Mahkam Mahmud

0
74
marta ko‘rilgan.

“Tog‘lar oralig‘ida, bog‘lar va yam-yashil o‘tloqlarda ulkan odamlar baxtiyor hayot kechiradilar. Bog‘larida anor, anjir, olma, o‘rik, bodom va yong‘oqlar g‘arq pishganida Ulkanlar vodiysida bolalarning kulgisi jaranglaydi. Ulkan odamlar bolalarga turli o‘yinlar bilan jasurlikni, bahodirlikni o‘rgatadilar.

Ulkanlar vodiysining shimolida, tog‘lar ortida mitti odamlar sovuq o‘rmonlarda ayiq, bo‘rilar qurshovida yashaydilar. Bu yerda to‘qqiz oy qish bo‘lib, yerlar muzlab qolgani uchun, ekinzorlar ham yo‘q. Mittilar, asosan, daryodagi baliqlarni va o‘rmondagi hayvonlarni ovlab tirikchilik qiladilar.

Ulkan odamlar ba’zi vaqtlarda Mittilar o‘lkasiga meva-cheva, oziq-ovqatdan qarashib yuboradilar. Mittilar bundan xursand. Lekin ularning boshlig‘i, yovuz dohiy jodugar – Shomon yordamida Iblis bilan shartnoma tuzib, Ulkan odamlar vodiysiga qirq kun davomida zaharli yomg‘ir yog‘diradilar. Zaharli yomg‘ir ta’sirida ulkan odamlarning boshi shamollab, ongi pasayib, o‘zlarini mitti odamlar deb, o‘z soyalaridan ham qo‘rqadigan, begonalarning buyrug‘ini bajaradigan mute, yolg‘onchi odamlarga aylanadi. Ulkan odamlarning ko‘zlariga mittilar, aksincha, bahaybat, ulkan bo‘lib ko‘rinadi. Zaharli yomg‘irdan foydalangan mittilar zo‘r tayyorgarlik ko‘rib, Ulkanlar vodiysini bosib oladilar, ularga may ichishni, baxillik va xudbinlikni o‘rgatadilar. So‘ng ularni qul qilib ishlata boshlaydilar.

G‘orga yashirinib, zaharli yomg‘ir ofatidan qutulib qolgan, o‘zligini, aql-hushini yo‘qotmagan bir guruh yoshlar Mittilar hukmronligiga qarshi kurash boshlaydilar. Tabiatdagi shifobaxsh giyohlardan dorilar tayyorlab, ulkan odamlarning ongini ochishga, o‘zlarining ulkanligini tushuntirishga urinadilar. Ammo bu kurash fojialarga boy…”

Adabiyotshunos, tarixshunos, san’atshunos olim, bolalar va o‘smirlarga bag‘ishlangan badiiy fantastik, sarguzasht asarlar muallifi Mahkam Mahmud “Teskari ko‘zlar sayyorasi” asarida mittilar qabilasi yovuz dohiysining qilmishlarini fosh etib, Ulkanlar vodiysi odamlarining zaharli yomg‘ir illatidan sog‘ayishi jarayonini tasvirlaydi. Mahkam Mahmud zamondoshlari va do‘stlari Tohir Malik, Xudoyberdi To‘xtaboyev, Hojiakbar Shayxov, Murod Xidir, Anvar Obidjon, Rustam Obidlar bilan birga o‘zbek bolalar va o‘smirlar adabiyotida badiiy fantastika yo‘nalishining rivojiga munosib hissa qo‘shdilar.

Mahkam Mahmud ustozlari Mirkarim Osim, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov ijodlaridan o‘rganib, jahon badiiy fantastik adabiyotining atoqli vakillari Fransua Rable, Jonatan Svift, Xerbert Uells, Jyul Vern, Rey Bredberi, Robert Shekli, Aleksandr Belyaev, Kir Bulichev asarlarini o‘qib, ilhomlanib, ziddiyatli to‘qnashuvlarga boy fantastik hikoya va qissalar yozishga intildi. U “Men – men emasman”, “Teskari ko‘zlar sayyorasi”, “Asrlar devori”, “Mushkul muammo”, “Mangu kuy izlab”, “Biz bilmagan dunyo” asarlari bilan o‘zbek badiiy fantastikasi rivoji, yosh avlodlarning axloqiy, ma’naviy tarbiyasi yo‘lida xizmat qildi.

