Iztirobsiz odam obrazi

0
224
marta koʻrilgan.

Adabiy tanqidchilikda Murod Muhammad Doʻstning “Galatepaga qaytish” qissasidagi Samad obraziga u qadar eʼtibor berilmagan. Inara va Mazluma voqealari Samadning kimligini koʻrsatadi. U oʻz huzuri uchun oʻzganing insonlik shaʼnini toptab oʻtishdan ham qaytmaydigan xudbin odam. Biroq, bizning nazarimizda, shuning oʻzigina Samadning ijtimoiy-psixologik tip sifatidagi mohiyatini ochib berish uchun kamlik qiladi. Badiiy asarda voqea-hodisa, xarakter va detallarning yuzadagi mazmunidan tashqari yana-da chuqurroq maʼnolari ham boʻladi. Shunga koʻra, Samad obrazining ijtimoiy-psixologik qiyofasi bir qarashda koʻringanidan koʻra murakkabroq. Mazkur obraz butun asar kontekstida talqin qilinishi kerak. Agar Mazluma voqeasini qism deb olsak, qismning maʼnosi uning boshqa qismlar bilan aloqasi orqali toʻlaroq ochiladi, qism oʻzi ham boshqa qismlarning mazmunini ochishga, toʻldirishga xizmat qiladi. Samad obrazi haqidagi mulohazalarimizda biz ana shu nuqtai nazarga tayanamiz.

Samad, bosh qahramon Gʻaybarov bilan talabalikdan doʻst-qadrdon: “shahar bir, davra bir, xullas, oradan qil oʻtmas qalin oshna edilar”. Ularning davrasida yana Shoir, Abduvali-Soqol va keyinroq kelib qoʻshilgan, ulardan besh-oʻn yosh kichikroq alpinist yigit Qobil ham bor. Qobil togʻda qor ostida qolib ketib koʻzlari koʻrmay qolgan. U uyda oʻtirib zerikadi, xotiniga yuk boʻlgani uchun qiynaladi, koʻpincha arxeologlarga qoʻshilib, oʻzi bilmaydigan nimanidir qidirib yurgan Gʻaybarovning oldiga shunchaki gaplashgani kelib turadi. Aksariyat uni Samad mashinasida olib kelib qoʻyadi, keyin qaytarib uyiga tashlab ham keladi. Nihoyat, shunday oʻtirishlarning birida, Gʻaybarov oltin maʼbudani topgan kuni bu muvaffaqiyatni “yuvish” maqsadida Qobil Parijdan keltirilgan konyakni olib kelishini soʻrab Gʻaybarovga uyining kalitini beradi. Gʻaybarov esa u yerda Qobilning xotini Mazluma bilan Samadni noqulay vaziyatda uchratadi…

Ushbu sahnadagi Samadning qiyofasi u oʻz qilmishi uchun afsuslanmaydi, qaytaga Gʻaybarovga “Menga hasad qilasan” deydi. Gʻaybarov unga hasad qilmasligini his qilgach, baribir yana uni yerga urishni, kamsitishni istaydi – Inarani eslatadi. Inara voqeasi – Gʻaybarovning eski yarasi edi. Bu voqea uning uchun faqat sevgan qizining emas, eng yaqin doʻsti – Samadning ham xiyonati ekanini mana endi Samadning oʻz ogʻzidan eshitib oʻtiribdi.

