«Nafs ila ruhni zinhorki qilma maxlut»

0
5241
marta koʻrilgan.

Sharq sheʼriyatida ishq, irfon, goʻzallik, din va axloq xususidagi qarashlarning bari bir nuqtada birlashadi, bir mavzu doirasida umumlashadi. Bu nafs va ruh masalasidir. Nafs va ruh inson zotida birlashgan, bir-birini toʻldirib, ayni chogʻda, bir-birini rad etuvchi ikki qarama-qarshi qutb. Nafsda ham, ruhda ham cheksiz qudrat yashirin. Ularning mohiyati hech qachon bir-birisiz ayonlashmaydi. Nafs ruhning mavjudligini dalillasa, ayni chogʻda, ruh ham nafs borligini tasdiqlaydi. Har ikkalasining vazifasi zohiran bir xil boʻlsa ham, botinan mutlaq farqli. Ayni shu farqlanish asosida, ularning tabiati, xususiyati namoyon boʻladi.

Tasavvuf ahli nuqtai nazarida ruh yaratilgan bir javhardir. Faqat u yaratilganlarning eng latifi, javharlarning eng tozasi va eng nurlisidir. Gʻayb olamidagi narsalar u orqali koʻrinadi va haqiqat ahliga kashf uning soyasida bilinadi. Ruhning ziddi hisoblangan nafs esa, barcha yomonliklarning doyasi hisoblangan. Ruh qancha nurli va yuksak mavjudlik boʻlsa, nafs shu qadar chirkin va tuban borliq sifatida eʼtirof etilgan. Tasavvufda inson feʼlidagi bari illatlar nafsdan, fazilatlar esa ruhdan qaynoqlanadi, degan qarash ustuvor. Shu bois ham, sayru sulukda butun harakatlar nafsni isloh qilish va ruhni kamol toptirishga qaratilgan.

Ulugʻ mutafakkir Navoiy ham mutasavvuflarning bu qarashlariga toʻla qoʻshilgan va oʻzining deyarli barcha asarlarida nafs va ruh muxolifotidan soʻz yuritgan. Bu orqali esa, ulugʻ shoir nafs va ruh xususiyatlari, ularning inson taqdiri va qismatidagi oʻrnidan keng bahs yuritgan. Chunonchi, shoirning avvalu oxir nafs va ruh talqinini yaratgan ushbu gʻazaliga eʼtibor qilsak:

 

Gar fano rasmini qilmoq tilar ersang mazbut,

Nafs ila ruhni zinhorki qilma maxlut.

 

Ruh ul nurdurkim, haq anga bermish avj,

Nafs zulmatqa qolib, qilmish anga poya hubut.

 

Ruh rahmoni erur, nafs erur shaytoni,

Ikkisin bir-biriga qoʻshmaq emastur mashrut.

 

 

Ruhga sheva kalimullo ishin qilmoq fosh,

Nafs firʼavnliq asbobini aylab marbut.

 

Ruhga daaʼb habibullo ishi oyini,

Nafs bujahlliq asbobini aylab mabsut.

 

Yo rab, et bizni habibing sifatiga rosix,

Ayla bujahl tariqin ichimizdin masqut.

 

Qil Navoiyni hamul xat bila, yo rab, ozim

Kim, biror yonidin ayrildi oʻtuz olti xutut.

 

Orifona ruhda bitilgan ushbu gʻazalning birinchi baytidanoq, shoir komillikning eng muhim jihatlariga eʼtibor qaratadi. Uningcha, “fano rasmi” – oʻzligini mahv etmoqni istagan odam, avvalo, nafs va ruhni bir-biridan farqlay olishi, ikkalasining bir narsa emasligini anglamogʻi lozim. Zero, Shayx Abu Tolib al-Makkiy ham oʻzining “Qut ul-qulub” asarida bu xususda shunday yozgan: “Ruh ham, nafs ham jismdagi mustaqil borliqdir. Ruh xayr – yaxshi ishlar uchun harakatlanadi va bu harakatdan koʻngilga bir nur zuhur etadi. Nafs esa, sharʼ – yomon ishlar uchun harakat etadi va bundan koʻngil zulmatga toʻladi. Shayton bu zulmatni koʻrib koʻngilga igʻvo soladi”. Navoiy ham xuddi shunday qarashlarni nazm ipiga tizadi. Ulugʻ shoir ilohiy-maʼrifiy gʻoyalardan kelib chiqib nafs va ruh xususida mulohaza yuritar ekan, oʻz gʻazalida tazod, tashbeh, talmeh kabi badiiy vositalar asosida fikrlarini jonli va yorqin boʻyoqlarda aks ettiradi. Aytish joizki, badiiy vositalar yordamida shoir soʻzlarga oʻziga xos vazifa yuklagan hamda oʻquvchini soʻz zimnidagi soʻzni anglashga chaqirgan.

