Kavsar Turdiyeva

0
428
marta ko‘rilgan.

Bolalar adabiyotining yosh avlod tarbiyasiga ta’siri shakshubhasizdir. Ayniqsa, eng kichik yoshdagilar uchun she’riyat janrlaridagi asarlar bolalar ongiga tez yetib borishi, tez esida qolishi, shuningdek, ilk tarbiya samaralaridan biri sifatida yosh avlodni barkamol qilib tarbiyalashdagi asosiy vositalardan biridir.

So‘nggi yillarda bu yo‘lda samarali ijod qilib kelayotgan o‘zbek bolalar shoirlari talaygina. Ular keksa avlod vakillarining eng yaxshi an’analarini saqlagan holda o‘z yangi yo‘nalish va uslublarini ham yaratmoqdalar. Shulardan biri Kavsar Turdiyevadir.

Kavsar Turdiyevaning har bir she’ri ma’naviy yo ma’rifiy tarbiyaga, ko‘pincha, ikkalasiga baravar xizmat qiladi.

Kavsar Turdiyevaning bolalarga atalgan she’rlarini mavzu jihatdan bo‘lib chiqsak, ularda vatanparvarlik, mehnat, tabiat, bog‘cha va maktab, ota-onaga munosabat, do‘stlik, sog‘lom turmush tarzi va boshqa mavzularni uchratish mumkin.

Har qaysi she’r bolalar adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan tarzda o‘quvchilar yoshi va bolalar she’riyatining talabidan kelib chiqqan holda yoritiladi.

Muallif she’rlarining ma’naviy-axloqiy yuki, tasviriyligi, musiqiyligi, ularning ko‘pchiligi kuyga solinishiga sabab bo‘ldi. Jumladan, “Mard o‘g‘lonlar bo‘lamiz”, “Lolaqizg‘aldoq”, “Zamonaviy qizaloq”, “Sehrli o‘lka”, “Mittivoylar qo‘shig‘i”, “Bolalik”, “Yaxshi bola, yomon bola” va boshqalar. Masalan, “Yaxshi bola, yomon bola” she’ri eng kichik yoshdagi bolalarga mo‘ljallangan bo‘lib, ularning yoshiga ko‘ra qilgan ishlarini tasvirlab, yaxshi yo yomonligi ta’kidlanadi:

Gullar ekib, daraxtlarni oqlaganlar,

Tabiatning go‘zalligin saqlaganlar,

Jonzotlarga kimda mehr kuchli, mo‘ldir,

Bilib qo‘ying, bunday bola yaxshi, zo‘rdir.

Kichik maktab yoshidagi bolalarga mo‘ljallangan “Mard o‘g‘lonlar bo‘lamiz” she’ri ham ota va o‘g‘ilning savol-javobi tariqasida beriladi. Unda xalq og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lgan maqollardan unumli foydalanadi va bolalarga ommabop, sodda tilda o‘z fikrlarini ifodalaydi. Aynan savol-javob shakli she’rda xuddi samimiy suhbat ko‘rinishini namoyon qiladi va o‘quvchining ishonchini oqlaydi:

 – Tog‘ni baland demangizlar,

Istasangiz yiqasiz,

Raqiblarni kuchli demang,

G‘ayrat qiling, yengasiz.

Mard bo‘linglar, botir bo‘ling,

Shu otangiz tilagi.

Ezgu ishga qodir bo‘ling,

Yigitga shu keragi.

– Ha, dadajon, qo‘rqmaymiz biz,

Mard va polvon bo‘lamiz.

Ishonchingiz oqlash uchun

Kuch-qudratga to‘lamiz.

Umuman, shoiraning vatanparvarlik mavzusidagi ko‘pgina she’rlarida Vatan uchun yosh avlodning mas’ulligi, ular shu yurt ravnaqi uchun kuch-g‘ayratlarini ayamasliklari kerakligi, onaVatanning yaratib berayotgan imkoniyatlaridan to‘lagonli foydalanishlari o‘zlarining, shu bilan birga, Vatanning yuksalishiga olib kelishi yaqqol ko‘rsatiladi. Chunki yurt farzandi – o‘sha elning bir bo‘lagi, ular bir-birini to‘ldiradi va bir-biriga kerak:

Yuqoridagi she’rda Vatan, uning qismlari, bo‘laklari, ya’ni uni tashkil qiluvchilari quyosh, oy, zamin uyg‘unligi tarannum etiladi.