Samad – oʻz qilmishi uchun maʼnaviy masʼuliyat, javobgarlik his qilmaydigan odam. U oʻz xatti-harakatlari uchun oʻzini aybdor his qilmaydi. Bu voqealardan avvalroq, qissaning “6. Samad” deb nomlangan bobida Samad xotini Maʼsumaga Gʻaybarov haqida shunday deydi: “Eski yarasini yangilab qoʻydim, meniyam jin urgan, Inarani gapirib nima qilardim… Ayb oʻzida, ogʻzidagi oshini oldirib yuradi”[1]. Inara voqeasiga Samadning qarashi: “Ayb oʻzida, ogʻzidagi oshini oldirib yuradi”. Ham doʻsti, ham sevgan qizining xiyonati tufayli Gʻaybarov his qiladigan iztirobning unga qizigʻi yoʻq. Gʻaybarovning oʻzi aybdor. Doʻstining xiyonatidan hozircha Gʻaybarovning bexabarligi hisobmas, voqeaning aslini Samad yaxshi biladi-ku, qilmishi uchun maʼnaviy javobgarlikni his etishga shuning oʻzi yetarli. Ammo, Samadda vijdon azobi sezilmaydi. Boshqa bir doʻsti, koʻzi ojiz Qobilning xotini Mazlumaga oʻynash ekanini ham Samad xuddi yuqoridagi kabi talqin qilsa ehtimol, yaʼni: “Qobilning koʻr boʻlib qolgani uchun men aybdor emasman-ku” tarzida.

Shu oʻrinda, Gʻaybarovning malaka oshirishga kelgan oʻqituvchilarga maʼruzasini eslashga toʻgʻri keladi. Xalqning jin va ajinalarga oid tasavvurlari haqida soʻzlay turib Gʻaybarov shunday deydi: “Deylik, oʻsha qadimiy arablar xotinlarining ogʻushidan qochib chiqqan jazmanlarni jinlar edi, deb eʼlon qilgan boʻlishlari ham mumkin… Deylik, oʻsha badaviy er, ming xiyonatkor boʻlsa-da, xotinini yaxshi koʻradi. Bir tarafdan yaxshi koʻradi, keyin turli mish-mishlar tarqalishidan qoʻrqadi. Balki shunda bechora er oson yoʻlni tutib, aybni xotin bilan jazmanning boʻynidan olsayu qandaydir jinning ustiga agʻdarsa…”[2].

Samadning ongida ham shunga oʻxshash psixologik himoya mexanizmi shakllangan. Samad shunchalik tuban ketgani bilan baribir oʻzini yaxshi koʻradi, pastkashligi uchun oʻzini ayblashni istamaydi, boshqa birovni ayblab qoʻya qoladi. U oʻz aybini boshqalarga agʻdarishning hadisini olgan, yaʼni gunohni Samad qiladiyu aybdor boshqa odam boʻlib chiqadi. U, bir tomondan, qilayotgan ishini maʼnaviy-axloqiy jihatdan oqlab boʻlmasligini yaxshi anglaydi, ikkinchi tomondan, oʻzini oqlash uchun sabab topib, bunga oʻzini ishontirishning uddasidan chiqadi, psixologik muvozanatini tiklab oladi.

Yaxshi, u ichdan muvozanatini shu tarzda tiklab olishga erishdi, deylik. Biroq boshqalarni bunga qanday ishontiradi? Aybini hech kim bilmaydi, “guvoh yoʻq, demak, oʻgʻriyam yoʻq” qabilida xotirjam boʻladimi? Boshqalar bilganidan keyin-chi? Samad, masalan, Mazluma voqeasidan keyin ham Gʻaybarovning oldida xijolat tortgani, oʻzini aybdor his qilgani yoʻq. Bu yerda Samadning nafaqat psixologik, balki ijtimoiy qiyofasi ham ochiladi. Gʻaybarovni mensimaydi, shuning uchun undan uyalmaydi.

Qissada Samad talabalik paytlarida Gʻaybarovning soatini olib qaytarib bermagan qoʻshni xonadagi yigitlar haqida gap ochadi. Bir qarashda arzimagan voqea. Samad bu voqeaning bir jihatiga – Gʻaybarovning oʻzi soatini qaytib soʻray olmaganiga eʼtibor qiladi. Gʻaybarov esa nima uchun oʻzlari qaytib bermaganlariga hayron boʻladi: “Soʻrash shartmi, ular shusiz ham mening soatim ekanini bilishardi-ku? Sababi boshqa yoqda, Samad. Ular meni mensishmasdi, doʻstim. Tushunasanmi, mendan mutlaqo uyalishmasdi, men nimayu manavi jonsiz devor nima – ularga baribir edi. Lekin mening devordan farqim borday, buni bilaman…”[3].

