Молдаван адабиёти

0
310
марта кўрилган.

Молдаван адабиётининг илк намуналари ҳам халқ оғзаки ижоди асарлари шаклида вужудга келди.

Валах ва молдаванлар жуда бой халқ оғзаки ижодига эга. Меҳнаткаш халқ яратган қўшиқ ва эртакларда Фат-Фрумос ва Иляна-Косьнязяна сингари тадбиркор, доно ва жисмоний соғлом қаҳрамонлар образи яратилган. Ҳикматли сўз ва мақолларда халқнинг қадимий ҳаёт тажрибаси ва фалсафаси ўз аксини топган.

Молдаван фольклорига хос жанрлардан бири халқ балладалари, аниқроғи, халқ достонлари бўлиб, уларда турли ижтимоий табақалар ҳаёти, халқ оммасининг ўз озодлиги учун кураши ёрқин акс эттирилган. Чўпонлар ҳаётига бағишланган “Миорица”, турк истилочиларига қарши курашчи, қасоскор гайдукларнинг мардлигини тасвирловчи “Паҳлавон Груя Грозован”, “Груя ва Новак”, “Дончилар”, “Бужор” ҳамда гайдук Кордяну ҳақидаги балладалар халқ орасида жуда машҳурдир.

Милодий II аср бошларида ҳозирги Молдавия ва Руминия ҳудудидаги Дакия давлати Рим империясига бўйсундирилгач, бу ўлкада яшаган дакилар ва уларнинг тили батамом йўқолиб, унинг ўрнини жонли лотин тили заминида шаклланган ҳозирги молдаван ва румин тиллари эгаллайди.

V-VIII асрларда Дакия аҳолиси славян қабилалари билан яқин муносабатда бўлдилар. IX-XI асрларга келиб ҳозирги Молдавия ерлари Киев Руси таркибига кирди. XII-XIII асрларда эса бу ерлар Киев-Волинский князлиги ихтиёрига ўтди. XIV асрда мустақил Валахия ҳамда Молдавия князликлари ташкил топгач, славян тили черков, давлат тили ва адабий тил бўлиб қолди. XIV-XVII асрларда славян тилида яратилган қадимги молдаван-валах адабиёти диний мазмундаги адабиёт эди. “Авлиё ва жафокаш Иоан Новий” номли биринчи диний оригинал асар ана шу адабиётнинг йирик вакили ва тарғиботчиси Григорий Цамлак томонидан ёзилган эди.

XVIII асрнинг бошларида яратилган йилномалар мазмундорлиги, ранг-баранглиги ва публицистик хусусиятга эга бўлиши билан бундан олдинги даврларда яратилган йилномалардан анча фарқ қилар эди. Чунончи, эндиги йилномаларда молдаван халқининг босқинчи туркларга қарши олиб борган мардона кураши ҳам тасвирланар, уларда мустақил молдаван князлигини қайта тиклаш зарур деган ғоя илгари сурилар эди.

XVII асрда Дунай бўйи князликларида гуллаган ўрта аср адабиёти Уреке, Мирон, Костин, Некулче каби забардаст йилномачилардан ташқари, Николай Милеску Спафарий ва Дмитрий Кантимерга ўхшаш дунёга машҳур донишманд ёзувчиларни ҳам етиштирди.

XVIII аср бошларида Молдавияда ҳам, Валахияда ҳам босқинчи турк ҳукмдорларининг зулми ҳаддидан ошганлиги сабабли адабиёт ва маданият ҳам инқирозга юз тутди.

1812 йилда Бессарабиянинг Россияга қўшилиши прогрессив аҳабиятга эга бўлди. Чунки чор ҳукуматининг ўлкада реакцион сиёсат ўтказишига қарамай, шу йиллардан бошлаб Бессарабияга Россиядаги илғор кишиларнинг, жумладан, декабристларнинг прогрессив ғоялари тарқала бошлади.