Vatanim qaydadir?

Qalbim so‘roqlar,

Yuragim bog‘langan

Yaqin-yiroqlar.

Vatan – yuragimning

Tug‘ilgan joyi.

 

O‘lkamning quyoshi,

Yurtimning oyi.

Vatanim jismida

Men ham bir bo‘lak,

Vatanim menga-yu,

Men unga kerak.

Agar bu yerda Vatan obrazi lirik talqin etilsa, “Vatan iqbol kutar” she’rining har bir misrasi go‘yo harakat uchun dasturdek jaranglaydi:

Senda, menda, bizda,

Har bir o‘g‘il-qizda,

Yagonadir Vatan,

Asra uni har dam.

Sendan, mendan, bizdan,

Har bir o‘g‘il-qizdan

Vatan iqbol kutar,

Bizga imkon tutar.

“Bu bizning O‘zbekiston” she’ri esa respublikamiz viloyatlarining o‘ziga xos jihatlarini iftixor bilan tarannum etadi. Bu she’rda ham bolalar uchun qulay savol-javob shakli tanlanadi:

Qaysi yurtning nonlari

Kiritadi jonlarni?

Minoralari baland

Samarqand bu, Samarqand!

Kavsar Turdiyevaning so‘nggi yillardagi ijodida turkum she’rlar katta o‘rin tutadi.

Bu, eng avvalo, kichik bog‘cha yoshidagi bolalar uchun mo‘ljallangan “Harakatli o‘yin” she’rlari turkumi. Ular “Tug‘ilgan kun”, “Biz aqlli bolamiz”, “Tozalik – go‘zallik”, “Badantarbiya”, “Tandirimiz”, “Oftob chiqdi olamga”, “Sichqonchalar qo‘shig‘i” va ko‘pgina boshqa she’rlardir. “Tug‘ilgan kun” she’ri barcha bog‘chalarda harakatli o‘yin sifatida tarbiyalanuvchilarni tug‘ilgan kun bilan qutlash uchun mo‘ljallangan:

Akbarshoh:

Gulshodaning bugun tug‘ilgan kuni,

Davra qurib tabriklaymiz biz uni,

Bo‘yi o‘ssin bunaqa

(Bolalar qo‘li bilan baland harakatni qilishadi).

Yigit:

Qizcha bo‘lsin bunaqa, bunaqa

(Bolalar qo‘li bilan “a’lo” harakatini qilishadi).

Jumladan, sichqonchalar qo‘shig‘ida ham jonivorlarni jonlantirish orqali bolalarga axloq-odobning ilk saboqlari beriladi:

Cha-cha-cha,

Salom, sichqoncha.

Cho‘m-cho‘m-cho‘m,

Qilaylik achom.

 

Chiy-chiy-chiy,

Yur, o‘ynaylik-chi.

Cha-cha-cha,

Xayr tonggacha.

Bu she’r ham qofiyalarning jarangdorligi, harakatlarning tezligi, taqlidiy so‘zlarning ko‘pligi va bolalarga tanish so‘zlar ishlatilishi bilan bolalar diqqatini o‘ziga jalb qiladi va tez yodlanadi. Xuddi “Oftob chiqdi olamga” she’ridagi kabi:

Oftob chiqdi olamga

Nuri tushdi xonamga.

Sen quvnoqsan, men quvnoq,

Davraga tushgin, o‘rtoq.

Quvnoq qo‘shiq boshlanar,

Taq-taq qilar poshnalar

Taq-taq-taq, tuq-tuq-tuq,

O‘ynamagan bizda yo‘q.

