“Qaro ko‘zum…”

0
4845
marta ko‘rilgan.

Qaro ko‘zum, kelu mardumlug‘ emdi fan qilg‘il,

Ko‘zum qarosida mardum kebi vatan qilg‘il.

 

Yuzing guliga ko‘ngil ravzasin yasa gulshan,

Qading niholig‘a jon gulshanin chaman qilg‘il.

 

Takovaringg‘a bag‘ir qonidin hino bog‘la,

Itingga g‘amzada jon rishtasin rasan qilg‘il.

 

Firoq tog‘ida topilsa tuprog‘im, ey charx,

Xamir etib, yana ul tog‘da ko‘hkan qilg‘il.

 

Yuzung visolig‘a yetsun desang ko‘ngillarni,

Sochingni boshtin-ayog‘ chin ila shikan qilg‘il.

 

Xazon sipohig‘a, ey bog‘bon, emas moni’,

Bu bog‘ tomida gar ignadin tikan qilg‘il.

 

Yuzida terni ko‘rib o‘lsam, ey rafiq, meni

Gulob ila yuvu gul bargidin kafan qilg‘il.

 

Navoiy, anjumane shavq jon aro tuzsang,

Aning boshog‘lig‘ o‘qin sham’i anjuman qilg‘il.

 

 

G‘azal tahlili

 

Hazrat Alisher Navoiyning ushbu mashhur g‘azali L. Kmetyuk tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan.

Har bir tarjima til imkoniyatlari va mezonlari darajasida amalga oshiriladi. Ma’noni saqlab qolishga urinish ohang, badiiyat, qofiyaning buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Albatta, tarjimonning mumtoz adabiyotimiz durlari sanalmish Navoiy g‘azallari tarjimasiga qo‘l urishi, ya’ni”Navoiy panjasiga panja urishi” ga intilishi ibratli. Tarjimalarga nazar solsangiz, mutarjim L. Kmetyuk g‘azalning umumiy g‘oyasini berish maqsadida o‘z tilida turli ekvivalentlar qidirganligi va tinimsiz izlanganligini sezasiz. Ammo tarjimon asliyatni o‘zi tushunib olishi bilan birga, bu tushunchalarni o‘quvchilar ongiga singdirishning yo‘lini ham izlashi kerak. Bu jarayon uchun neki talab qilinsa, chorasini ko‘rish uning chekiga tushadi. Endi yana bir bor g‘azalga nazar tashlasak:

Baytlarning mazmunini teran tushunish badiiy san’atlarni qayta yaratishning asosiy omilidir. Yuqoridagi baytda zohiriy, dunyoviy mohiyatga ko‘ra, lirik qahramon visol ilinjida mahbubaga iltijo qilayotir: “Qora ko‘zli go‘zalim, kelsang-chi, muruvvat va vafo yo‘lini, odamiylik rasmini tutsang-chi”. Odamning ko‘z qorachig‘ida ko‘z gavhari joylashgan bo‘ladi, ko‘z mana shu gavhar vositasidagina borliqni ko‘ra oladi. Ana shu tabiat qonunini nazarda tutib, shoir ikkinchi misrada yana iltijo qiladi: “Ko‘zimning qorachig‘ida gavhar kabi vatan tutsang-chi, toki men ko‘zim yorishib, olam go‘zalliklaridan bahramand bo‘lsam”.

L. Kmetyuk she’riy parchani inglizchaga quyidagicha tarjima qilgan:

 

Come my dark eyed one come and show your kindness,

Weave a nest for yourself, in the depth of my pupils.

 

Ko‘rib turganimizdek, ikkinchi misra tarjimasi asliyatni to‘laqonli ochib bera oladi. Ya’ni g‘azaldagi oshyon, istiqomat ma’nolarini anglatuvchi vatan so‘ziga ma’no jihatdan mos ekvivalent nest (“in”) so‘zi qo‘llangan, ya’ni “ko‘zlarimning tubida o‘zingga vatan, in qilib olgin” ma’nosining anglashilishi asliyatga muvofiq tushgan. Tarjimadagi bu misrani botiniy va zohiriy jihatdan tahlil qilsak, xar ikkala ma’no saqlanib qolganligini ko‘ramiz.

