Navoiyning musammani o‘z g‘azaliga bog‘langanmi?

0
107
marta ko‘rilgan.

Alisher Navoiy she’riyati janrlarga boyligi bilan ham alohida ahamiyat kasb etadi. Uning turkiy tilda yaratgan she’rlari 16 janrda bo‘lib, ushbu ijod namunalari tom ma’noda shakl va mazmun birligining yuksak namunasi hamdir. Mazkur lirik janrlar orasida musammatlarning o‘ziga xos o‘rni bor.

Musammat arabcha so‘z bo‘lib, “ipga o‘tkazilgan marvarid” degan ma’noni bildiradi va yaratilish xususiyatiga ko‘ra 2 xil bo‘ladi: tab’i xud, ya’ni mustaqil musammatlar va tasmit – g‘azal asosida yaratiladigan musammatlar yoki tazmin musammatlar.

Tab’i xud musammatda barcha misralar bir shoirning o‘zi tomonidan yaratiladi. Bunda ijodkor o‘zga shoir she’rini asos qilib olmaydi, balki o‘zi mustaqil ravishda musammat yaratadi. Tazmin musammatda esa muallif o‘zga shoir yoki ba’zida (juda kam hollarda) o‘z g‘azalini asos qilib olib, mavzuni davom ettirgani holda, vazn, qofiya va radifni saqlab qolib, musammat yaratadi. Bunda asos qilib olingan g‘azaldagi har baytning yuqori qismiga 3 va undan ortiq misralar qo‘shiladi. Maqta’ bandda tasmit bog‘layotgan shoirning taxallusi ham keltiriladi. Odatda, g‘azalga tasmit bog‘lash muxammas va musaddas doirasida amalga oshiriladi, agar g‘azal beshlantirilsa, u taxmis deb, agar oltilikka aylantirilsa, tasdis deb ataladi.

Alisher Navoiy ijodida musammatlarning muxammas, musaddas va musamman turlari qo‘llanilgan. Biz avvalgi izlanishlarimizda “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotidagi muxammas va musaddaslarning yaratilish xususiyatlarini o‘rganib chiqib, shoirning barcha muxammaslari tazmin yo‘nalishida (10 muxammasdan uchtasi Lutfiyga, qolgan yettitasi o‘z g‘azallariga bog‘langan) ekanligi haqida ma’lumot bergan edik. Kulliyotdagi 5 musaddasdan ikkitasi Lutfiyga, bittasi Husayniyga, bittasi shoirning o‘z g‘azaliga tasdis ekanligi va bittasi Navoiyning o‘z tab’idan yaratilgan musaddas ekanligi ham aytib o‘tilgandi. Lekin qizig‘i shundaki, “Xazoyin ul-maoniy”dagi bitta musamman (sakkizlik) ham shu yo‘nalishda, ya’ni tazmin musamman bo‘lib, shoirning o‘z g‘azalini sakkizlikka aylantirishi, boshqacha aytganda, tasmin qilishi asosida vujudga kelgan ekan.

Musamman kulliyotning so‘nggi devoni – “Favoyid ul-kibar”ga kiritilgan. Olimlarimizning ma’lumot berishlaricha, shoirning keksalik davri lirikasiga mansub, 7 band – jami 56 misradan iborat bo‘lib, quyidagi band bilan boshlanadi:

Har taraf azm aylab ul sho‘xi sitamgor, ey ko‘ngul,

Tig‘i hajridin necha bo‘lg‘aybiz afgor, ey ko‘ngul,

 

Chun safar aylab edi bir qatla dildor, ey ko‘ngul,

Dardi hajrig‘a bo‘lub erduk giriftor, ey ko‘ngul,

 

Buylakim, ta’rif etib g‘urbatni bisyor, ey ko‘ngul,

Shahru kishvardin malolat aylab izhor, ey ko‘ngul,

 

