“Kuntug‘mish” dostoni

0
7330
marta ko‘rilgan.

Xalq dostonlari har bir millatning ma’naviy qiyofasi, uning tarixi, qadriyatlarini mukammal aks ettiruvchi bamisoli oynadir. Ularda har bir xalqning urf-odatlari, milliy o‘ziga xosligi yaqqol ko‘rinib turadi. Dostonchilik xalq og‘zaki ijodida qadimiy epik an’ana hisoblanadi. Dostonlar asosan do‘mbira jo‘rligida aytiladi va ijrochidan ham badihada, ham ijroda juda katta ijodiy mahorat talab qiladi. Dostonning yana bir xususiyati, og‘izdan og‘izga o‘tib avloddan avlodgacha yetib kelganidir. Bu o‘z navbatida ustoz-shogirdlik an’analarining vujudga kelishiga, natijada yirik dostonchilik maktablarining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.

Folklorshunos olim T. Mirzayevning ma’lumotlariga ko‘ra, XV–XVI asrlarda yirik dostonchilik maktablari paydo bo‘lgan, XIX–XX asrlar esa dostonchilik taraqqiyotida juda rivojlangan davr bo‘lgan. XX asr boshlariga kelib baxshilarimiz ijodiy bisotida 150 dan ortiq xalq dostonlari bo‘lgan. Bu dostonlami Tilla kampir, Sulton kampir, Jolmon baxshi, Bo‘ron shoir, Jumanbulbul, Josoq, Yo‘ldosh-bulbul, Yo‘ldosh shoir, Suyar shoir kabi mashhur baxshilar kuylaganlar. Keyinchalik ulaming an’analari Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Po‘lkan, Islom shoir, Saidmurod Panoh o‘g‘li, Berdi baxshi, Umir baxshi shoir, Bola baxshi ijodida davom ettirildi.

Baxshidan u yoki bu dostonni ijro etishda shunchaki voqea bayonini so‘zlab berish emas, balki uni do‘mbira jo‘rligida tinglovchini rom etadigan darajada kuylab berish talab etilgan. Dostonchi baxshilar o‘z san’atlarini tinglovchiga ma’qul qilish uchun turli usullami qo‘llaganlar (musiqiy qochirimlar, so‘z o‘yinlari, dostonning eng qiziq joyida tanaffusli chekinishlar kabi). Doston aytish ko‘p hollarda raqobat asosida kechgan. Dostongo‘ylik kechalarida bir necha baxshi ishtirok etib, o‘z mahoratlarini namoyish etganlar, ijodiy bahs qilganlar.

XX asming 50-yillarida xalq dostonlariga, shu jumladan, “Alpomish” dostoniga ham bu asarlar mehnatkash xalq manfaatini emas, balki yuqori tabaqalar manfaatini aks ettiradi, shuning uchun ulami ommalashtirish zararlidir, degan mafkuraviy ayblar qo‘yildi. Lekin bir qator olimlar bu ayblovlaming xato ekanligini, mazkur dostonlar xalq badiiy tafakkuri, dunyoqarashi, turmush tarzi, boy tilini aks ettimvchi bebaho xazina ekanligini isbotlab berishdi va shu tariqa adabiy-milliy merosimizning muhim qismini g‘oyaviy tazyiqlardan asrab qolishdi.

Dostonchilik an’anasi hozirgi kunda ham mavjud. Biroq endi kuylash, ijro, tinglovchilar bilan muloqot tarzining zamonaviylik kasb etayotganligini ko‘ramiz. Dostonchilik fan va texnika asrida birmuncha o‘zgarishlarga uchradi. Bugungi kun baxshilari o‘z asarlarini konsert zallarida, katta-katta anjumanlarda, televideniyeda ijro etmoqdalar. Yurtimizda dostonchilikni rivojlantirishga va uning ijrochilari baxshilar faoliyatini rag‘batlantirishga katta e’tibor berilmoqda. 2000-yilda “Alpomish” dostonining ming yilligini jahon miqyosida nishonlanishi va hatto “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan xalq baxshisi” unvonining ta’sis etilishi (2000-yil 14-mart) buning isbotidir.