Asliyatda, oshiq go‘zaldan muruvvat va vafo yo‘lini tutishini, odamiylikni odat qilishini so‘raydi (fan qilmoq – odat (kasb) qilmoq).

Har ikkala so‘zning qo‘shiluvidan yuqoridagi ma’no hosil bo‘lgan va bunda dunyoviy jihatdan oshiq o‘z ma’shuqasiga endi uzoq ayriliqdan so‘ng odamgarchilik qilib, vafo qilishni so‘raydi. So‘fiyona talqin etilganda esa – iltijo, jamol orzusi, ya’ni Ollohning lutfu ehsoni tajallisidan umidvorlik. So‘fiy uchun o‘z nigohida, qorachig‘ida ilohiy nur jilvalanishi, olamni shu muborak nur orqali ko‘rish oliy baxt. Ammo tarjimada fan qilg‘il undalmasi o‘rniga show your kindness (olijanobligini ko‘rsat) buyruq gapi berilgan. Vaholanki, oshiq yor vasliga yeta olmay ginalab, ma’shuqadan insoniy olijanoblik, so‘fiy esa Allohdan vaslidan benasib qilmaslikni so‘raydi. Tarjimada qo‘llangan ekvivalent bunga qarama-qarshi ma’no kasb etgan. Ma’shuqaning olijanob emasligidan iztirob chekayotgan oshiq va Allohning nazaridan chetda qolayotgan so‘fiy tarjimada uchramaydi.

Navoiy baytda Sharq badiiy san’atlaridan tardi aks (qaro ko‘zum va ko‘zum qarosida), tajnis san’atidan (mardum va mardumlig‘) unumli foydalanadi. Tarjimada shoir foydalangan she’riy san’atlar Sharq she’riyati uchun xarakterli ekanligini hisobga olib, ularning tarjimada uchramasligini tabiiy hol deb baholash mumkin. Ammo baytlar orasidagi qofiyadoshlikning yo‘qligi g‘azal ohangining uslubiy jihatdan buzilishiga olib kelgan. Ushbu baytni quyidagicha tarjima qilganda tarjimada adekvatlik yuzaga kelgan bo‘lar edi:

 

Come my dark eyed one come and learn then kindness

In the depth of my pupils, weave for yourself a nest

2-bayt:

Yuzung guliga ko‘ngil ravzasin yasa gulshan,

Qading niholig‘a jon gulshanin chaman qilg‘il.

 

Bu baytni navoiyshunos olim Nusratilla Jumaxo‘ja shunday sharhlaydi:

– Mazkur baytda tasvir ancha sodda va muayyan, biroq bu bayt ham bir qancha ramziy iboralardan tarkib topgan bo‘lib, ularni sharhlamasdan mazmun-mohiyatini anglab yetish qiyin: 1. Yuzung guli – zohiriy ma’nosi – “yor chehrasi”. Botiniy ma’nosi – “Haq jamoli”. 2. Ko‘ngul ravzasi – ko‘ngil bog‘i, inson ruhiyat olami. 3. Qading niholi yorning niholdek qaddi-qomati, jon so‘zi tarkibidagi (arab yozuvida) alif harfi, ilohiy ma’shuq qomati. 4. Jon gulshani oshiqning vujudi, bag‘ri, alif harfining maskani bo‘lmish jon so‘zi – manzurning javlongohi.

Birinchi misra “sening yuzing mening ko‘nglim bog‘ida gul ochsin” ma’nosidagi visol ilinjini ta’kidlab keladi. Shuningdek, bu misrada birinchi baytning mantiqiy davomi ham anglashilib turibdi. Ma’lumki, ko‘z – ko‘ngilning oynasi. Yor jamoliga muyassar bo‘lgan ko‘ngil yorishadi. Ko‘z qorachig‘ida makon qurgan yor jamoli chuqur tomir yozadi, ko‘ngilda aks sado beradi, ko‘ngil bog‘ida ishq chechaklari gullaydi, bo‘stonga aylanadi. Shuning uchun lirik qahramon “Sening alifdek qomating niholi mening joni dilim bog‘ida yashnasin va yuzing guli bu bog‘ni gulshanga evirsin,” – deya ilinj-iltijo izhor etmoqda[1].

