Низомий Ганжавий

0
1012
марта кўрилган.

(Тахминан 1141–1202)

 

Буюк озарбайжон шоири ва мутафаккири Илёс Юсуф ўғли Низомий-ганжавий Озарбайжоннинг ганжа шаҳрида ҳунурманд оиласида туғилди. Ўз даврининг илғор кишиси бўлган Низомий форс ва араб тилларини ўрганди, астрономия, математика, фалсафа ва медицина билан қизиқди.

Низомийнинг “Хамса”си унинг номини бутун жаҳонга машҳур қилди.

Ўттиз минг байтдан ташкил топган беш достонни Низомий-Ганжавий қисқа муддат ичида (1179–1200) йиллар орасида яратди.

Низомий-Ганжавий сарой шоири эмас эди. У шервоний шаҳзодаларнинг таклифини рад этиб, ўз боғида ижодий иш билан шуғулланди. Лекин Низомий “Маҳзан-ул асрор” достонини ҳам, ундан сўнг яратилган “Хусрав ва Ширин”, “Лайли ва Мажнун”, “Ҳафт пайкар” ва “Искандарнома” достонларини ҳам шервоний подшоларнинг топшириғи билан ижод этди.

Достонлардан бирининг кириш қисмида Низомий ўз она тилиси – озарбайжон тилини яхши билгани ҳолда форс тилида ижод қилишга киришаётганлигини айтар экан, бу асарни ёзишга ундаган ҳукмдорнинг истагига ишора қилади.

“Хамса”га кирган достонларда буюк шоир ўзининг гуманистик, адолатпарварлик ғояларини олға сурди. Унинг фикрича, марказлашган адолатли давлат мавжуд бўлгандагина халқнинг аҳволи енгиллашиши мумкин. Шу мақсадда Низомий бу достонларида адолатли подшо ва подшозодалар (Хусрав, Баҳром, Искандар) образларини яратишга уринди.

Низомий “Маҳзан-ул асрор”да ҳам, “Хусрав ва Ширин”да ҳам деҳқон ва ҳунармандлар меҳнатини улуғлади.

Низомий вафотидан сўнг унинг “Хамса”си Шарқ адабиёти тараққиётига кучли таъсир қилди. Ўзбек, тожик, озарбайжон, турк, туркман шоирларидан кўплари “Хамса” ёзишга киришдилар. Айниқса, Хусрав Деҳлавий, Алишер Навоий ва Абдураҳмон Жомийлар Низомий-Ганжавий анъаналарини ижодий давом эттириб, катта ютуқларни қўлга киритадилар.

 

Низомий Ганжавий ижодидан:

 

“Хусрав ва Ширин”дан

Хусрав Фарҳод бирла мунозара қилиб, Фарҳод тоғ қозмоқлиқи сўзи

 

Бурун сўрди: не ерликсан тию сан?

Айиттиким, ошиқлар шаҳридан ман

 

Айитти: анда не сан(о)ат қилурлар?

Айитти: жон сотиб, қазғу олурлар.

Айитти: жонни сотмоқлик хато ул,

Айитти: ишқ йўлида ҳам раво ул.

 

Айитти: кертиму ошиқ эрурсан?

Айитти: бор кўзунг охир кўрурсан.

 

Айитти: не қадар севдунг сан они?

Айитти: сўзга сиғмаз ҳеч баёни.

 

Айитти: кўрдунгми (ул) кунтек жамолин?

Айиттиким: бали кўрдум хаёлин.

 

Айитти: миҳридин бўлғаймусан пок?

Айиттиким: магар бўлсам ўлуб хок.

 

Айитти: гар йўлуқсанг кўрса сени?

Айитти: кўзга сургум тупроқини.

 

Айитти: гар кўзунгни хаста қилса?

Айитти: розиман тек кўзга илса.

 

Айитти: гар азин эр сунса илкин?

Айитти: тилгаман тош бирла бошин.

 

Айитти: топтунг ул йўл ул хумойқа?

Айиттиким: йироқдин боқғу ойқа.

 

Айитти: гар тиласанкин яройин.

Айитти: ҳақдин изларман тилорин.

 

Айитти: гар ўқиса, қилса хушнуд?

Айитти: бўлғай эрдим барча мақсуд.

 

Айитти: кес кўнгул, ул дўстни қўйғил!

Айитти: дўстдик келмаз бу (иш), билғил.

 

Айитти: бу тамаъни тутма, хом ул,

Айитти: онсизин тинчлиқ ҳаром ул.

 

Айитти: кел бу ишдин юв алингни,

Айитти: сўзлама кўп, тиз тилингни.

 

Айитти: қилмағил қўй, қури ғавғо,

Айитти: не (так) бўлур (чун) ўт тутти қавғо.

 

Айитти: сабр қил, тиз кўнглунг ондин.

Айиттиким: нетак сабр этку жондин.

 

Айитти: сабрсузлуқ жаҳл эрур, бил!

Айитти: сабр қилмоққа керак дил.

 

Айитти: иймонурмисан кишидин?

Айиттиким: магар ҳажри кишидин.

 

Айитти: ҳеч керакму ёр, ҳамдам?

Айиттиким: бўлур ман бўлмасам ҳам.

 

Жавоблар эш(и)ту Хусрав бўлди ожиз,

Айитти: осғи йўқ не сўзласабиз.

 

Айитти: Хусрав ушбу тонг эмазму,

Сўз ук(и)мадин жавобин айтур ошну?

 

Эшитдингиз не сўзлар аймишини,

Мунунгтек кўрмадим тиллик кишини.

