Tajnis

0
920
marta koʻrilgan.

Tajnisni “jinos” ham deyishadi. “Tajnis” ning maʼnosi “biror narsa bilan oʻxshash boʻlmoq”dir. Jinos esa “hamjins” degan maʼnoni bildiradi. Atama sifatida u talaffuz va shaklda bir-biriga yaqin boʻlgan soʻzlarni turli maʼnolarda qoʻllashni anglatadi.

 

Boʻyung sarv-u sanubartek, beling qil,

Vafo qilgʻon kishilarga vafo qil.

(Xorazmiy)

 

Xorazmiyning “Muhabbatnoma”sidan olingan ushbu bayt misralaridagi oxirgi soʻzlar shaklan bir xil. Ammo ular har ikki misrada boshqa-boshqa maʼnoni anglatmoqda. Dastlabki “qil” – “ingichka, nozik” maʼnosini bildirsa, keyingisida u “qilmoq” feʼlini anglatadi.

 

Ey bagʻritosh, koʻnglum evin aylama xarob,

Kim surating chizilmish aning ich-u toshinda.

 

Bu yerda “tosh” dastlab “bagʻir” bilan bogʻlanib mehrsizlikni ifodalasa, keyingi holatda u “ichkari” va “tashqari” maʼnosida kelmoqda.

Lutfiyning quyidagi baytida ham tajnisdan nihoyatda yuksak mahorat bilan foydalanilgan:

 

Yuz ochgʻil, koʻz seni toʻyguncha koʻrsin,

Necha boʻlgʻay bu koʻzim muntazir, och.

 

Birinchi misradagi “och” – “koʻrsatmoq” maʼnosini beradi. Keyingisida esa u “tashna” oʻrnida kelyapti. Shakldosh soʻzlardagi maʼno tovlanishlari baytga oʻzgacha ruh berib turibdi.

Mumtoz adabiyotimizda tajnisga tayanadigan maxsus janr ham shakllangan. U tuyuqdir. Tuyuqning toʻrt misrasidan uchtasida tajnis qoʻllanadi:

 

Koʻz yoshim tuproq ila gar qotila

Kelmagayman javridin, haqqo, tila.

Gʻamzasi oʻltirdi-yu, ul bexabar,

Men agar oʻlsam, ne gʻam ul qotila.

(Lutfiy)

 

Bu tuyuqning birinchi misrasida koʻz yoshining tuproq bilan aralashish (qotilmoq) haqida soʻz bormoqda. Keyingi misrada esa javrning koʻpligidan tilga kelmaslik, yaʼni gapirolmaslik, oʻzini yoʻqotish holati qayd etilgan. Bu yerda tajnisni hosil qilish uchun ikkita soʻzdan: “haqqo soʻzining “qo” boʻgʻini hamda “tila” soʻzining yondosh turgan holatidagi shaklidan foydalanilgan. Oxirgi misrada esa goʻyo qotil – odamni qatl etgan kishi toʻgʻrisidagi fikr bor. Demak, bu oʻrinda tajnislar yanada boshqacha koʻrinishda namoyon boʻlmoqda. Birinchi va oxirgi misralarda “qotila” yozuv shakliga koʻra ham bir xil. Ammo ikkinchi misrada u “haqqo” soʻzining oxirgi boʻgʻini bilan “tila” soʻzining qoʻshilishidan soʻng oldingi shaklga uygʻunlashmoqda. Koʻrinib turganidek, bunday hollarda soʻzning talaffuz xususiyatlari asosiy oʻrin tutadi.

 

 

“Adabiyot” (Boqijon Toʻxliyev, Bahodir Karimov, Komila Usmonova. Oʻrta taʼlim muassasalarining 10-sinfi va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarining oʻquvchilari uchun darslik-majmua. “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent–2017) darsligidan.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.