Mana shu yerda har ikki qahramonning ijtimoiy-maʼnaviy qiyofasidagi jiddiy farq koʻzga tashlanadi. Samadning nuqtai nazari, umuman toʻgʻri. Biroq hayotda inson oʻz haqini birovga berib qoʻymasligi kerak, degan toʻxtam birovning haqiga xiyonat qilmaslik kerak, degan qoidaga zid kelmasligi lozim. Samad birinchisiga amal qiladiyu ikkinchisi haqida bosh qotirib oʻtirmaydi. Gʻaybarov esa, aksincha, avvalo oʻzi birovning haqiga xiyonat qilmaslik haqida oʻylaydi, oʻz navbatida boshqalardan ham shuni kutadi (masalan, bozordagi uzumfurush bilan boʻlgan voqea).

Samad oʻzining insoniy haq-huquqlarini yaxshi biladi, ularni kimdir kamsitishiga yoʻl qoʻymaslik hayotdagi asosiy prinsipiga aylangan, ammo boshqalarning haq-huquqini kamsitmaslik masalasiga kelganda surbetlik qiladi, goʻyo oʻsha boshqalarning oʻzi buni talab qilib olishlari, buning uddasidan chiqolmasalar, taqdirga tan berishlari kerakday. Inara va Mazluma voqealarida oʻzini aybli his qilmayotgan Samadning hayotiy fikri “bu hayotda faqat kuchlilargina yashab qoladi, faqat ulargina yashashga haqli”, degan qarashga kelib qolgan, “odam odamga boʻri” boʻlgan XX asr birinchi yarmi Gʻarb jamiyatidagi insonning ijtimoiy qarashlarini eslatmaydimi? Bu holatni faylasuf va sotsiologlar jamiyat kishilari ongida eng oliy qadriyatlarning qadrsizlanishi “hamma narsa mumkin” degan qarashga olib kelgani bilan izohlaydilar.

Samaddagi holat ijtimoiy-maʼnaviy muvozanatning buzilishi, shaxs inqirozidan iborat. U odamlar orasidagi maʼnaviy-axloqiy qadriyatlarga amal qilish burchini oʻz zimmasidan soqit qilyapti. Samadning hayotiy pozitsiyasi bizni bunday nuqtai nazarning ijtimoiy-psixologik omillari haqida oʻylab koʻrishga undaydi. Qissadan bunga yetarlicha javob topa olamiz.

Shunga koʻra butun asar kontekstidan qaralsa, Gʻaybarovning Samad haqidagi oddiy xabari ham, u bilan bogʻliq xotiralari ham – barchasi Gʻaybarovni Samadga qiyoslashga olib keladi. Shuningdek, har ikkisini qiyoslashda Samad qatnashmaydigan, lekin Gʻaybarovning ijtimoiy-maʼnaviy pozitsiyasi yaqqol koʻringan epizodlar ham muhim rol oʻynaydi. Shunday epizodlardan biri Gʻaybarov Samadning oʻrniga maʼruza oʻqigan majlis sahnasi.