“… Qalin o‘rmonda, chakalakzorda mangu va oqilona tabiat qonunlari asosida yashar edilar. Lekin bir kuni tong payti o‘rmon hayvonlari – ayiqlar, fillar, maymunlar, sirtlonlar changalzor podshohi Arslon huzurida to‘planib, kutilmaganda sodir bo‘lgan g‘alati voqeani hayajon va tashvish bilan muhokama qila boshladilar. Bular yashayotgan o‘rmon sarhadiga olis yurtdan paxtazorga sepilayotgan zaharli dorilardan qochib kelgan bir to‘da eshaklar o‘rmonda yashashga ruxsat so‘rayotgan ekanlar. O‘rmon aholisi bu masalani muhokama qilib, birovlarning yukini ko‘taradigan, o‘z taqdirini o‘ylamaydigan eshaklar bilan o‘rmondagi erkin hayvonlar birgalikda yasholmaydi, degan xulosaga keldilar.

Ammo yosh va sho‘x bir maymun eshaklar o‘tlab yurgan dalada bir xo‘tikcha bilan do‘stlashib qolibdi. Bular ikkalasi kattalardan ruxsatsiz o‘rmonda sho‘xlik qilib o‘ynab yurgan ekan.

O‘rmon ahli favqulodda kengash chaqirib, eshak bilan do‘stlashgan maymun bolasiga qanday jazo berishni muhokama qila boshladilar. Bir donishmand maymun aybdorni sehrli duo bilan bo‘riga aylantirib qo‘yish zarur, dedi. Boshqalar aybdorni quyonga yoki itga aylantirib qo‘yish zarurligini aytdilar.

Majlis oxirida barcha hayvonlar va qushlar bir xulosaga keldilar. Aybdor maymun uchun eng og‘ir jazo berish – uni odamga aylantirib qo‘yish kerak, degan qaror chiqardilar”.

So‘ng asarda maymunning odamlar orasida boshidan kechirgan ajoyib va g‘aroyib voqealari hikoya qilinadi. Yengil yumor va satira bilan yo‘g‘rilgan “Eng og‘ir jazo” hikoyasini o‘qigan bolalar tabiat qonunlarini buzmaslik, nodon va o‘jarlar bilan do‘stlashmaslik, o‘z qabilasi, xalqining urf-odatlarini hurmatlash zarurligini tushunadilar.

Badiiy fantastika, falsafa, pedagogika va tarix sohasida ijod qilayotgan Mahkam Mahmud 1940 yilning 5dekabrida Andijon viloyatining Asaka tumani Qadim qishlog‘ida tug‘ilgan. Bo‘lg‘usi adib tabiat go‘zalliklaridan, odamlar qalbidagi mehr-oqibatdan zavqlanib, tengqurlari orasida quvnoq va chidamli, ertaklar olamiga shaydo bo‘lib o‘sdi. “Bolalik ajoyibotlari” avtobiografik qissasida adib bunday deb yozgan edi:

“… Baxtimizga biz uchinchi sinfda o‘qiyotgan Muqimiy nomli 29maktabda tarix muallimi Habibullo Tillayev, o‘zbek tili va adabiyoti muallimasi Nafisa opa Qosimova, rus tili va adabiyoti o‘qituvchisi Olga Nikitichna o‘z fanlarining fidoyilari bo‘lib, bizni adabiyotning sehrli olamiga olib kirdilar. Bu olamda adolat, vatan, vijdon, burch, mardlik, oliyjanoblik, haq ish uchun fidokorlik, go‘zallik, pok sevgi borligini bildik. Bu kabi oliy insoniy ideallar – unumli yerga sepilgan ezgulik urug‘lari kelgusidagi barakali ma’naviy ne’matlarga zamin yaratdi. Qalbimizni behad boyitdi. Hatto algebra va geometriya o‘qituvchimiz Omonullo Valixonov ajoyib Navoiyshunos olim va shoir ekanligi bizga ham hayotbaxsh ta’sir ko‘rsatdi…”