Kavsar Turdiyevaning ko‘plab turkumlari, jumladan, ko‘chalarga, kasblarga, hayvonot olamiga, dorivor giyohlarga, yo‘l harakati qoidalariga, meva va sabzavotlarga bag‘ishlangan. Yana uning turli shakldagi alifbolari ham diqqatga sazovordir. Masalan, Kavsar Turdiyevaning qaysi she’r turkumini o‘qimang, ularda ma’naviy barkamollikka chorlash, yurtning ravnaqini ko‘rish istagi barq uradi. “Toshkent ko‘chalari” turkumiga kiritilgan “Mehribon”, “Iltifot”, “Orzu”, “Vijdon ko‘chasi” haqidagi she’rlari bunga misol bo‘la oladi. Masalan, “Vijdon ko‘chasi” she’rini olaylik:

Ko‘chamga bosganing on,

Senda uyg‘onar vijdon.

Menga tomon qadam tashlaysan,

So‘ngra o‘ylay boshlaysan.

Xafa qilgan kishingni,

Qilgan yomon ishingni.

O‘tgan bo‘lsa ayb-qusur,

Borib so‘raysan uzr.

Hatto og‘ir bo‘lsa ham,

Xatolaring olgach tan.

Vijdoningni sozlaysan,

So‘ngra nafas rostlaysan.

Bu she’rlar kichik yoshdagi o‘quvchilar ko‘z o‘ngida mehr, iltifot, vijdon kabi mavhum tushunchalarni jonlantirishga yordam beradi. Uning kasblar haqidagi 1-4sinf o‘quvchilariga mo‘ljallangan she’rlari 100 ta kasbga bag‘ishlangan va ular turli hajmga ega: 1-sinf uchun 4 qatordan, 2sinf uchun 6,3-sinf o‘quvchilari uchun 8,4-sinf o‘quvchilari uchun 12 qatordan iborat va turli-tuman kasblarni o‘z ichiga oladi. Masalan, “Kinolog” yoki “Landshaft dizayneri”, “Laborant”, “DAN xodimi”, “Ofitsiant”, “Telefon operatori”, “Etnolog”, “Ixtiolog” va boshqalar.

Mana “Landshaft dizayneri” she’rini o‘qib ko‘raylik:

Landshaft ne? O‘ylab qara,

Bir xil yer bu, manzara.

Bir xillikni bezay der

Shu sohada dizayner.

Rassom sezgisi hamda

Yuksak did bordir unda.

Binoga bo‘lsin monand,

Maydonda ko‘kat, daraxt.

Naqshdek ekilgan gullar

Go‘zal tus hosil qilar.

Eng oddiy ko‘rimsiz joy,

U bo‘lsa ochar chiroy.

“Kasblar alifbosi” haqidagi she’rda turli kasbni orzu qilgan bolalar ana shu sohada eng mahoratli, eng bilimdon va yurtining obro‘-e’tibori uchun xizmat qilishni orzu qiladi.

Masalan, agronom oyga tarvuz-qovunlar, paxta ekib, ularni karvon orqali yerga yuborishni orzu qiladi. Bog‘bon yangi nav yaratishni xohlaydi.

Harflar haqida juda ko‘p she’rlari mavjud. Masalan, “Harflar ustaxonasi”, “Bemor B”, “Harflar she’r yozishgani haqida”. Ularda she’rlarni ma’rifiy va ma’naviy maqsadi birlashib ketadi va o‘quvchida zavq uyg‘otadi. Bola ruhiyatining turli qirralari aks etadi.

Kavsar Turdiyeva bir she’rida harflarning shakli haqida ma’lumot beradi. Masalan:

A harfi ko‘p yoshidan,

Alifbening boshida.

O‘xshar ikki oyoqqa,

Tomga, ikki tayoqqa.

Shoira hatto to‘rtliklarga ham quvnoqlikni, tarbiyani va ma’rifatni joylaydi. Masalan, V harfiga yozilgan she’r:

A harfga qo‘shsang meni,

Va deb bog‘layman seni.

Nimadir bir jon-u tan?

Men, oilam va Vatan.

Yoki P harfiga:

Paqillog‘i paqillab,

Yursa kimdir laqillab,

P harfidan beomon,

Bir so‘z kelar – Pushaymon.