XIX асрнинг 30-йилларида Молдавия ва Валахияда умумий иқтисодий кўтарилиш заминида феодал муносабатлар емирила бориб, капиталистик муносабатлар мустаҳкамланди ва бу, ўз навбатида, бадиий адабиётнинг ривожига туртки бўлди. Мактабларда она тилида ўқитиладиган бўлди. Биринчи театр томошалари кўрсатилди. “Румин болариси” ноли газета нашр этила бошлади. Ўз саҳифаларида К. Стамати, А. Хрестоверги, К. Негруци, В. Александриларнинг асарларини эълон қилган бу газета молдаван адабиёти тараққиётида катта роль ўйнади. Номлари зикр этилган молдаван адибларининг асарлари жанр, мавзу ва бадиий маҳорат эътибори билан бир-биридан фарқ қиларди, албатта. Бироқ уларниннг ҳаммасига хос умумий бир фазилат шундаки, бу ёзувчиларнинг ижоди рус маданияти ва адабиёти билан бевосита алоқадор эди.

Ўтган асрнинг 30-40-йилларида ўлкада феодал зуҳуми ва полиция ўзбошимчалиги ҳукм сурган кезларда ҳам тараққиёпарвар ёзувчилар адабиётни халқ хизматига ҳамда мамлакатдаги иқтисодий-сиёсий тараққиётга бўйсундиришга уриндилар. Улар крепостной деҳқонлар ва лўли қулларни озод қилишни талаб қилиб чиқдилар. Оригинал миллий адабиётни ривожлантириш муҳим масала бўлиб қолди. Шу муносабат билан халқ оғзаки ижоди асарларини тўплаб нашр эттиришга эътибор кучайди. Адабиётда (А. Донич масаллари, К. Негруци ва В. Александрининг ҳикоя ва саҳна асарларида) танқидий реализм учқунлари кўзга ташлана бошлади.

1840–1860 йилларда ҳозирги замон молдаван адабиё тилини шакллантириш учун кураш қизиб кетди. В. Александри, К. Негруци ва айниқса, А. Руссо сингари ёзувчилар она тилининг софлигини ҳимоя қилдилар.

Молдаван миллий адабиётини яратиш учун курашган ёзувчиларнинг ҳар бири мураккаб ҳаёт йўлини босиб ўтди. Улар Россия ва Ғарбий Европа шаҳарларида таълим олиб, жаҳон адабиёти ютуқлари билан яқиндан танишдилар. Бу адиблар халқ халқ озодлик ҳаракатида ҳам фаол қатнашдилар. М. Когэлничану бир қанча очерк, повесть, роман яратган бўлса, А. Руссо кўпроқ ҳажвий пьесалар ва оташин илмий-танқидий мақолалар муаллифидир. К. Негруци замонанинг долзарб масалалари ҳақида, асосан, ўтмиш тарихи материаллари асосида тарихий поэма ва новеллалар ёзди.

XIX асрнинг иккинчи ярмида яшаб ижод этган Василе Александри аввал Яссида, кейинчалик Парижда тиб, математика ва ҳуқуқ фанларини ўрганган бўлса-да, ватанига қайтгач, кўпроқ адабиёт билан шуғулланди. 1848 йил революйиясида фаол қатнашди. Революция енгилгач, Ғарбий Европа мамлакатларини кезиб чиқди, кўп революционерлар билан танишди. Унинг шу даврда яратган “Молдавия билан хайрлашув”, “Руминиянинг уйғониши” номли шеърларида ватанга муҳаббат ҳис-туйғулари ўзининг чуқур ифодасини топди. 1860 йилдан бошлаб у сиёсий курашдан четланиб, адабий-ижодий ишга берилди.

В. Александри поэзияси ижтимоий ғоялар билан суғорилган, халқ қўшиқларини эслатувчи поэзиядир. Шоирнинг “Гайдук қўшиғи”, “Гайдук Гроза”, “Қалдирғоч қиссаси”, “Сибирь йўлида” номли қўшиқ ва балладалари фикримизнинг далили бўла олади.