2-baytdagi 1-misraning inglizcha tarjimasi:

 

Turn the garden of my heart into a flowerbed, for the blossom

that is your face,

 

Ta’kidlash lozimki, mazkur misra so‘zma-so‘z tarjimada aniq ifoda etilgan.

Tarjimon asliyatdagi mazmunni mahorat bilan saqlab qolgan, shu baytdagi ikkinchi misrada arab yozuvigagina xos bo‘lgan harfiy san’at, tashbehi izmor, ya’ni yashirin[2] tashbeh qo‘llangan. Jon so‘zi uch arabiy harfdan, ya’ni “jim”, “alif”, “nun” dan iborat. Alif harfi jonning ichida (markazida) joylashgan. Bu yerda chamanning ichida ekilgan niholga o‘xshatish mavjud:

 

Qading niholig‘a jon gulshanin chaman qilg‘il.

 

Ko‘rinib turibdiki, bunday so‘z o‘yinini inglizchada berish qiyin. Ingliz tili hind-evropa oilasining german guruhiga mansubligi va yozuvning turkiy imlo qoidalariga mos tushmasligini hisobga olib, ingliz tilida bu san’atning qo‘llanmasligi tarjima xatosi hisoblanmaydi. Shuning uchun bunday hollarda misraning sharhi havolada berilishi maqbul yechimdir. 2-baytning 2-misrasi:

 

And the rest your slender form so like the sapling in the garden

that is my heart

 

(So‘zma-so‘z tarjimasi: “Qolgan chiroyingni xuddi ko‘nglim bog‘ida nihol kabi rostlagin”).

Bu misra grammatik jihatdan ham asliyatga muvofiq, baytdagi ikki misra and (va) bog‘lovchisi bilan bog‘langan. Gapning ma’no jihatdan turi – buyruq ohangidagi gap va bu gap tarjimada ham o‘z grammatik shaklini saqlagan. Biz yuqoridagi asliyatda shu misrada tashbih san’ati qo‘llanganligini kuzatdik. Alifning nihol – qadga ishora qilinishi, yorning jon gulshanida qaddini tik tutishi, ya’ni alifdek tik qaddi-qomati bilan turishi ko‘zda tutilgan. Ingliz tilidagi form so‘zining ishlatilishi bu yerda ayni muddaodir.

Tarjimonning form so‘zini qo‘llashi Navoiy ko‘zda tutayotgan “Qaddi qomatni tik tutib, ko‘ngil bog‘ida qo‘nim topish”iga mos tushadi.

3-baytning, 1-misrasi:

 

Takovaringg‘a bag‘ir qonidin hino bog‘la,

Itingga g‘amzada jon rishtasin rasan qilg‘il.

 

Takovar, ya’ni tez yurar yo‘rg‘a ot mumtoz she’riyatdagi an’anaviy timsollardan. G‘azallarda ma’shuqa otliq qiyofada chiroyli nazmiy misralarda tasvirlanadi. Seviklining otiga iltifot ko‘rsatish orqali o‘z muhabbati va sadoqatini izhor qilishi barcha mumtoz shoirlarimiz uchun umumiy xususiyat. Masalan, Navoiy lirik qahramoni ma’shuqa ot yeldirib, uning yonidan o‘tib ketishini, hijron balosiga yana mubtalo bo‘lishini istamaydi (N. Jumayev sharhi – G. O.). Oshiq o‘zining bag‘ir qoni ot oyog‘iga xino bo‘lishini, g‘amzada joni mahvash yonida yelib yurgan iti bo‘ynida arqon bo‘lishini orzu qiladi. Xino bog‘lash udumi Yevropa uchun mutlaqo yot. Tabiiyki, ingliz o‘quvchisiga shoirning yorga, otiga “xino bog‘lashi”ni so‘raganda, nimaga ishora qilayotgani tushunarsiz tuyulishi mumkin. Oyog‘iga hino bog‘langan kishining tez yura olmasligi ingliz o‘quvchisiga ma’lum emas. Ammo yor otiga insonga xos udumni bajartirish, oshiqning yurak bag‘ridan olingan qonni yorning otiga xinolikka sadqa qilishdek buyuk hurmat, Sharqona sevgi va ilohiy ishqni o‘zga millat o‘quvchisiga shundayligicha ko‘rsata olish Navoiy g‘azallaridagi beqiyos jiloni yorqinroq anglash imkoniyatini berardi. Milliy koloritga xos xino so‘zi matn ichida transliteratsiya qilinib, ekvivalentsiz leksikani uzatish usullaridan biri hisoblangan izohli tarjimadan foydalanilgan holda, bu so‘zga matn so‘ngida izoh berilishi mumkin edi. Ammo bu bayt quyidagicha tarjima qilingan:

3-bayt 1-misrasining inglizcha tarjimasi:

 

Splash the hooves your brave steed in me heart’s blood.

 

Bu tarjimada xino qo‘yish bilan bog‘liq tasvir yo‘q. Unda “yurak qoni”ni yor otiga sachratish so‘ralmoqda. Tarjimon navoiyona mulohazani anglamasa-da, undagi tasvirni berishga ishtiyoqi kuchliligidan otni jayron otga aylantiradi. Darhaqiqat, jayron otning badani qon sachragandek tuyuladi. Xino esa otning oyoq qismini bo‘yash uchun ishlatiladi. Adekvatlikni ta’minlash uchun bunday yo‘ldan bormasdan xino so‘ziga va uning nima sababdan baytda qo‘llanayotganligiga quyidagicha alohida izoh berib o‘tilsa, go‘zal milliy kolorit an’anasi tarjimada aks etardi va bunda Navoiyning o‘ziga xos uslubi yorqinroq namoyon bo‘lardi:

 

Bandage a henna under your steeds feet,

And weave a leash for your dog from the tendons of my sad soul, indeed.

 

She’riy tarjimaning murakkabligi shundaki, ba’zi realiyalarni tarjimon izohda tushuntirishga majbur. Ammo to‘rt qator she’rda beshta izoh keltirilsa, bunday tarjima o‘quvchiga estetik zavq bermasligi mumkin. Garchi she’r tarjimasida satr osti izohlarning birmuncha kamroq bo‘lishi maqsadga muvofiq bo‘lsa-da, Navoiy g‘azallarini chet tillariga o‘girishda baytlardagi falsafiy ma’no, milliy koloritdagi so‘zlarni o‘quvchiga aniq yetkazish uchun izohli tarjima usuli ma’qul yechim hisoblanadi.

3-baytning 2-misrasi:

 

Itingga g‘amzada jon rishtasin rasan qilg‘il.

 

Ma’lumki, it – insonning hamrohi, uning qo‘riqchisidir. Shoir, shu ma’noda, yorning qo‘riqchisi bo‘lishga havas qiladi. Navoiy o‘zini o‘sha it o‘rnida, hech bo‘lmasa bo‘ynidagi arqoni bo‘lishni xohlaydi.

Inglizcha tarjimasi:

 

And weave a leash for your dog from the tendons of my sad soul.

 

Bu misralar semantik jihatdan aniq tarjima qilingan. Itga iltifot qilish nafaqat Sharq, balki G‘arbda ham mavjud. Love me love my dog ingliz xalq maqoli (“Meni sevsang, itimni ham sev”) da it so‘zi ramziy ma’noda qo‘llangan bo‘lib: 1) “yomon odatlarimni ham sev”; 2) “menga tegishli bo‘lgan hamma narsani sev” ma’nosini anglatadi. Ushbu ibora orqali Navoiy g‘azalidagi obraz (ya’ni yorning itiga iltifot) G‘arbda ham sevgan insoniga bo‘lgan hurmat ifodasidir. Bu orqali Sharq va G‘arb lirikasining uyg‘un semantik jihatlari namoyon bo‘ladi.

4-bayt:

Firoq tog‘ida topilsa tuprog‘im, ey charx,

Xamir etib, yana ul tog‘da ko‘hkan qilg‘il.

 

Ko‘hkan “tog‘ qazuvchi” degan ma’noni anglatadi. Farhod Shirinning yurtiga borib, tog‘ni qazib suv chiqargani uchun ham ko‘hkan laqabini olgan. Shuningdek, “firoq, rashk, hajr, oh ila dard” Farhod nomini anglatadi. Ushbu bayt inglizchaga mohirona o‘girilgan:

Tarjimasi:

 

O Heaven, if at the foot of the mountain of separation my dust is discovered,

Knead it into the dough and sculpt from it powerful stone mason.