Ushbu epizodning mazmun-mohiyati kishilardagi eʼtiqodning ayrim jihatlarini mif va afsonalar misolida tahlil qilishdan iborat. Bu masalaga yondashuvda Gʻaybarov va uning ustozi Haykal Gʻaniyevich oʻrtasida bahs yuzaga keladi. Gʻaybarov bir paytning oʻzida maʼruza oʻqishi va Haykal Gʻaniyevichning eʼtirozlariga javob berishiga toʻgʻri keladi. Natijada, bahs qadimgi kishilarning tasavvurlari tahlili boʻlibgina qolmay, balki bahslashuvchi tomonlarning, qolaversa, tinglovchilarning – shoʻro davri kishilarining ongidagi “mif”larga ham ishora qila boshlaydi. Shuning uchun ham yozuvchi Ahmad Aʼzam “Gʻaybarov nutq irod qilgan majlis sahnasida avtorning materialga nisbatan tazyiqi ortgani seziladi”[4], deb yozgan edi. Nazarimizda, muallifni hayotda yaqindan bilgan Ahmad Aʼzam uchun Gʻaybarovning maʼruzasi yozuvchi badiiy niyatini “chaynab berish” boʻlib tuyulgan koʻrinadi. Yozuvchini shaxsan bilmagan, zamondoshlari haqidagi ijtimoiy-axloqiy qarashlaridan bexabar har qanday kitobxon ham ushbu maʼruzani qissaning boshqa qismlari bilan bogʻlab tushunishi ehtimoldan yiroq. Masalan, tanqidchi Sanjar Sodiq Gʻaybarov maʼruzasida qator mantiqsizliklar koʻradi: “Umuman, islomshunoslik boʻyicha fan kandidati boʻlgan olimning bu qadar mujmal, qoʻpol, tartibsiz, uzuq-yuluq leksiya oʻqishiga ishonish qiyin. Ikkinchidan, oʻz ilmiy rahbari, bilimli kishilar oldida Gʻaybarovning kimga va nima toʻgʻrisida leksiya oʻqiyotganini bilmagan odamdek ish tutishi, afsonalardan chetga chiqmasligi gʻoyatda gʻayritabiiy koʻrinadi”[5]. Qizigʻi shundaki, Sanjar Sodiqning eʼtirozlari ushbu epizoddagi Haykal Gʻaniyevichning Gʻaybarovga bergan tanbehlarini eslatadi: “Maʼruzani ham yolchitmadingiz. Fanda bunaqa yuzakilik ketmaydi, uka. Oʻrgatyapti, deb oʻylamang, lekin shoirlik qilmasdan, islomning mohiyatidan kelib chiqib gapirsangiz boʻlardi”. Ayni maʼruzada qoʻyilgan muammoga yondashuvda Ahmad Aʼzamning muallifga yaqinligi, Sanjar Sodiqning esa Haykal Gʻaniyevich kabi Gʻaybarovga, toʻgʻrirogʻi, muallifga tanbeh berishi bizni bahslashuvchi tomonlarning nuqtai nazaridagi farq ikki avlod dunyoqarashi oʻrtasidagi farqning natijasi emasmikan, degan qarashga olib boradi.

Haykal Gʻaniyevich – “maktabning koʻpini koʻrgan”, qatagʻonlar davrini oʻz tanasida sinagan avlod vakili (“Soddaroq ekanman, yubiley kechasida sallali shoirning suratini bir arbobning suratidan teparoqqa ilib qoʻyibman…”). Shu sababdan ham u Gʻaybarovning maʼruzasi davomida muttasil xavotir bilan oʻtiradi, ayniqsa, eski raqibi Sotvoldiyevning tinglovchilar orasida hozir ekani unga tinchlik bermaydi: “Hozir Gʻaybarov oʻzidan mamnun, aytayotgan gapini jiddiyroq idrok etmayapti, mabodo zavqi haddan oshib ketsa, rasmiyroq bir safsata bilan uni mahv etishlari ham mumkin… yaxshisi, sopini oʻzidan chiqarish kerak, salgina norozilik, salgina tahdid, yaʼniki, qattiqqoʻl ustoz erkatoy shogirdiga dashnom berdi, uni gʻoyaviy xatolardan saqlab qoldi”.