Qadrli o‘quvchilar, Siz 7-sinf adabiyot darslaridan o‘zbek xalq dostonlari, ulaming go‘zal namunalari bo‘lmish “Go‘ro‘g‘li”, “Alpomish”, “Ravshan” dostonlari haqida tasawurga ega bo‘lgansiz. 8-sinfda esa yana bir ajoyib asar “Kuntug‘mish” dostoni bilan tanishasiz. Ushbu doston o‘zining qiziqarli voqealarga boyligi, o‘ynoqi, ravon tili, nafisligi bilan o‘quvchi va tinglovchini lol qoldiradi.

Dostonning yozib olingan va ijro etilgan variantlari juda ko‘p. Darhaqiqat, “Kuntug‘mish” dostoni o‘zbek xalq dostonlari orasida g‘oyaviy-badiiy jihatdan yetuk asarlardan biridir. Uning xilma-xil ko‘rinishdagi variantlari ko‘pligining boisi shundaki, ilgari baxshilaming iste’dodiga, ushbu dostonni qanday aytishiga qarab baho berilgan, natijada barcha baxshilarimiz “Kuntug‘mish” dostonini to‘la o‘zlashtirishga intilganlar. Dostonning Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Bekmurod Jo‘raboy o‘g‘li, Nurmon Abduvoy o‘g‘li, Egamberdi Ollamuroddan yozib olingan variantlari mavjud. Qo‘lingizdagi darslikda esa mashhur baxshi bobomiz Ergash Jumanbulbul o‘g‘lidan yozib olingan nusxasi keltirilgan. Dostonning qisqacha mazmuni quyidagicha: No‘g‘ay yurtida Avliyoyi Qoraxon ismli, Qilichxon laqabli podsho bo‘lib, Kuntug‘mish uning yolg‘iz o‘g‘li bo‘ladi. Kuntug‘mish o‘n to‘rt yoshga to‘lguncha ilm-hunar o‘rganadi, kasb-kamolot hosil qiladi. O‘n to‘rt yoshdan keyin esa qilichbozlik, miltiq otish, nayzabozlik, ko‘pkari chopish kabi sipohilik hunarlarini o‘rganadi, xullas, har tomonlama komil shahzoda bo‘lib yetishadi. Shahri Zangar degan shahaming Buvraxon degan podshosi bo‘lib, uning Shoir va Tohir ismli vazirlari bor edi. Vazirlar bir-birlari bilan juda inoq edilar, ular: “Bizlarga farzand bersa, o‘g‘il bo‘lsa qo‘lqanot bo‘lsin, qiz bo‘lsa do‘st bo‘lsin”, deya niyat qilar edilar. Kunlardan bir kuni Shoir vazirning xotini qiz ko‘radi. Tohir vazir oilasida o‘g‘il tug‘iladi. Qizning otini Xolbeka, o‘g‘ilning otini Xolmo‘min qo‘yishadi. Lekin Xolmo‘minning onasi to‘satdan vafot etadi, o‘g‘il go‘dakni Xolbekaning onasi emizishga majbur bo‘ladi, natijada ular “shirxo‘ra” (bir onani emgan) bo‘lib, “nikoh yurmaydigan” bo‘lib qoladilar. Xolbeka o‘n to‘rt yoshga yetgach, uning husni kamoli ovozasi olamga yoyiladi. U go‘zal, ayni paytda aqlli, nard o‘yiniga mohir qiz bo‘lib yetishadi. Unga barcha mamlakatlardan sovchilar kela boshlaydi. Xolbeka sovchilarga: “Har kim meni olaman deb kelsa, oldiga nard o‘yinini qo‘yaman, o‘ynayman, utsa[1] tegaman, utdirsa[2] so‘yaman”, deb shart qo‘yadi. Hatto shahar podshosi Buvraxonga ham shu javobni aytadi. Podsho g‘azablanib, shaharga Xolbeka deb kelgan odamni tutib qatl qildirishga farmon beradi, shunday qilsam to‘rt-besh yildan keyin menga tegishga majbur bo‘ladi, deb o‘ylaydi.

