘sha qotib qolgan tushunchani o‘zgartirish kerak. Negadir adabiyotchi-munaqqidlar aynan kimlarningdir tavallud ayyomlarida g‘imirlashib, go‘yoki bir martalik zarur “matoh”ga aylanishadi. So‘ng yana chekkada qo‘l qovushtirib, bekatda navbatdagi ulovni, ulovchi va uning qo‘shig‘ini kutadi. Munaqqidlikning bunday “xizmat turi”da o‘ta yengillik, o‘tkinchilik va yuzakilik seziladi. Holbuki, adabiyotshunos-munaqqidning vazifasi bundan ko‘ra jiddiyroq, ilmiyroq, tizimliroq, yukliroq, mas’uliyatliroqdir.

Har qanday sohada yoshlar kuch-quvvati, tashabbusidan umid qilinadi. Ilmning bu yo‘lidagi yoshlar bugungi adabiy hayot ichiga kirishi, o‘z fikrlarini aytishi lozim. Ammo qani o‘sha yosh munaqqid? Bir-ikkita yoshlarning chiqishlarini o‘qidim, rag‘bat uchun oldinroq ular nomini bir maqolada tilga ham oldim. Taassufki, ular hozircha bu sermashaqqat ishda izchil va faol emas. Bugun o‘zini ko‘p ham yoqimli bo‘lmagan shu ijodiy ishga chog‘lagan, o‘z niyati bilan munaqqid bo‘lishga qat’iy bel bog‘lagan yoshlarni topish qiyin. Chunki bu ilm sohasida ko‘p kitoblar o‘qish, his-tuyg‘ularga berilish, gapni to‘g‘ri tuzishning o‘zi kamlik qiladi. Jahon adabiyoti va adabiyotshunosligidan xabardorlik, adabiy-nazariy hodisalarni teran analiz qilish, kengqamrovli bilim, estetik did, fahm-farosat kerak; badiiy asarga original yondashuv usullarini o‘rganish va kashf etmoq lozim.

Chinakam badiiy asarda ruh, til, yurak, jon, jahon, hayot mavjud. Ruhsiz tana – jonsiz jism. Ruhsiz, tilsiz “badiiy asar” ustidan tegirmon toshi yuritish bilan ham jonlantirib, tirik adabiy durdonalar safiga qo‘shib bo‘lmaydi. Didli adabiyotchi bunday ko‘ngilsiz yumushni zimmasiga olmaydi. Asrlardan asrlarga o‘tadigan adabiyotshunoslik asarlari ortida ham o‘tkinchi ommaviy qarsakbozliklarga jo‘r bo‘lishdan or qiladigan, o‘z adabiy-estetik, ilmiy-nazariy, ijtimoiy-hayotiy konsepsiyasi-tutumlariga ega yuragi butun ijodkor ShAXS turadi. Kungaboqarlik qismatidan uzoqlashib, ildizi mustahkam asriy chinorlar bilan bo‘ylashish orzusi har qanday ijodkorni abadiyat gulshaniga noil etadi…

Xullas, bugungi adabiy-ijodiy muhitdagi odillik va xolislikka, to‘g‘rilik va haqgo‘ylikka da’vat odamni umidlantiradi; ko‘nglida ana shunday ezgu orzu-niyatlar uyg‘otadi.

 

Bahodir KARIM,

filologiya fanlari doktori, professor

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.