Haykal Gʻaniyevich va Sotvoldiyev bilan Gʻaybarov oʻrtasidagi farq ularning “maktab koʻrgan”iyu Gʻaybarovning yoshligi, “maktab koʻrmagan”idangina iborat emas. Gʻaybarov Haykal Gʻaniyevich mansub avlodning qanday sharoitda yashagani, ishlaganini yaxshi tushunadi, biroq ularning hali-hanuz qatagʻonlar davri kayfiyati taʼsirida yashashda davom etayotgani bilan kelisholmaydi. Har ikki professorning oʻzaro munosabatlarida diqqat qilish zarur boʻlgan jihat, Sotvoldiyev Haykal Gʻaniyevichning gʻoyaviy dushmani emas, gʻoyaviy xato topib, zarar yetkazishi mumkin boʻlgan raqibi. Ular orasidagi asosiy ziddiyat ilmiy nuqtai nazardagi farq tufayli emas, balki manfaatlar oʻrtasidagi kelishmovchilikdan iborat. Ana shu kelishmovchilikda shoʻrocha gʻoyaviylik har ikki tomon qoʻlida ham qurolga aylanishi mumkin. Gʻoyaviylikning qurboni boʻlgan Haykal Gʻaniyevich ham, gʻoyaviylik qurboniga aylanish ehtimolidagi Sotvoldiyev ham ayni gʻoyaviylikdan foydalanib, uning vositasida nimalargadir erishib yashashga oʻrgangan.

Gʻaybarovning har ikki professorga nisbatan kinoyasi ulardagi ana shu nomuvofiqlikni anglash natijasida yuzaga kelgan. U “oʻn besh yil maktab” koʻrganini aytgan Haykal Gʻaniyevichga kinoya qilmasdan turolmaydi, “Baʼzan bir qop turshak oʻgʻirlab qoʻlga tushgan kimsa ham koʻkragiga urib, oʻzini jabrdiyda koʻrsatadi” deya kesatadi. Yoki Gʻaybarovning shaxsiga qiziqib qolgan, shogirdlikka olish ehtimoli boʻlgan Sotvoldiyevga ham darrov ishona qolmaydi. Yaxshi, bugun Gʻaybarovdagi jurʼat, oʻziga xos ilmiy nuqtai nazarni koʻrib, unga nisbatan Sotvoldiyevda xayrixohlik tugʻildi, biroq u ertaga “ikkiyoqlama ong” taʼsirida Gʻaybarovdan oʻziga moslab boshqa odamni yasab olishga urinmasligiga hech kim kafolat berolmaydi “Sotvoldiyev domla shirin soʻzga oʻrganib qolgan, – deya izoh berdi Gʻaybarov. – Meni hafta oʻtmay quvib yuboradi”.

Nima uchun “gʻoyaviy xato qilish” ehtimoli boʻlgan Gʻaybarov oʻz maʼruzasi bilan Haykal Gʻaniyevichni ham, Sotvoldiyevni ham simpatiyasiga erishadi?

“Islom demonologiyasi” haqida lof uradigan shoʻro ideologiyasi talqini Gʻaybarovni qoniqtirmaydi, uning uchun gʻoyaviylikdan koʻra asl mohiyat muhimroq. U, umuman, mifning mohiyati haqida oʻz talqinini beradi. Bu talqinda oʻz “men”i, shaxsiyati koʻrinadi. Ayni shu jihati bilan ikkala professorning ham diqqatini tortadi. Oʻz shaxsiyatini qadrlagan, oʻzida alohida “men”ni koʻra olgan odamgina oʻzgada ham boshqa bir “men”ni, shaxsiyatni koʻra oladi. Demak, har ikki professor ham oʻzlari yashab turgan davr shart-sharoitlariga qaramasdan, shaxsiyatini butunlay yoʻqotmagan.

Samadda ayni xususiyat yetishmaydi, oʻzgada oʻziga oʻxshash boshqa “men”ni koʻra olmaydi, “oʻzga” degan tushuncha unda aybdorlik, javobgarlik hissini uygʻotmasligi uchun atayin “oʻzga”ning qimmatini pasaytiradi. Mensimaydigan, pisand qilmaydigan maqomga tushiradi. Gʻaybarovning atrofdagilarga munosabati, qanday maqomda ekanidan qatʼi nazar, insonda insonni, oʻzga “men”ni koʻra olishga asoslangan. Uning Haykal Gʻaniyevichga, telba Murod amakiga, koʻzi ojiz Qobilga munosabatida ana shu nuqtai nazarni koʻramiz. “Insonda insonni koʻrish” achinishdan farqlanadigan munosabat. Har qancha kinoya qilgani bilan Gʻaybarov Haykal Gʻaniyevichni bir inson sifatida tushuna oladi, ayni paytda Haykal Gʻaniyevich ham Gʻaybarovda oʻzga bir “men”ni koʻra olishini, shaxsiyatiga daxl qilmasligini istaydi. Institut direktori bilan suhbatda kinoyasiz gapirolmasligi ham shundan. Kinoya Gʻaybarovga shaxsiyatini daxlsiz saqlash uchun himoya mexanizmi boʻlib xizmat qiladi.