 

Tarjimada barcha mezonlarga mos adekvatlik mavjud.

 

5-bayt:

Yuzung visolig‘a yetsun desang ko‘ngillarni,

Sochingni boshtin-ayog‘ chin ila shikan qilg‘il.

 

“Bir qarashda bu baytda murakkab ibora va timsollar yo‘q”, – deydi ushbu bayt talqinida N. Jumaxo‘ja, – “masalan, yuz dunyoviy ma’shuqa chehrasini, ayni paytda Alloh husn-jamolini anglatadi… Keyin ko‘ngillar deganda oshiqlar obrazi tushuniladi… Mutolaada muxlisni chin ila shikan so‘zlari ko‘proq o‘ylantiradi. O‘zaro ma’nodosh bu forsiy so‘zlar o‘ram-o‘ram, halqa-halqa, zanjirsimon-silsilaviy, qat-qat, pechu tobli, qarmoqsimon, ilgaksimon sifatlarini ma’shuqa sochlariga nisbatan ifodalayotir… G‘azaldagi ma’shuqa obrazi – benihoya yuksak, ulug‘vor, yetishib bo‘lmas siymo. Oshiq ko‘ngillar esa xokisor va notavon. Oshiq ko‘ngillar bilan ma’shuqa jamoli oralig‘ida soch – poyonsiz hijron timsoli yotibdi. Shuning uchun lirik qahramon ma’shuqadan madad so‘raydi: “Agar oshiqlaringga rahming kelsa, ular visolingdan bahramand bo‘lishini istasang, sochingni boshdin-oyoq qarmoq, ilgak va o‘ramlar kabi jingalak qil, toki aftoda oshiqlaring shu “chin” ila “shikan”lar vositasida oyog‘ingdan boshingga ko‘tarilsin, “yuzing visoliga yetsun”. “Chin ila shikan” obrazlari orqali Haqning diydorini izlab so‘fiylar bosib o‘tadigan so‘fiylik suluki silsilalari nazarda tutilgan bo‘lsa ham ajab emas”[3]. Tarjimada chin ila shikan qilg‘il birikmasi orqali “sochni jingalak qilish” ma’nosi berilgan bo‘lib, o‘quvchida faqat “ma’shuqa sochlarining uzunligi va oshiq ko‘ngullarga yaxshi ko‘rinish uchun sochni boshdin oyoq jingalak qilish” haqida tasavvur paydo bo‘ladi.

Baytning inglizcha tarjimasi:

 

If you wish to encapture hearts in loving with you,

Curl your long hair into ringlets.

 

Bu o‘rinda ringlet (“jingalak”, “gajak”) “chin ila shikan qilmoq” birikmasining ma’nosini to‘liq ochib bera olmaydi. Asliyatdagi “boshdin-oyoq” so‘zlari ham tarjimada uchramaydi. Bu so‘zlarning tushib qolishi ma’shuqa sochlariga berilgan sifatning yo‘qolishiga olib kelgan. Sochni boshdan-oyoq jingalak qilishdan maqsad ham yorqin ifoda etilmagan. Baytning birinchi misrasi esa asliyatga zid. G‘azalda, yuqorida ta’kidlanganidek, yor vasliga yetishishga zor oshiqlar (ya’ni yorning ishqida allaqachon ado bo‘lganlar) ning nolasi bayon etilsa, tarjimada yorga uni sevib qolishlarini istasa, sochlarini jingalak qilish maslahat berilmoqda. Bu o‘rinda If you wish to encapture hearts in loving with you ni If you wish for your lovers getting meet with your face ga almashtirsa, ma’no adekvatligi yuzaga kelgan bo‘lar edi. Shunda bayt inglizchada quyidagi ko‘rinish kasb etgan bo‘lardi:

 

If you wish for your lovers to meet with your face,

Curl your hair up to down into rod like chains.

 

6-bayt:

Xazon sipohig‘a, ey bog‘bon, emas moni’,

Bu bog‘ tomida gar ignadin tikan qilg‘il.