Kavsar Turdiyevaning ko‘pgina she’rlari sujetli. Ularda qahramonlar o‘zlarining aynan bolalarcha xulq-atvori bilan kattalarni bolalikka qaytarsa, kichik o‘quvchilarni hayratga soladi. Ularning beg‘ubor qalbi va orzu-tilaklari aks etadi. Masalan, “Telefon” she’rida telefondan ikki opa-uka tinmasdan oyisiga qo‘ng‘iroq qilishi tabiiy aks etgan. Mana, ular qo‘shni bolalarni uyga taklif qilib mehmon qilishdi. Sovitgichdagi bor yegulikni “quritishdi”. Mana, qo‘shnisi o‘z bolasini qarab turish uchun tashlab ketdi. Ular butun uyni boshiga ko‘tarib, bolakayni zeriktirmaslik uchun uni ot bo‘lib mindirishdi, oynani sindirishdi. Keyin yuqori qavat balkonidan uning yelkasidan ushlab, pastdagi voqea-yu manzaralarni tomosha qildirishyapti. She’r quyidagicha yakunlanadi. Bolalar onasiga telefon qilib, shu haqida xabar berishadi:

Endi-chi, balkon osha

Qilayapmiz tomosha.

Uni mitti qushlardek

Yelkasidan ushladik.

Ko‘ylagidan tutyapmiz,

Onasini kutyapmiz.

Pastga qarar biz bilan,

Gaplashsinmi siz bilan?

Go‘yo qolganday tildan,

Oyim “oh” dedi birdan.

Yo telefon buzildi,

Yo simlari uzildi…

Kavsar Turdiyevaning qahramonlari quvnoq, ochiqko‘ngil, biror noto‘g‘ri ish qilib qo‘yishsa, albatta, o‘z xatolarini tushunishadi. Yoki bo‘lmasa, bu xatolarni o‘quvchi anglaydi va uni o‘zida tuzatishga harakat qiladi.

Uning mumtoz bolalar she’riyati namunalariga aylangan “Oyim bilan arazlashdim”, “Yodlasam bo‘lmasmidi?”, “Kattamanmi yo kichik?”, “Yozma ish”, “Momaqaldiroq” kabi she’rlari bolalar adabiyotiga bag‘ishlangan turli anjumanlarda yuqori baholangan. “Yozma ish” va “Yodlasam bo‘lmasmidi?”, “Momaqaldiroq” she’rlari esa “Zumrasha” bolalar hajviy kinojurnalida ekranlashtirilgan. “Yodlasam bo‘lmasmidi?” she’rida kichik qahramon maktabga she’rini yodlamay boradi va dars oldidan mo‘jiza sodir bo‘lishini intiqlik bilan kutadi. U hamma narsaga rozi: shanbalikka chiqishga ham, hatto shifokor kelib hammaga ukol qilishiga ham. Ammo mo‘jiza sodir bo‘lmadi: o‘qituvchi hammadan she’r yodlab berishni so‘raydi.

Shoiraning “Sumalak va ming tilak”, “Irkitvoy va Kirketjon” kabi she’riy ertaklarida voqealar zanjirli bo‘lib, ular eng kichik yoshdagi o‘quvchilar ongiga tezroq yetib boradi.

Irkitvoy pashsha bilan do‘st bo‘lib, avval qo‘shni qizcha, so‘ng qo‘shni amaki, keyin oyisi oldiga uchib boradi, ammo uni hech kim tanimaydi. Mazkur she’riy ertak ozodalik targ‘ibotining eng go‘zal namunasidir.

Uning “Sumalak va ming tilak” she’riy ertagi milliy qadriyatlarimizning bolalar tarbiyasidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Qizaloq sumalakka solish uchun toshlar yig‘ish bahonasida tilaklar ham yig‘adi. Kapalak, uloqcha, oyisi, opoqi, do‘stdan tilaklar oladi. She’r shunday boshlanadi. Tilaklarning bari ezgu.

Ketdi sovuq, ketdi qor,

Salom, go‘zal gulbahor.

Salom, navro‘z, yashillik,

Ezgulik va yaxshilik.

Kavsar Turdiyeva hozirgi zamon o‘zbek bolalar she’riyatida o‘z ovoziga, o‘z uslubiga ega. Uning she’rlari yosh avlod tarbiyasida katta ahamiyatga ega.

 

Mamasoli JUMABOYEV

 

“Bolalar adabiyoti” (O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2013) darsligidan

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.