Mahkam Mahmud “Men – men emasman” fantastik hikoyasida ham o‘zining bolalik chog‘lariga doir taassurotlaridan foydalanib, adabiy qahramon ruhiy olamini ochishga intiladi: “Yozning farahbaxsh kechalari mahalla chetidagi katta maysazorda yosh-yalanglar tonggacha gurunglashib, cho‘pchak aytishib o‘tirardik. Maysazor yaqinidagi daraxtlarning chakalak bo‘lib ketgan shoxlari, beriroqdagi jo‘xorizor va loviyazorlar to‘lin oy nurida g‘alati oqarib-bo‘zarib, sirli ko‘rinar, allaqayoqdan eshitilayotgan haqqushning ovozi yuragimga vahima solardi. Onam aytib bergan parilar haqidagi afsonalarni eslab, o‘yga cho‘mib, osmonda charaqlagan yulduzlarning jimir-jimirini tomosha qilardim. Tongning qayoqdan kelishini bilishga urinib, xo‘rozlar qichqirayotgan, yulduzlar “so‘nayotgan” mahalda ham osmondan ko‘zimni uzmas edim. Shu zayl onamning “uxla” deb koyishiga qaramay bolalarning sho‘x kulgisi, qiyqiriqlariga ko‘milib, har kuni tongni kutardik…”

“Men – men emasman” hikoyasining qahramoni tabiatan iste’dodli. Xayolotga, romantik orzularga boy nafosat, go‘zallikni nozik his etadi. Lekin u yashayotgan muhitga bunday iste’dodlar begona. Hatto dushman deb hisoblanadi. U o‘qiyotgan oliy san’at ilmgohida tabiatning rang-barang go‘zalliklarini tasvirlash taqiqlanadi, negaki bu “ustozlar” nazarida go‘zallikdan foyda yo‘q. “Foydasiz” narsalarni esa yo‘qotish kerak. Tabiatdagi barcha ajoyib, nafis ranglarni yo‘qotishga bosh direktorning qudrati yetmaydi. Va u ranglarni kamaytirish va hatto oq-qoradan boshqa barcha ranglarni yo‘qotishning oson yo‘lini topadi. U ajoyib “ilmiy” kashfiyot qiladi. Barcha iste’dodli rassomlarning ko‘zlarini olib tashlab, o‘rniga faqat bir xil rangni sezuvchi sun’iy ko‘z o‘rnatish haqida farmon chiqaradi. Bosh direktorga yoqish uchun ko‘pchilik rassomlar bu fikrni qarsak chalib kutib oladilar. Hikoya qahramoni Behzod esa tabiiy ko‘zlaridan ayrilishni istamaydi. U oliy badiiy ilmgohni tark etadi. Yozuvchi iste’dodli musavvirning ruhidagi tug‘yonni, kechinmalarni qahramon tilidan bunday tasvirlaydi:

“Men asablarim qaqshab, qayoqqa yurishni ham bilmay, tentiraganimcha institutdan uzoqlashdim. Shahar chetidagi tashlandiq bir bog‘ga kirdim.

Quyosh hali botmasa-da, bog‘ga qorong‘ilik cho‘kkan, kuchli shamoldan daraxtlar egilib, shovullar, uv tortar, marmar qirg‘oqlari yemirilib, ko‘chgan katta hovuzning qoramtir safsar tusdagi suvi notinch jimirlar edi. Dumaloq granit (metin) poydevorda salobat bilan turgan Beruniy haykalining “sochini” daraxt shoxlari yulqilamoqchi bo‘lib tebranardi. Nazarimda haykal ag‘darilayotgandek edi. Hovuz tepasidagi maysazordan biroz o‘tganda daraxtzorga burkangan ko‘hna qasr ko‘rinardi. Uning hashamatli derazalaridagi shoyi pardalar ham shamolda yulqinib botayotgan quyosh shafag‘ida qizil qonga bo‘yalganday yal-yal yonardi.

Shamol ko‘p o‘tmay dovulga aylandi. Endi hamma yoq larzaga keldi. Bog‘ning tepasida ko‘hna o‘rmondagi bahaybat chinorlar ham faryod solib uvlay boshladilar. Osmon yorishib, momaqaldiroq gumburladi. Chaqmoq chaqib, olov qilichi yarq etib boshimga tushdi. Hushimdan ketdim.