Shoir ruh va nafsning xususiyatini yoritishda dastlab nur va zulmat tazodini qoʻllaydi. Uningcha, ruh haq yuksaltirgan nur boʻlsa, nafs tubanlikdagi zulmatdir. Bu ziddiyat bevosita dunyo ikki qarama-qarshi kuch – nur va zulmatdan iboratligi toʻgʻrisidagi tasavvurlarni yodga soladi. Bu bilan shoir goʻyo inson vujudida ham ikki kuch – ezgulik va yovuzlik doimiy muxolifotda boʻlishi, birining gʻalabasi ikkinchisining magʻlubiyatiga sabab ekanligini taʼkidlayotgandek. Shoir keyingi baytlarda nafs va ruhning ziddiyatini yanada aniqroq chizadi. Ulugʻ shoir boshqa bir qator gʻazallarida ham nafs va ruh ziddiyatidan soʻz yuritgan. Bunday gʻazallarda shoir oʻquvchini ruh latofatiga raxna soladigan nafs shumliklaridan ogohlikka chorlaydi. Uningcha, nafs va ruh ikkalasi bir narsaning ikki qarama-qarshi tomoni. Ruh koʻngilda maʼrifat, ilmu hikmat chirogʻini yondirsa, nafs kibru havo, riyo, munofiqlik, molparastlik illatlarini paydo qiladi. Biri insonni qanchalik yuksakka koʻtarsa, ikkinchisi shu qadar tubanlikka tortadi. Biri tufayli inson kamol topsa, biridan zavolga yuz buradi. Biri – shaytoniy boʻlsa, biri – rahmoniy. Chunonchi:

 

Ruhunggʻa sihhat oʻlsa maloyik boʻlur sipoh,

Nafsinggʻa quvvat oʻlsa shayotin boʻlur tabaʼ, – deydi shoir. Demak, inson ruhi – ilohiy dam, nafas. Ruhni kamolga yetishtirish insonni malaklarga yetakchi qiladi, aksincha boʻlsa, yaʼni, nafs quvvatlansa, u shayton tobesiga aylanadi. Xoʻsh nafsning quvvatlanishi qanday sodir boʻladi? Nafs qachon kuchga toʻladi? Birinchi galda, dunyo sevgisi koʻngilni egallaganda. Dunyo – Navoiy sheʼriyatida eng koʻp tashbehga asos boʻlgan timsol. U baʼzan nafs timsolini ham ifoda etadi. Ruh xususiyatlarini ochishda ham ulugʻ shoir bu timsoldan samarali foydalangan. Chunonchi, mutafakkir shoir bir gʻazalida: “Ki ruh bulbulining loyiqi emas bu qafas”, deya ruhni bulbulga, tanni esa qafasga oʻxshatadi. Misra mazmuniga chuqurroq razm solsak, unda shoir “qafas” – moddiy dunyo tashvishlariga ruh bulbulini band aylamaslik lozimligini uqtirayotgani ayonlashadi. Yoki shunga oʻxshash fikrni shoirning boshqa bir baytida ham koʻrish mumkin:

 

Tabiat chohidin ruhungni qutqarkim, xush emastur,

Qafas qaydi aro bulbulgʻa boʻlmoq mubtalo asru.

 

Baytdagi “tabiat chohi”ni ikki maʼnoda tushunish mumkin: 1. Borliq, dunyo. 2. Insonning moddiy ehtiyojlari, nafsoniy istaklar. Ruh uchun dunyo, unga xos istak, mayllar – choh. Ruh bulbul boʻlsa, bu istaklar goʻyo qafas. Dunyo tashvishlari bilan umr oʻtkazish, ertayu kech moddiyat uchun yugurish ruhni toliqtiradi, charchatadi va uni chohga tashlaydi. Bunday holda ruh yuksak his va tuygʻulardan mahrum, oddiygina tiriklik asosi boʻlib qolaveradi. Ruhni “choh”dan qutqarish – koʻp mashaqqatli ish. Bu mashaqqatlarning avvali tavba bilan boshlansa, soʻnggi – toʻrt unsur – jism talablari, xohish va istaklaridan koʻngilni forigʻ aylash, oʻzdagi kibru havo, manmanlikdan butkul kechish – fano boʻlish bilan yakun topadi. Bu xususda shoir bunday deydi:

 

Desang falakka chiqay, foniy oʻl anosirdin

Nedinki, ruhunggadur chormih bu toʻrtov.

 

Ruh oʻzini bandi qilib turgan zanjirlardan qutulgach, fayz va zavqqa muyassar boʻladi. Bunday holda ruhga hech narsa toʻsiq va xavf sololmaydi. Zero, Najmiddin Kubro yozganidek: “Qudsiy ruh latif va samoviydir. U himmat quvvati ila toʻlib-toshgani zamon ruh samoga bitishur va samo unga gʻarq boʻlar. Aslida, ruh bilan samo ayni bir narsa. Bu ruh betinim parvoz etar, yuksalar, quvvatlanar, tarbiyalanar va mukammallashar, samoning sharafidan ham koʻp ustun bir sharafga erishmoq uchun ushbu hol davom etar. Nihoyat, samo choʻqqisini ishgʻol etar”. Demak, ruhning parvozi zavqu shavqqa toʻlishidan ruh behad quvvatlanadi. Bu ruh orqali koʻngil hikmat va maʼrifat siriga toʻladi. Aks holda, ulugʻ shoir:

 

Shavq tiygʻi birla solik aylasa koʻngilni chok,

Fayz shahristoni sayriga topar darvoza ruh, – deb yozmasdi.

 

Umuman, Navoiy bu kabi baytlari orqali insonga nafs shumliklaridan oʻzni muhofaza qilib, ruh kengliklarini sayr etish hamda bundan keladigan fayz bilan hayotni bezash lozimligini uqtiradi.

Xullas, Navoiy insoniylik sharafi, qiymati, shaxs kamoloti xususida yozar ekan, nafs va ruh tasvirlariga alohida eʼtibor qaratadi. Ayniqsa, ulugʻ shoir gʻazallarida ruhning maqom va darajalari, nafs martabalari chuqur yoritilganki, ularni oʻrganish navoiyshunosligimiz uchun foydadan xoli boʻlmaydi, deb oʻylaymiz.

 

Nasiba BOZOROVA,

BuxDU doktoranti

 

“Sharq yulduzi”, 2011–4

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.