Xolbeka va Kuntug‘mish tush ko‘radilar, ular tushlarida birbirlarining qo‘liga uzuk taqishib, uylangan emishlar. Shundan so‘ng Xolbeka bir mohir suratkashga o‘z rasmini chizdiradi va uni sandiqqa solib, No‘g‘ay yurtiga oqizib yuboradi. Sandiq oqib borib daryo sohilida ov qilib yurgan Kuntug‘mish qo‘liga tushadi. Kuntug‘mish Xolbeka visoliga yetish uchun Zangar yurtiga otlanadi, bu yurtga kelib Xolbeka bilan topishadi, so‘ng ko‘p sarguzashtlami boshidan kechiradi: Buvraxon qo‘liga tushib, o‘limga hukm qilinadi, dahshatli ajdami o‘ldiradi, xiyonatkor Azbarxo‘ja tufayli xotini, egizak o‘g‘illaridan vaqtincha judo bo‘ladi. Doston so‘ngida xotini, farzandlari Gurkiboy va Mohiboy, otasi Qoraxon bilan topishadi.

Dostonning bosh qahramoni Kuntug‘mish yolg‘iz, erka o‘g‘il bo‘lishiga qaramasdan, aqlli, bilimli, jasoratli, elga g‘amxo‘r, xotini, bolalariga mehribon, vafodor yigit. Kuntug‘mish va Xolbeka bir mo‘jiza bilan Buvraxon jazosidan omon qobb, sahroda och, tashna qolishganda hayotdan umidini uzgan yori Xolbekaning “Meni tashlab ketaver, yo‘qsa o‘zing ham halok bo‘lasan”, degan iltijosiga “Bir g‘ayrat qil, yo‘limiz yaqin qoldi”, deb dalda beradi, unga vafodorligini quyidagicha bayon qiladi:

Po‘lat nayza qor ostida yotarmi,

Temir nayzang egovlasang o‘tarmi,

Sening to‘rang nomardlardan emasdir,

Mard o‘g‘lon sevdigin tashlab ketarmi?..

Kuntug‘mish o‘z maqsadiga sodiq, har qanday sharoitda tushkunlikka tushmaydigan inson. U nomsiz, poyonsiz tog‘ darasidan vataniga boradigan yo‘lni rosa izlaydi, bu orada egizak farzandli bo‘ladi, ular uch yoshga to‘lganda ham biror bir el daragini topolmaydi. Xullas, Kuntug‘mish feT-atvorida siz havas qiladigan, ergashadigan insoniy sifatlar juda ko‘p. Dostonni sinchiklab mutolaa qilsangiz, bunga o‘zingiz amin bo‘lasiz.

Xolbeka siymosi ham dostonda baxshi bobomiz tomonidan alohida mehr, iliqlik bilan tasvirlangan. U o‘z so‘zida turadigan, barcha hunarlarga mohir qiz. O‘zi qanchalik bir ishga mohir bo‘lsa, bo‘lajak jufti halolidan ham shuni talab qiladi. Shu ma’noda Xolbeka o‘z xulqi va fazilatlari bilan har jihatdan Kuntug‘mishga teng va munosib bo‘lgan inson. U haqiqiy muhabbatni tan oladi va unga ishonadi, e’tibor bering: u o‘z suratini chizdirib, Kuntug‘mish yurtiga yuborar ekan, agar “shu ko‘rgan tushim rahmoniy bo‘lsa, oshiq-ma’shuqlik awaldan pok bo‘lsa, Xudoyo xudovando shu sandig‘im senga omonat, to‘radan boshqasiga tegmasin”, deydi.