Ko‘zimni ochganimda maysazorda yotardim. Dovul tingan. Zim-ziyo ko‘kda menga notanish yulduzlar charaqlardi. Negadir o‘zimni qushday yengil sezardim, yuragimdagi toshdan qutulganday edim. Tong yorishdi. Tizzalab o‘rnimdan turdim va yonimga qarab qo‘rquvdan titrab ketdim. Maysazorda, yonginamda notanish bir yigit hushsiz yotardi. Unga sinchiklab qaraganim sayin hayratim orta boshladi. U menga, xuddi o‘zimga o‘xshardi…”

Shu zaylda hikoya qahramoni – musavvir ikkita odam bo‘lib qoladi. Biri yurakli, biri yuraksiz. Ikkalasi bahsga kirishadilar. Zehni o‘tkir o‘quvchi bu iste’dod va zamon o‘rtasidagi bahs ekanligini tushunadi. Nosog‘lom muhitda iste’dod quvg‘inga uchraydi… Ammo iste’dod mashaqqatli zamonda ham o‘zini, o‘zligini saqlab qoladi…

M. Mahmudning do‘sti va ijodda safdoshi, fantast adib Tohir Malikning puxta kompozitsiyali “Falak” qissasida tarixiylik va zamonaviylikning, tarixiy shaxs taqdiri bilan voqea-hodisalarning o‘zaro chambarchas bog‘langan mustahkam aloqasini ko‘rish mumkin. Muallif tarixiylik vositasida zamonimizning eng dolzarb muammosi: ma’naviy kamolot va ma’naviy qashshoqlik o‘rtasidagi keskin kurashni katta ixtilof asosida badiiy mahorat bilan ifodalab bera olgan. Yozuvchi M. Mahmudning “Mangu kuy izlab” kitobiga kirgan tarixiy va fantastik hikoyalari ham shu jihatdan o‘ziga xosdir. Ushbu kitobga kirgan “Mushkul muammo” tarixiy-fantastik hikoyasida gap olimlar faoliyati haqida boradi. Unda hikoya qilinishicha, Tarozi yulduzlar turkumida Koinot olimlarining Oliy kengashi chaqiriladi. Kengashda kelajak, ya’ni XXV asr (2501-yil) olimlari bilan XX asr olimlari ham ishtirok etishadi. Asarning tarixiy fonida, fantastik usul vositasida, tarixda o‘tgan Yer kurrasining mashhur olimlari, maxsus ilmiy qurilma yordamida, xuddi Tohir Malik qissasidagi singari “ruhi chaqirib olinib” jonlantiriladi va majlisga chaqiriladi. Ular safida qadim yunon faylasuflari Suqrot va Aflotun, mashhur olmon olimi Albert Eynshteyn, o‘rta asrning qomusiy olimi Abu Rayhon Beruniy va Abu A’lo al-Maarriy kabi atoqli zotlar bor. Bu olimlarning ko‘p yillik tajribasidan, ilmiy kuzatishlaridan kelib chiqqan mantiqiy xulosa shu: ilm-fan dunyosida yolg‘on, haromxarishlik, soxtalik bo‘lmasligi kerak! Olim hamma zamonlarda haqiqatni ochiq-oydin, ro‘y-rost gapirishi lozim! Aks holda ilmga, fanga xalq ishonmay qo‘yishi mumkin. Asarda tasvirlanishicha, afsuski, olimlarning ko‘pchiligi, hatto Oliy kengashda ishtirok etayotgan tirik va marhum mashhur olimlarning o‘zlari ham zamon va hukmronlar taqozosi bilan bu gunohni chetlab o‘tolmaganlar. M. Mahmud bu fikrni o‘quvchiga tez yetadigan darajada yengil badiiy ifodalaydi.

M. Mahmudning “Saklar malikasi” nomli tarixiy hikoyasida qadim sug‘dlarning podshosi Omir va uning xotini malika Isfaraning murakkab hayot yo‘lidan bir qiziqarli lavha keltiradi. Makkor Eron shohi Kayxusrav hiyla bilan Omirni asir oladi. Eron shohi: “Butun Sug‘d bo‘ysunganidan keyin shoh Omirning jonini omon qoldiraman” degan talabni qo‘yadi. Isfara sevikli erining saklar dushmaniga do‘st, demak, o‘z xalqiga dushman bo‘lib qolganiga chiday olmaydi. Ular jangda to‘qnashadilar. Shoh Omir boshiga tushgan qilich zarbidan so‘zini tugatolmaydi. Bu Isfaraning xiyonatga javobi edi.