 

Иш олтун бирла билмаз, не қилайин?

Муни тош бирла олтундек синайин.

 

Тию тил очти сўзга, қилди бунёд,

Ким э устод чин фарзона Фарҳод.

 

Бир улуғ тош бор кесмакка душвор,

Яна кечмакка айр от асру эмгор.

 

Керакким бизга бир йўл қазсанг андин,

Ким ул бўлса бориб келгуга осон.

 

Ким эрсанинг бу ишка илки эрмаз,

Бу иш сендин азининг иши эрмаз.

 

Баҳаққи ҳурмати Ширини хуш ху,

Ким онт билмазман уш ҳеч мундин эзгу.

 

Ҳожатлиғман, раво қил ушбу ҳожат,

Яна бу ҳожатимға айма ҳужжат.

 

Жавоб айди: кесайинман теб ул тош,

Бу ишда қилнойим, боринча бу бош.

 

Ўшул шарт узраким ман иш битурсам,

Малик фармонин ўрнинға кетурсам.

 

Керакким эмгакимни шоҳ билгай,

Шириннинг шаккарин тарк қилғай.

 

Уқуб Хусрав анингтек ўфкаланди,

Тилади чопса бўйнинг, қайра ёнди.

 

Айитти (ким) ушбу шартимдин на қазғу?

Қатиғ тош ул охир, тупроқ эмаз бу.

 

Нетак қилгай ҳалок тупроқ тут они,

Қазиб тупроқ тошига чиққай жони.

 

Айитти: шарт қилдим, қаз они сан,

Бу шартимдин қайтсам айр эмасман.

 

Белинг боғла, силоҳингни ол элга,

Бу ишда ардумингни кўргуз элга.

 

Севунди, сўрди ул Фарҳод бе дил,

Ким ул тоғ қанда теб, э шоҳ одил?

 

Солиб ул тоғни Хусрав айдиким бор.

Ким эмди Бестун теб отаюрлор.

 

Бу ҳукм узраким ул тош эрди хоро,

Қатиғлики юзиндин ошкоро.

 

Туруб Хусрав қатиндин чиқди тарк ул,

Равон бўлди тушуб ул тоғтоба йўл.

 

Елиб елтек равон ул тоғқа етти,

Белин боғлади истеъдодин этти.

 

Уш андин тешасин илка олиб тез,

Суратлар йўнди шакли шоҳу Шабдиз.

 

Яна бир курси йўнди қайра тошдин,

Ўшул курси узра Ширин шаклин.

 

Қилиб кўргазди ул тош узра санъат,

Таълим эмганди, қилди кўркли сурат.

 

Ахир эштурсан ул суратни қилғон,

Ошиққа не жафолар қилди даврон.

 

Анинг ҳаққинға ул бир шум азрат,

Нелар қилди, қамуғ эрмазму ибрат?

 

Қари хотунтек ул бу дунёйи маккор,

Сучуклук бирла аввал сени алдор.

 

Уш андин сўнгра аччиғ заҳрин ичрур,

Тириклик тотиғиндин сени кечрур.

 

Жафоси кўп, йўқ ул бир зарра миҳри,

Тегарму лутфинга охир бу қаҳри.

 

Бўғоз тутмаздин ошнуроқ қўй охир,

Бўри изинга борма, э қўй, охир.

 

Алиакбар Собир

 

Савдогар ва ўғил

 

Бир савдогар ўз дўконида

Савдо қилар ўғли ёнида

Савдо расмин тоза олган ёд:

Сотарди ким, оларди зиёд.

Макр-у найранг тутган ҳар иши,

Алдов эди олиш-бериши.

Ўғил олиб ундан андоза,

Қаллобликни ўрганди роса.

Бир кун ота ҳеч нима демай,

Ўз иши-ла кетди кўринмай.

Ўғил деди: – Шу фурсат қулай,

Отам йўғ-у, пулдан ўмарай.

Қўл кассада, кўзи оладир,

Шу чоқ ота келиб қоладир.

Дунё тордир ота кўзига,

Бир мушт тушди ўғил юзига.

Дўкон кириб, нуроний бир чол,

Деди: – Ўғлим менга қулоқ сол!

Нима эксанг – оласан шуни,

Ҳунарингга ўргатдинг буни.

Тарбияга фарзанд муҳтождир,

Ота иши унга бир тождир.

Хоҳ яхши-ю, хоҳ ёмон ишлар,

Бари сендан, бил, ўрганишар!

Сен ҳалолми – фарзандинг ҳалол,

Сендан кўриб ўсар шу ниҳол!

 

Ўргимчак билан ипак қурти

 

Ўргимчак ям-яшил баргларда бир куни

Ипак қуртни кўриб камситди уни.

– Мунча имиллайсан, тезроқ юр, ўртоқ,

Тўр ҳам тўқиркансан ўлгудай нўноқ.

Мана, томоша қил иш суръатимни,

Тўр тўқиш маҳоратимни!

Ҳар ким кўриб дейди: – Ишига қаранг,

Нақадар тез тўқир, устаси фаранг!

Ипак қурти кулиб деди: – Жуда соз,

Сенинг тўрларингдан лекин фойда оз.

Сен тўқиган ўша турли хил парда

Фақат зиён берар учраган ерда.

Энди ўз ишимни айласам баён,

Меҳнатим маҳсули барчага аён.

Қизлар кияр мен тўқиган ипакдан кўйлак,

Бас этайлик баҳсни, сўзим йўқ бўлак.

 

Акрам УЗОҚОВ

 

“Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги халқлари адабиёти” (Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2007) ўқув қўлланмасидан.

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.