Samad oʻzi ishlaydigan institut, umuman, ilm ahli orasidagi munosabatlar haqida gap ochadi. “Ular xushomadga oʻchroq. Aqlli yoshlarning aksariyati oʻjar va xudbin, ular iliqroq gap aytib yubormaslik uchun xoʻrozlanishadi, goho odobni ham unutib qoʻyishadi. Shu sababdan baʼzi kattalar oʻz atroflarida girdikapalak boʻlib yuradigan odobli, ammo borib turgan xashaki yoshlarga homiylik qiladilar, ularni qulogʻidan tortib boʻlsa ham, tepaga qarab sudraydilar. Bir kun qarabsanki, yuksaklikka erishgan odobli shogirdlar haligi odobsiz, xudbinroq, lekin aslida aqlli va talantli yoshlarning shoʻrini quritadi. Oʻzaro kurashlarning yangi bosqichi yuzaga keladi”.

Samadning gaplari, umuman olganda, toʻgʻri. U shoʻro davri voqeligining mohiyatini belgilagan, ayrim ziyolilarning ijtimoiy-maʼnaviy inqiroziga sabab boʻlgan omillarni yaxshi tushunadi. Shuningdek, Samadning oʻzi yashayotgan, ishlayotgan ijtimoiy muhit haqida anglaganlari hali uning toʻgʻri ijtimoiy pozitsiyada ekaniga dalil boʻlolmaydi. Bu yerda Samadning ayni voqelikka munosabati ham muhim.

Samad “oʻzaro kurashlar”dagi oʻz pozitsiyasini ochiq aytmaydi, ammo Gʻaybarovga “Sen ham vaqti-vaqti bilan kattalarga iliq gap aytib turishni unutma” deya maslahat berishi qanday pozitsiyada ekanini koʻrsatadi. Qolaversa, yuqorida tavsiflagan holatdan u qadar norozi emasligi sezilib turadi. Samad “oʻzaro kurashlar”ning xuddi unga daxli yoʻqday, vaziyatdan hech qanday zarar koʻrmasligi aniq odamday gapiradi. Suhbat davomidagi oʻzidan mamnun kulgisi ham shundan. Maʼsumaga Gʻaybarov “haligacha kimlar bilandir olishib yurgan”ini aytish bilan ham oʻz hayotiy pozitsiyasi oqim boʻylab suzishdan iborat ekanini oshkor qilib qoʻyadi.

Shu oʻrinda savol tugʻiladi: nima uchun Gʻaybarov maʼruza oʻqigan epizodda Samad yoʻq? Buni Samad kelolmagani uchun Gʻaybarovni oʻrniga chaqirtirishdi, deb izohlash soddalik boʻladi. Yozuvchi bu tafsilot orqali “bir oʻq bilan ikkita quyonni uradi” – ham Gʻaybarovni Haykal Gʻaniyevich bilan toʻqnashtiradi, ham Samadning ushbu sahnada qatnashmasligini taʼminlaydi. Samad Gʻaybarov va Haykal Gʻaniyevich oʻrtasidagi tortishuvda qatnashmasligi, shoʻrocha gʻoyaviylikka munosabatda nuqtai nazari farqli boʻlgan ustoz va shogirdning bahsida ishtirok etmasligi kerak. Bu narsa, Samad oʻz hayotiy pozitsiyasi bilan Haykal Gʻaniyevichga ham, Gʻaybarovga ham yaqin emasligini, u bunday bahslardan, umuman, tashqaridagi odam ekanini taʼkidlash uchun zarur. Natijada, Samad kitobxon ongida avlodlar oʻrtasidagi, dunyoqarashlar oʻrtasidagi tortishuvlardan chetda boshqa ishlar bilan band odam holida qoladi.