Anglading yo yo‘qmukim, aylar safar yor, ey ko‘ngul,

Vahki, bo‘lduq yana hajri ilgidin zor, ey ko‘ngul…

Musamman muayyan ma’noda hasbi hol mazmuniga ega bo‘lib, shoirga yaqin bo‘lgan inson(yor yoki do‘st)ning safarga chiqishi munosabati bilan yozilgan. Shu ma’noda unda kichik lirik syujet bor. Matla’ bandga e’tibor qaratilsa, bu yorning birinchi safari emasligi ma’lum bo‘ladi: yor avval ham safarga otlangan va lirik qahramon(Navoiy)ni hijron alamiga giriftor qilgan ekan:

Chun safar aylab edi bir qatla dildor, ey ko‘ngul,

Dardi hajrig‘a bo‘lub erduk giriftor, ey ko‘ngul…

Keyingi bandlardan o‘rin olgan misralarda shoirning unga hamroh bo‘la olmayotganligi sabablari anglashiladi:

Ul xud aylar azm, men ham xastadurmen, ham g‘arib,

Goh-gohi bo‘lg‘asen mendin xabardor, ey ko‘ngul…

… Gar desam hamrah boray, za’f ichra ko‘ptur shiddatim,

Yo‘q turarg‘a toqatu muhliktur onsiz mehnatim,

Ne borurg‘a quvvatim bor, ne turarg‘a toqatim…

Lirik qahramon xasta. Yorning safarga ketish xabari uni yanada zaiflashtirgan. Yoriga hamroh bo‘la olmasligidan ozor chekayotgan oshiq unga ko‘nglini “rafiqu hamqadam” qilib jo‘natadi va yorning xizmatlarini bajarishni, unga mahrami roz bo‘lishni, agar bunga imkon bo‘lmasa, itlariga hamdam bo‘lishni o‘tinadi.

Shoir nashrlari asosida fikr yuritadigan bo‘lsak, musamman uchun asos bo‘lgan g‘azal avval shoirning birinchi rasmiy devoni “Badoye’ ul-bidoya”ga, keyinchalik “Xazoyin ul-maoniy”ning ikkinchi devoni “Navodir ush-shabob”ga kiritilgan. Shu ma’noda g‘azalni shoirning yoshlik lirikasi mahsuli deyish mumkin. Agar ushbu g‘azalning “Oqquyunli muxlislar devoni”da ham mavjudligi hisobga olinsa, bu fikr yanada konkretlashadi. Demak, ushbu g‘azal shoir o‘ttiz yoshga to‘lgunga qadar yaratilgan va hatto qo‘shni suloladagi muxlislar orasida ham mashhur bo‘lgan ekan.

An’anaga muvofiq, odatda, g‘azalga tazmin bog‘lanayotganda, uning bandlari soni g‘azal baytlariga mos holga keltiriladi. Lekin ba’zan shoirning xohishiga ko‘ra, g‘azaldagi ayrim baytlarga tazmin bog‘lanmasligi, ya’ni ular qisqartirilishi mumkin. Aynan shu holat yuqoridagi tazminda ham kuzatiladi. Tazminga asos bo‘lgan g‘azal “Badoye’ ul-bidoya” va “Navodir ush-shabob”da hajman 8 baytdan iborat. Ammo tasmin(sakkizlik)ga aylantirilganda, uning bir bayti qisqartirilib, 7 band holiga keltirilgan. Musammanda quyidagi bayt uchramaydi:

Bo‘lsa senlik, vasl yo‘qtur har necha qilsang talab,

Bo‘lmasa, matlub erur ul dam talabgor, ey ko‘ngul.

Buning bir necha sabablari bor. Birinchidan, ushbu g‘azal Navoiyning taxallus maqta’dan avvalgi baytda joylashgan g‘azallari sirasiga kiradi. Shoir g‘azal baytlariga tazmin bog‘lar ekan, taxallus qo‘llangan baytni so‘nggi band sifatida olib, undan keyingi baytni tashlab yuborgan va shu bilan musammanni 7 band doirasida yakunlagan. Chunki, odatda, musammatlar taxallus qo‘llangan band bilan intiho topadi.