Ёзувчининг прозасида салмоқли ўрин тутган “Бир тилла пул тарихи” повести қизиқарли мажозий сюжетга эга. Муаллиф бир тилла пулнинг турли хил одамлар ҳамёнида сафар қилишини кўрсатиш орқали ўша замоннинг порахўр судьялари, фирибган қиморбозлари, инсофсиз судхўрлари ва золим амалдорларининг кирдикорларини очиб ташлади. Бу асарда Земфира ва Надулкага ўхшаш гуноҳсиз лўли ва гайдукларнинг мавжуд ижтимоий тузум қурбони бўлганликлари тасвирланади.

В. Алексндрининг элликдан ортиқ саҳна асарлари орасида “Синзяна ва Пепеля” номли ҳажвий, “Овидий” ҳамда “Бландузий чашмаси” номли тарихий драмалари алоҳида ўрин тутади. Бу асарларда, биринчидан, ўша замон ҳукмронларининг ярамас ахлоқи, нодонлиги, фаросатсизлиги фош қилинса, иккинчидан, ватанпарварлик ғоялари ташвиқ этилади.

Руминияда яшаб ижод этган таниқли бессараб ёзувчиларидан Ем. Буков, Л. Деляну, Г. Менюк, Н. Костенко, Б. Иструлар молдаван адабиёти тараққиётига муҳим ҳисса қўшдилар. Улар ўз ижодлари билан румин прогрессив адабиёти ривожига ҳам ижобий таъсир кўрсатдилар.

Уруш даврида молдаван адабиётида ҳам Ватан ва Ватан мудофааси мавзуи етакчи эди. И. Каннинг “Ўрмон қизи”, Л. Барскийнинг “Шинель кийган қиз”, Гр. Адамнинг “Томулеса қудуғи ёнида” ҳикояларида, Ем. Буковнинг “Котовский тирик” достонида ва А. Лупаннинг “Посбон”, Л. Делянунинг “Қўшиқ”, Б. Иструнинг “Анна” номли шеърларида ҳам жангчиларнинг матонати, партизанлар ҳаракати ва меҳнат фронти азаматларининг ҳаёти зўр ҳаяжон билан тасвирланди.

ХХ асрнинг 50-йиллар молдаван адабиётида бадиий прозанинг салмоғи ошди. Унинг барча жанрларида, хусусан, роман ва повесть жанрида, кўплаб асарлар яратила бошлади. Китобхонларга халқ ҳаётининг ўтмишини ҳам ҳозирги кунини ҳам кенг кўламда акс эттирувчи ўнлаб роман ва повестлар тақдим қилинди. А. Липканинг “Уйғониш”, Ем. Буковнинг “Бинолар қад кўтарар”, И. К. Чобанунинг “Кодри”, А. Шаларнинг “Инсон ва тақдир”, М. Кахананинг “Павел Брагар”, “Костя Гингаш” романлари, И. Друценинг “Бева хотин ўғли Георге”, С. Шляхунинг “Ўртоқ Ваня”, Л. Барскийнинг “Флоренада”, Г. Баннарунинг “Деҳқонлар”, В. Малеванинг “Қўшиққа йўл очиқ” повестлари ўулар жумласидандир. Бу асарларнинг яратилиши, биринчидан, молдаван бадиий прозасининг тематик доираси хийла кенгайганлигини, иккинчидан, адабиёт майдонига проза билан шуғулланувчи истеъдодли ёшлар кириб келганлигини кўрсатади.

Сўнгги 5-6 йил ичида молдаван поэзиясида ҳам ўнлаб янги номлар пайдо бўлди. Улар ўзларининг илк шеърий тўпламлари ёки достонлари билан адабиёт майдонига кириб келар экан, Виктор Телеукнинг ўйчан, ўткир лирикаси, Павел Боцунинг мазмундор шеърлари, Анатолий Кодрунинг жозибадор поэзияси, Георге Воденинг оптимистик руҳ билан суғорилган шеърий асарлари, Ион Ватаману ва Петри Кераренинг асарлари фикримизнинг далилидир.

 

Акрам УЗОҚОВ

 

“Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги халқлари адабиёти” (Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2007) ўқув қўлланмасидан.

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.