Shoʻro davrining zulmini tatib koʻrganiga qaramay, Haykal Gʻaniyevich ham, Sotvoldiyev ham shoʻro ideologiyasining illyuziyasidan holi emas, Haykal Gʻaniyevichdagi shoʻrocha gʻoyaviylik vasvasasining bir chekkasi shunga borib taqaladi, yaʼni u oʻz eʼtiqodida bir qadar samimiy odam. Gʻaybarovda esa ustozlardagi illyuziyali gʻoyaviylik yoʻq. U anglashga, tushunishga urinadi: qadim miflarga ishongan odamlar bilan ishi va oʻyi, tili va dili bir boʻlmagan zamondosh kishilar oʻrtasida farq qay darajada? Javobdan koʻngli toʻlmagan Gʻaybarov hali yolgʻonni bilmaydigan toʻrt yashar Saida, tili va dili oʻrtasida farq yoʻq Mahanboy, Murod amaki, Ibodilla maxsum bilan muloqotdagina taskin topadi.

Samadda ustozlardagi illyuziya boʻlmaganidek, Gʻaybarovdagi ezgu umid ham yoʻq. Unda katta avloddagi “ikkiyoqlama ong”ning yanada yuqoriroq darajasi kuzatiladi. Samad shoʻro davri ijtimoiy muhitining adolatsizligini anglagani holda, undan norozi emas, iztirob ham chekayotgani yoʻq. Shuningdek, Samadda vaziyatdan foyda chiqarish istagi yoʻq emas, toʻgʻrirogʻi, allaqachon foyda chiqarishga oʻrgangan, uning “iztirob chekmasligi” shundan dalolat. Undagi ongning ikkiyoqlama xususiyati quyidagicha: bir tomondan, u shoʻro tuzumi voqeligidagi ijtimoiy adolatsizlikni yaxshi anglaydi, ikkinchi tomondan, bundan foyda chiqarishga intiladi. Agar Samadga xos fikrlash tarzini nazarda tutsak, u ijtimoiy muhitning adolatsizligiga qoʻshadigan oʻz hissasini ham “axir muhitning adolatsizligi uchun men aybdor emasman-ku” tarzida oqlab olishiga shubha yoʻq. Muhitning mohiyatini juda yaxshi tushunish unga oʻz tanlovi uchun maʼnaviy masʼuliyat, javobgarlikni zimmasidan soqit qilishga yordam beradi.

Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqib aytish mumkinki, muallif “Galatepaga qaytish” qissasidagi Samad obrazi orqali shoʻro davrida maʼnaviy inqirozga uchragan ayrim ziyolilar ongidagi “mif”larning asl mohiyatini tahlil qildi, shuningdek, ulardagi oʻz maʼnaviy-axloqiy tanlovi uchun masʼuliyat his qilmaslikning ijtimoiy-psixologik omillarini ochib berdi.

 

Mashhura SHERALIYEVA

 

“Sharq yulduzi” jurnali, 2015–6

 


[1] Muhammad Doʻst M. Galatepaga qaytish. – T., Gʻ.Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1983, B. 122.

[2] Muhammad Doʻst M. Galatepaga qaytish. – T., Gʻ.Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1983, B. 160.

[3] Muhammad Doʻst M. Galatepaga qaytish. – T., Gʻ.Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1983, B. 117.

[4] Aʼzam A. Davradan tashqaridagi odam. // Kitobdan: Masʼul soʻz. – T., 1987. – B. 114.

[5] Sodiq S. Yoshlar qissachiligi haqida oʻylar. // Sharq yulduzi, 1983, – №2. – B. 163.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.