Ikkinchidan, g‘azalda maqta’dan keyingi baytda shoirning vaslga talabgorligi bilan bog‘liq fikr keltirilgan. G‘azal musamman holiga keltirilganda mazmunan tugallik hosil bo‘lib, ushbu talabga ehtiyoj qolmaganday tuyuladi. Zero, shoir oltinchi bandda ko‘ngilga murojaat etib: agar senga tole’ yor bo‘lib, ul yor bilan so‘zlashish imkoniyatiga ega bo‘lsang, suhbat odobiga rioya qil, telbalardek un chekma, ko‘p uzun so‘z aytib, uni xijolat qilma va iloji boricha Navoiyning dardini eldan yashirin tarzda izhor qil, deb iltimos qiladi va mana shu o‘tinch, iltimos ohangi bevosita musamman yakuniga yetayotganligini, shoir o‘z estetik muddaosiga erishganini anglatadi va endi unga yana bir band qo‘shishga hojat qolmaganligini ko‘rsatadi.

G‘azalga musamman bog‘langanda, undagi ba’zi so‘zlar o‘zgartirilganligiga ham guvoh bo‘lamiz. Xususan, g‘azalning beshinchi baytidagi ikkinchi misra “Itlariga hamnishinu sohib asror, ey ko‘ngul” tarzida keladi. “Oqquyunli muxlislar devoni”da ham, “Badoye’ ul-bidoya” va “Navodir ush-shabob”da ham aynan shu variant saqlangan. Lekin musamman tarkibida bu misra “Itlariga rozdoru sohib asror, ey ko‘ngul” tarzida o‘zgartirilgan. Bu tasodifiy emas, albatta. Chunki musammanning ushbu bandida oltinchi misra “Sen bo‘lurg‘a mahrami rozi haramkim bo‘lg‘asen” shaklida bo‘lib, unda oshiq ko‘ngilning “mahrami rozi haram” bo‘lishiga umid bildiradi, yettinchi va sakkizinchi misralarda esa agar mahram bo‘la olmasang ham, mayli, hech bo‘lmasa itlariga rozdor (sirdosh) va sohibi asror bo‘lasan, der ekan, bu o‘rinda “hamnishin” (birga o‘tiruvchi, ulfat) so‘zidan ko‘ra, ham mazmunan, ham shaklan “rozdor” so‘zi ko‘proq mos tushishi anglashiladi va shoir shu so‘zni qo‘llashni afzal ko‘radi. She’riyatga ham ilm, ham san’at sifatida munosabatda bo‘lgan Alisher Navoiydek ijodkor uchun bunday o‘zgartirishlar kiritilishi tabiiy hol bo‘lib, biz bu holatni shoirning boshqa lirik she’rlarida ham kuzatamiz.

Navoiyshunos olim A. Hayitmetov musammanning so‘nggi bandidagi “Borgohi ayshida bir go‘shada tutsang o‘run, Jannat oyin bazmig‘a el mast bo‘lmastin burun” misralariga qarab, bu musammanda ma’shuqa qiyofasida sulton Husayn Boyqaro tasvirlanayotgan bo‘lishi mumkin, degan taxminni ilgari suradi. Darhaqiqat, ushbu fikrda jon bor. Musammandagi ko‘p o‘rinlar (yorning “har taraf azm aylab”, “shahru kishvardin malolat aylab” bir necha bor safarga chiqqanligi, ba’zan o‘z ixtiyori, ba’zan raqibning “g‘urbat sari targ‘ib” etishi oqibatida tarki vatan qilganligi…) shunday deyishga asos bo‘ladi. Lekin musamman uchun asos bo‘lgan g‘azal haqida bunday deya olmaymiz. Agar musammandagi hajm imkoniyati yor timsolining konkretlashuvi va reallashuviga zamin hozirlagan bo‘lsa, unga asos bo‘lgan va ko‘proq oshiqona mazmun kasb etgan g‘azaldagi yorda esa musammandagi yor timsolidan farqli o‘laroq, sevikli ma’shuqaga xos sifatlar yetakchilik qiladi. Bu, ayniqsa, g‘azalning so‘nggi bayti uchun xosdir:

Bo‘lsa senlik, vasl yo‘qtur har necha qilsang talab,

Bo‘lmasa, matlub erur ul dam talabgor, ey ko‘ngul.

