Nazmda ko‘ngil tavsifi

0
42
marta ko‘rilgan.

Alisher Navoiy turk nazmi “Xazo yin ul-maoniy” kulliyotining “Favoyid ul-kibar” devoniga kirgan “Ey ko‘ngil” g‘azalida o‘z hayotini aks ettiradi. G‘azal iztirobga tushgan dilni tasvirlash bilan boshlanadi:

 

Ey ko‘ngil, dushmanlar oncha makr ila fan qildilar.

Kim, vafolig‘ do‘stni jonimg‘a dushman qildilar.

 

Navoiyni hurmat qiladigan do‘stlari ko‘p bo‘lgan, ammo g‘azalda buning aksini kuzatamiz. Baytda gap Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro munosabatlari haqida bormoqda. Bu vaqtlarda shohga ikki tuman pul kerak bo‘ladi. Shunda Navoiyning muxoliflaridan Muhammad Majididdin Husayn Boyqaroga Navoiyning o‘rnida bo‘lsa, bundan ham ko‘proq pul topib berishini aytadi. Shoh uning gapini ma’qul topadi va Navoiyni saroydan uzoqlashtirib, Astrobodga hokim qilib jo‘natadi.

 

Dud boshimdan chiqar, go‘yoki hijron toshidin,

Yog‘durub har yon, bu gunbad uzra ravzan qildilar.

 

Shoir atrofdagi teskari kuchlarning o‘z boshiga otgan malomat toshlari zarbidan hijron azobini chekayotganini tasvirlaydi. Ularning qabihliklarini diliga zahar-zahmat nishlarini sanchuvchi zog‘larning hujumiga qiyos etadi. Shoirning boshida yoyilgan soch emas, uning o‘rnida hujumga yopirilgan «zog‘» – qarg‘alar to‘dasi go‘yo. Ular o‘z zahridan jarohatlangan, yara bo‘lgan shoir tanidan uning joniga qasd qilmoq uchun in yasab, joylashib olganlar:

 

Boshima jo‘lida soch ermaski, zog‘ aylab g‘ulu,

Zaxmlardin to‘ma istarga nashiman qildilar.

 

Yoru diyoridan ayriliqda o‘tkazgan damlarini hayotidagi qorong‘ilik, deb bilgan shoir nazdida butun falak qora libosga burkangan. Tong esa o‘z yoqasini chok-chok qilib, shoirning nolayu zoriga qayg‘urmoqda:

 

Hajri shomidin osib gardun qora kiz bo‘ynig‘a,

Subh chok aylab yaqo holimg‘a shevan qildilar.

 

Keyingi bayt mazmunidan Navoiyning qalbida Vataniga bo‘lgan muhabbat o‘ti shamdek so‘nib borayotgani, dardu shavq shoirning butun tanini kuydirib, ul tuproq yodi bilan ko‘nglini yoritganini ko‘ramiz. Baytdagi ishq o‘ti ham dardu shavq kabi orzu-istak va intilish ma’nolarida aks etgan:

 

Uchmish erdi ishq o‘ti xasdek tanimdin dardu shavq,

Kuydirib, go‘yo bu tufroq birla ravshan qildilar.

 

So‘nggi baytlarda shoirning hayotiy mushohadalari, faylasufona fikrlari yanada uyg‘unlashadi. Navoiyning ta’rificha, qadimgi Eron shohi Jamshid hakimlarga buyurib, ikkita jom yasattirgan ekan. Shu jomlardan birining nomi «jomi gitiynamoy» (dunyodagi hodisalarni ko‘rsatuvchi jom), deb atalar ekan. Bu jomdan may ichgan paytda dunyoda yuz bergan voqea-hodisotlar unda ko‘rinib turar ekan. Shoir ana shu jomdan may ichgan «ahli hikmat» (donishmandlar) charxning bemehr, dunyoning beshafqat ekanini yanada aniq ko‘ra bildilar, deydi:

 

Boda tutkim, ahli hikmat charx bemehr erkanin,

Jom davri xatlari birla mubarhan qildilar.

 

Ka’ba musulmonlarning Makka shahridagi ziyorat joyi bo‘lib, uni ziyorat qilgan kishi barcha gunohlaridan forig‘ bo‘ladi. «Dayr» – butxona, tasavvuf ilmida tangrining uyi, deyiladi. U yerda dunyoning bor tashvishu g‘ami unutiladi. Shu bois g‘azalni shoir «Ey Navoiy, sen ham Ka’baga otlan yoki butxonaga kir, shundagina dunyoning g‘amu kulfatlaridan forig‘ bo‘lasan», deya nihoyasiga yetkazadi:

 

Ey Navoiy, Ka’ba tut yo dayrkim, ahli jahon,

Jurmu g‘amdin bu ikki manzilni ma’man qildilar.

 

Gulbahor RAHIMOVA,

filologiya fanlari nomzodi

 

Manba: zarnews.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.