 

Oltinchi baytda shoir bog‘bon va bog‘ so‘zlarini ramziy – yaratuvchi va borliq ma’nosida qo‘llaydi. Mehrsiz ma’shuqa jamoliga yetishish orzusida umri xazonga sovrilishiga ishora qiladi. Bog‘bon o‘z bog‘ini har qanday xavf-xatardan muhofaza qilishi mumkin, ammo yovga qarshi bog‘ tomiga igna qadab chiqsa ham, tabiat qonuni bo‘lmish “xazon lashkari”, ya’ni fano vaqti yaqinlashgach, tashrif buyuruvchi o‘limdan asray olmasligini ta’kidlaydi. Bu lirik chekinish orqali shoir, hayotning o‘tkinchiligi haqida falsafiy mushohada yuritadi va bayt yettinchi bayt bilan uzviy bog‘lanadi. Tarjimada bu bayt ma’nosining butunlay aksini ko‘rish mumkin.

Tarjima:

 

There is little the gardener can do stop the advance of the fall,

Should he even spike the roof of his garden with pine needles.

Ko‘rib turganimizdek, bu asliyatga mutlaqo ters tarjima bo‘lib, ingliz o‘quvchisida g‘alati taassurot qoldirishi aniq. Chunki tarjima ke-yingi bayt tarjimasi bilan asliyat semantikasi nuqtai nazaridan umuman bog‘lanmaydi. Shoirning nimaga ishora qilayotgani mavhumligicha qolmoqda. Shoirning “yor vasliga yeta olmay umri xazon bo‘lishi mumkinligi” va keyingi 7-baytda aytilganidek, “agar shu yo‘lda vafot etib ketsa, ma’shuqaning yuzidagi ter “gulob” bilan yuvilsa, xazon bo‘lgan umriga afsus chekmasligi, sababi, o‘limdan so‘ng, kech bo‘lsa-da, yor vasliga yetgandek o‘zni his qilishi” haqidagi go‘zal to‘qimalar o‘quvchi uchun tushunarsiz holatga kelib qolgan. Shu bayt quyidagicha tarjima qilinsa, tarjimada badiiy adekvatlikni saqlab qolish mumkin, ya’ni quyidagicha:

 

No gardener can stop the advance of the fall,

Even he spikes the roof of his garden with pine needles all.

 

Keyingi bayt yuqoridagi lirik chekinishni davom ettirmoqda.

 

7-bayt:

Yuzida terni ko‘rib o‘lsam, ey rafiq, meni

Gulob ila yuvu gul bargidin kafan qilg‘il.

 

Yana N. Jumaxo‘ja talqiniga murojaat etamiz. Baytda shoir tiriklikning omonat va g‘animatligi, o‘limning muqarrarligi haqida o‘y surgan edi. Shunday mahzun kayfiyatdagi lirik qahramonning armoni bitta – ma’shuqa visoli. Birinchi misra mazmuni “yuz” va “ter” obrazlari orqali ifodalangan edi. Ikkinchi misrada bu obrazlarga muvoziy ravishda “gulob” va “gul bargi” obrazlari qo‘llanadi. Gulob ma’shuqa yuzidagi ter timsoli bo‘lsa, gul bargi yuzning ramzi. Oshiq ma’shuqa teridan tayyorlangan gulobda cho‘miltirilish va uning gul yuziga burkanish uchun o‘limdan so‘nggi visolni orzu qiladi. Bu murakkab ramziy ifodalarga tarjima jarayonida qisqacha izoh berib o‘tish joiz. Inglizcha tarjimada “ey rafiq”, ya’ni do‘stga murojaat O my friend (“O do‘stim”) undalmasi bilan berilgan. Muallif gapi do‘stga qaratilib tarjima qilingan:

 

O my friend, should I suddenly die at the sight seeing of perspiration

on your face…

 

Ko‘rib turganimizdek, your (sening) egalik olmoshining qo‘llanilishi orqali go‘yo oshiq do‘stining yuzidagi terni ko‘rib, bandalikni bajo keltirishini aytayotgandek ma’no vujudga kelgan. Asliyatda esa shoir yuzida deganda ma’shuqa yuzini nazarda tutgan. Agar tarjimadagi your egalik olmoshining o‘rniga her – uning (ayol kishi uchun) egalik olmoshi ishlatilsa, tarjima asliyatdagi ayni ma’noni ochib berardi:

 

O my friend, should I suddenly die seeing perspiration on her face…

 

7-baytning 2-misrasi inglizcha tarjimasi quyidagicha:

 

Bath me in rose water and lay me to rest in a shroud made of rose petals.