Baytning mazmuniga ko‘ra, agar ishqda senlik (va menlik) saqlanib qoladigan bo‘lsa, har qancha talab qilinsa ham, vaslga erishilmaydi, chunki ishqda matlub bilan talabgor bir bo‘lishi kerak… Vahdat g‘oyasi yetakchilik qilayotgan ushbu bayt yor timsoli ilohiy ishq yo‘lidagi mazhar ekanligini ko‘rsatuvchi dalillardandir. Muayyan kichik lirik syujetga ega bo‘lgan musammanda esa yor timsoli endi konkretlashganligi va reallik kasb etayotgani uchun mazkur baytga tazmin bog‘lanmagan va u musamman tarkibiga kiritilmagan. G‘azalning sakkiz, musammanning yetti band tarzida yaratilganligining sabablaridan biri shu bilan bog‘liq.

Shu o‘rinda ba’zi savollar paydo bo‘lishi tabiiy: mumtoz adabiyotimizda o‘z g‘azallariga tazmin bog‘lash hodisasi Alisher Navoiygacha mavjudmidi? Bu holat Alisher Navoiydan keyin qay darajada davom etdi?

O‘z g‘azallariga tazmin, xususan, taxmis bog‘lash mumtoz adabiyotimiz tarixida Alisher Navoiygacha kuzatilmagan. Navoiydan keyin esa bunday holat ba’zi shoirlar, jumladan, Xiva adabiy muhiti ijodkorlarida ko‘rinadi. Muhammad Rahimxon Feruz davridagi XIX asr Xiva adabiy muhitida temuriylar va Alisher Navoiy ijodiga qiziqish, ehtirom yuksak darajada bo‘lib, Feruzshoh o‘z faoliyati davomida Husayn Boyqaroga taqlid qilishga uringan va Alisher Navoiy singari o‘z g‘azallarining aksariyatiga o‘zi taxmis bog‘lagan. Xuddi shu muhitning yana bir yirik vakili Muhammad Rizo Ogahiy ham Alisher Navoiy, Fuzuliy kabi ulug‘ so‘z ustalariga muxammas bog‘lagani holda o‘zining o‘nta g‘azalini beshlantirib, taxmis holiga keltirgan. Lekin bularning barchasi g‘azalni beshlantirish, ya’ni o‘z g‘azallariga taxmis bog‘lash doirasida kuzatilgan holatlar edi. Biz o‘z manbalarimiz doirasida o‘z g‘azalini sakkizlikka aylantirgan boshqa shoirni uchratmadik.

Demak, yuqoridagilardan ma’lum bo‘layaptiki, shoir o‘zining yoshlik va yigitlik chog‘idagi ijodiga alohida e’tibor bilan qaragan va bu davrda yozgan g‘azallariga o‘z ijodi jarayonida qayta-qayta murojaat etib turgan. Shoir muayyan mavzuga doir g‘azal yozar ekan, oradan vaqt o‘tib, shu mavzuga qaytishga ehtiyoj sezgan va shu tariqa o‘z g‘azalini musamman holiga keltirgan. Buning uchun u aynan o‘z g‘azalini tanlar ekan, undagi ruhning yoshlikka xos jo‘shqin va shiddatkor ekanligiga ham alohida e’tibor qaratdi. Natijada biz mazkur musammanni o‘qir ekanmiz, yoshi ulg‘ayib borayotgan Navoiyning ichki dunyosi va navqiron Alisherning qaynoq hissiyotlari san’atkorona uyg‘unlashganiga guvoh bo‘lamiz. Shu bilan birga, shoir o‘z g‘azalini tasminga aylantirishi natijasida mumtoz adabiyotimizda mavjud an’analarga yangicha ruh baxsh etib, o‘zining novatorlik salohiyatini yana bir bor namoyon etdi.

Mazkur xulosalardan kelib chiqib aytish mumkinki, Alisher Navoiy musammanining yaratilish xususiyatlarini tadqiq qilish shoirning ijod va ilhom bilan bog‘liq tasavvurlarini aniqlashtirishga yordam beradi.

 

Dilnavoz YUSUPOVA,

filologiya fanlari nomzodi,

Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti dotsenti

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.