M. Mahmud tarixiy manbalarni chuqur o‘rganadi. Qiziqarli detallar topadi. Masalan, malikaning mehri tushgan qahramon qiz Oqqiz, qadimiy saklarning odatiga ko‘ra, Vatanning bir necha yovini o‘ldirgandan keyin sevgilisi Idanfarsga turmushga chiqish huquqiga erishadi va u bilan kuch sinashadi. To‘y marosimida shoh Omir taxti atrofidagi kichik taxtlarga joylashgan jangchi ayollarning boshliqlari malikaning birinchi bo‘lib olovga meva tashlab berishini kutishadi. Chunki qadimda sug‘dlar va xorazmiylar sharob ichish o‘rniga meva yoqib, uning hidiga mast bo‘lishgan. Asarda qadimiy Xorazm qal’alari ravshan tasvirlangan.

Odat va an’analardan tashqari, o‘sha davrning tarixiy tasviri, qiyofasi ham M. Mahmud qalamida jonli, tiniq bo‘yoqlarda aks etadi. Eng muhimi, tarixiy hikoyaning mantiqiy xulosasi bo‘lmish kuchli vatanparvarlik tuyg‘usi yosh kitobxon qalbini hayajonga keltiradi.

Yozuvchi Mahkam Mahmud “Rayhondagi zarpechak”, “Bibixonim”, “Kleopatra”, “Shajarat ad-Dur”, “Rasululloh oilasidagi ayollar”, “Sulton Mahmud G‘aznaviy”, “Boysung‘ur ibn Shohrux”, “Ulug‘bek davridagi mutasavviflar”, “Orifi Maoniy”, “Bahouddin Naqshband va So‘fiy Olloyor”, “Xusrav Dehlaviyga javob”, “Zayniddin G‘azzoliy”, “Farididdin Attor va Navoiy”, “Zangi ota”, “Bobo Tohir”, “Ibn Sino va Ibn Tufayl” kabi badiiy, ilmiy-fantastik, tarixiy, falsafiy asarlari bilan elga tanilgan.

Mahkam Mahmudning “Abadiyat lahzalari”, “Iste’dod va ijod falsafasi”, “Hayrat va tafakkur”, “Ahli dil” kitoblarini xalqimiz sevib o‘qiydi. U Arastu hakimning “Poetika”, “Katta axloq kitobi”

(“Axloqi Kabir”) asarlarini to‘liq tarjima qilgan, “Xitoba” asari tarjimasidan parchalar nashr etgan. V. G. Belinskiy asarlari, N. G. Chernishevskiyning “San’atning voqelikka estetik munosabatlari”, “Tanlangan pedagogik asarlari”, jahon mumtoz adabiyoti vakillaridan: V. Shekspir, O. Balzak, H. K. Andersen, Edgar Po, Oskar Uayld, Stefan Sveyg, Vashington Irving, Luis Borxes, Jubron Halil, Amin ar-Rayhoniy, I. Krachkovskiy, V. Bartold asarlari Mahkam Mahmud va uning shogirdlari tarjimasida nashr etilgan.

Mahkam Mahmud “Abdulxoliq G‘ijduvoniyning ma’rifat maktabi” ilmiy-badiiy risolasida ustoz Yusuf Hamadoniy va uning iste’dodli shogirdlari Ahmad Yassaviy, Abdulxoliq G‘ijduvoniy siymolari, ular yashagan davrning ilmiy, ijodiy, siyosiy-ijtimoiy muhiti ravshan yoritilganki, bu risolaning muhim fazilatlaridan biridir. Mualliflar aziz-avliyolar, tariqat pirlarining oltin halqalari (Hazrat Jomiy buni “Silsilatuz-zahab” – “Oltin shoda” deb ataydi) kimlar, qaysi zotlar ekanligini, ularning ruhiyati, ma’naviy go‘zalligi va ma’rifat fidoyilari ekanligini yaxshi dalillab, tasvir qilgan.

Eng muhimi, risola mualliflari bunday yuksak va murakkab mavzuga doir axloqiy, tarbiyaviy, ma’naviy muammolarni jonli, ravon, shirali tilda, erkin ohangda, ustoz Jomiy, Navoiy, Sulton Husaynlarning mehrli munosabatlari zamirida, qiziqarli, ibratli voqealar misolida yoritganlar.

 

Mamasoli JUMABOYEV

 

“Bolalar adabiyoti” (O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2013) darsligidan

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.