 

Ikkinchi misra semantik jihatdan asliyatga mos, ammo rose water va rose petals so‘zlariga izoh berilsa, g‘azal ma’nosini aniqroq anglashga xizmat qiladi.

G‘azalning maqta’si quyidagicha:

 

Navoiy, anjumane shavq jon aro tuzsang,

Aning boshog‘lig‘ o‘qin sham’i anjuman qilg‘il.

 

Bayt mazmun-ma’nosini shunday tushunish va sharhlash mumkin: “Jon” markazida “alif” tursagina, jon bo‘ladi. Alif esa Allohning yakkayu yagonaligini bildiruvchi timsoldir. Agar Olloh vasli (Uni anglash) dan zavq olmoqchi bo‘lsang, jon (inson va koinot ruhi) markazi va manbasi bo‘lgan Ollohni qalbing markaziga qo‘y. Baytning zohiriy ma’nosi shunday tasavvurga asoslanadi: Anjumanda sham yoqiladi. Agar sen shavq anjumani tashkil etmoqchi bo‘lsang, jonning boshog‘li o‘qini markazga qo‘yib uni sham’ sifatida ishlat. Demak jonning o‘qi shamdek yonib atrofni yoritish xususiyatiga ega ekan.

Inglizcha tarjimasi:

 

Navoi, if you can put your heart all into a bouquet of joy,

Pick a sheaf of water of wheat and touching a flame to it let this candle be the revelation of the nosegay.

 

Ko‘rinib turibdiki, ushbu misra ingliz tiliga aniq, semantik jihatdan to‘liq tarjima qilingan.

Ko‘plab tarjimalarda ko‘rinib qoladigan qusurlardan biri – istilohlar, tarixiy nomlar va original matn mansub bo‘lgan xalq mentaliteti, qadriyatlariga xos bo‘lgan elementlarning tarjima qilmasdan qoldirilishidir. Masalan, I desire, O Hizr, to make a piligrimage of the soul to Kaaba[4] deb tarjima qilingan misrani o‘qigan ingliz kitobxoni o‘zining g‘arbona dunyoqarashidan kelib chiqib lirik qahramonning qandaydir “Hizr” ga murojaati mohiyatini tushunmaydi. Shuningdek, ba’zi g‘azallarda uchraydigan mashhur tarixiy shaxslar, adabiy qahramonlarning nomlari notanish bo‘lgani bois G‘arb kitobxoni ushbu tarjimadan to‘liq qoniqmaydi.

Alisher Navoiyning zakovati, iste’dodi favqulodda boy va rang-barang. Shoir tasviriy vositalardan foydalanishda ajoyib namunalar yaratadiki, badiiy mahoratning bu o‘ziga xos tomoni Navoiy dahosiga sidqidildan xizmat qilgan va xizmat qilayotgan tarjimonlar oldiga til, uslub va milliy an’analar bilan bog‘liq ko‘pdan-ko‘p muammolarni dadil, mustaqil hal qilish vazifasini ko‘ndalang qo‘yadi. Alisher Navoiy asarlarining klassik uslubi va ohangini boshqa tilda qayta yaratish uchun o‘sha tilning Navoiy zamonasiga parallel davridagi arxaik so‘zlar lug‘atidan foydalanish samarali natija beradi. Masalan, Navoiy g‘azaliyotini ingliz tiliga o‘girishda, unga davriy jihatdan muvofiq keluvchi inglizzabon shoirlar asarlari leksikasidan foydalanilsa yuksak uslub, davr ruhiyati tarjimada yorqinroq ifoda etilishi mumkin. Bunday tajriba “Farhod va Shirin” dostonini rus tiliga tarjima qilishda amaliyotda qo‘llangan bo‘lib, rus poeziyasi tarixi bisotidan sey, uzret, ochi, vlastelin, vladi’ka, vsevi’shniy, tvorets, nebo (xudo ma’nosida), arxangel, chelo kabi so‘zlarning tanlab olinishi va bu ishning natijasi o‘laroq asar tarjimasidagi uslub, qadimiylik, shartli arxaika jilosining berilishi va Navoiy davri koloritining tarjimada qayta yaratilishi tajribaning muvaffaqiyatli ekanligidan darak beradi[5].