Xolbeka hamiyatli, g‘ururi baland qiz. Garchi u Kuntug‘mishni tushida sevib qolgan, uchrashganda esa yigitni ko‘rib biroz muddat ixtiyorini yo‘qotgan bo‘lsa-da, uning husniga talabgor barcha shoh-u shahzodalarga bergan va’dasi, ya’ni faqat nard o‘yinida g‘olib chiqqanga tegaman degan fikridan qaytmaydi. Kuntug‘mish men uchun mashaqqat chekib kelibdi, deb unga tegib ketavermaydi, o‘zi ko‘ngil qo‘ygan yigitning el-yurt oldida ham yuzi yorug‘ bo‘lishini istaydi.

Dostonda Kuntug‘mishning o‘g‘illari Gurkiboy va Mohiboy xarakterlari ham chiroyli va ta’sirchan tasvirlangan. Gurkiboy bosiq, vazmin, aql bilan ish ko‘radigan bola bo‘lsa, Mohiboy biroz shaddod, biroz quv yigit. Biroq ikki aka-uka bir-birlariga mehribon, ota-onalariga fidoyi yigitlar. Ular mehnatsevarlik va aql bilan ish ko‘rganlari uchun boshlariga tushgan qiyinchiliklami yengadilar.

Asarda Azbarxo‘ja, Buvraxon, Zamonqul, Xolmo‘min kabi qahramonlar qiyofasi o‘ziga xos tarzda yoritilgan. Azbarxo‘ja dastlab Kuntug‘mish bilan do‘stlashadi, so‘ng o‘z manfaatini deb unga xiyonat qiladi. Buvraxon o‘ziga bino qo‘ygan, qahri qattiq podsho, biroq uning ko‘ngilchan ekanligini ham ko‘ramiz. Buvraxon awal Kuntug‘mish va Xolbekani o‘limga mahkum etadi, keyinroq Azbarxo‘ja xiyonati tufayli mashaqqatlarga duch kelishganini eshitib, ulami afv etadi. Azbarxo‘jani jazolaydi. Dostondagi Qosim, Xolmo‘min, Mullavachcha, Zamonqul va boshqa obrazlar ham asarda o‘z o‘miga ega, ularsiz Kuntug‘mish va Xolbeka taqdirini to‘laqonli tasawur qilish qiyin.

“Kuntug‘mish” dostoni badiiy jihatdan nihoyatda yetuk asar. U yaxlit kompozitsiyaga ega, asarda kishini asosiy voqealardan chalg‘itadigan o‘rinlar uchramaydi, aksincha, har bir voqea, har bir epizod dostonni to‘ldiradi.

Doston xalq og‘zaki ijodidagi barcha she’riy qoidalar va uslublami o‘zida jamlagan asardir. Unda xalq dostonlarida bo‘lganidek, voqealar, sarguzashtlar, asosan, nasriy bayon etiladi, qahramonlar tavsifi, mhiy kechinmalari she’riy yo‘l bilan ifodalanadi. Doston tili esa nihoyatda yengil va ravon. Unda rang-barang badiiy til vositalaridan unumli foydalanilgan, ayniqsa, hikmatli so‘zlar darajasiga ko‘tarilgan ayrim baytlar hech kimni e’tiborsiz qoldirmaydi:

“G‘aribning ko‘nglini ovlamoq savob”, “Qilichdan seskanmas botiming tani”, “Gavhami ne bilsin ushalgan sopol”, “Zaming qadrini zargar bilar har yerda”, “Kamlikning kamoli bordir, Man-manning zavoli bordir…”, “Yaxshilaming yuzin ko‘rsang jannatdir, Yomon odam qilgan ishi minnatdir”, “O‘zingdan kattani uchratsang pir bil, O‘zingni er bilsang, birovni sher bil” va hokazo.

Shuningdek, asarda o‘rni bilan ishlatilgan o‘xshatish, mubolag‘a, kinoya kabi badiiy unsurlar dostonning badiiy qimmatini oshiradi, qahramonlar qiyofasini yaxshiroq tasawur qilishga yordam beradi.

 

“Adabiyot” (Sultonmurod Olim, Sunnat Ahmedov, Rahmon Qo‘chqorov. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik-majmua. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014) darsligidan

 


[1] Yutsa (sheva).

[2] Yutdirsa (sheva).

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.