Navoiy dahosini xorijiy o‘lkalarda targ‘ib etish, uning badiiyat olamidagi o‘ziga xos dunyosini ko‘rsatib berish – davr talabi. Biroq lirik tarjimaning o‘zi kifoya qiladimi? Alisher Navoiy badiiyati shu qadar barkamolki, uni anglab yetish yuksak komillikni talab etadi. Ba’zida o‘zbek tilida tushunish mushkul bo‘lgan Navoiy g‘azaliyoti sirlarini chet tilida aniq ifoda etib bo‘ladimi? Bu savol Navoiy ijodi tadqiqi bilan bog‘liq ko‘pgina sohalar uchun yangi yo‘nalish va vazifalar tizimini belgilab beradi. G‘arbning Alisher Navoiyga mehr qo‘yishi nafaqat tarjimonning kasbiy mahoratiga, balki uning Navoiyni kashf etishga bo‘lgan ulkan fidoiyligiga ham bog‘liqdir. Alisher Navoiy badiiyatini chet tilida aniq aks ettirishning ikki yo‘li mavjud: 1. Ingliz tarjimonida Navoiyni his etish intuitsiyasini shakllantirish lozim. Buning uchun keng tarmoqli ishlarni amalga oshirish (Navoiy asarlarining inglizcha izohli lug‘atlari, Navoiy asarlari obrazlarining genezisi, sharqona she’riy san’atlar, ohang va qofiya haqidagi ilmiy adabiyotlarning inglizcha tarjimalarini yaratish, atoqli navoiyshunoslarning Navoiy g‘azallariga bergan sharhlarini to‘plab tarjima qilish) lozim. 2. Ingliz tarjimonlari navoiyshunoslar bilan hamkorlikda ish yuritishlari zarur. Shundagina Navoiy badiiyatini to‘lig‘icha chet tilida targ‘ib etish mumkin.

Yuqorida ko‘rib o‘tilganlar asosida aytish mumkinki, g‘azalning falsafiy yuki, botiniy va zohiriy ma’nolari tarjimada aks etmas ekan, tarjimon G‘arb kitobxonini yuksak Sharq falsafasidan bahramand eta olmaydi. G‘azaldagi san’atlar mohiyati to‘la anglanib, tarjimada qayta yaratishga harakat qilinsa, Navoiy dahosini tushuntirishda samarali qadam bo‘lardi.

 

Shuhrat SIROJIDDINOV,

filologiya fanlari doktori,

Gulnoza ODILOVA,

filologiya fanlari nomzodi

 

“Jahon adabiyoti” jurnali, 2013–4


 

[1]  N.Jumaxo‘ja ‘‘Satrlar silsilasidagi sehr’’. Toshkent: 1996, 23-bet.

[2] Tashbihi izmor (yashirin o‘xshatish). Bu xil tashbihda shoirning diqqati boshqa narsaga qaratilgandek tuyuladi-yu, ammo uning asl maqsadi o‘xshatish bo‘ladi. Qarang: Hojiahmedov A. She’riy san’atlar va mumtoz qofiya. – Toshkent: Sharq, 1998, 20-bet.     

[3]  N.Jumaxo‘ja. Shu manba.– 28-bet..

[4] A. “Pearls from Ocean”. Ummondan durlar. G‘azallar, hikmatlar va ruboiylardan namunalar. Tarjimalar to‘plami / Tuzuvchi Y.Parda. – Toshkent: Sharq, 2000. – 113-bet.

[5] Bu haqda qarang: Salomov G‘., Jo‘rayev K., Olimov S. Tarjima san’ati. 4-kitob. To‘plovchi T.Jo‘rayev. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1978. – 134-bet.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.