Inson qalbi

0
8
marta ko‘rilgan.

Erix FROMM

  

Unutilgan til[1]

 

  1. Tushlar, ertaklar va mif (afsona)larni tushunish faniga muqaddima

 

Mavhum tush o‘qilmagan maktubga o‘xshaydi.

Talmud[2]

 

Tush o‘zining ochiq-oydinligi bilan bizni cho‘chitib qo‘yadi va har qanday istagimiz voqelikka aylanishga shoshiladi. Tajribali odam o‘zligini anglash uchun uni tushunishga intiladi, to‘la tushunmasa ham mohiyatini payqab qoladi.

Emerson[3]

 

Aqlli inson hayratlanish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Agar shu gap rost bo‘lsa, hozirgi zamon odamining aqliy holatiga achinsa bo‘ladi. Yuksak darajada ma’lumotli va bilimli bo‘lishimizga qaramasdan, Xudo bergan bu ne’matni – hayratlanish qobiliyatini yo‘qotib qo‘ydik. Go‘yo hamma narsa ma’lum, biz bilmagan narsalarni esa ayrim mutaxassislar bilishi shart. Haqiqatan ham, hayratlanish noqulaylik tug‘diradi. Atrofdagilar bunday odamni aql-idroki past, deb o‘ylaydilar. Hatto bolalar ham kamroq hayratga tushishadi, hech bo‘lmaganda, buni namoyish qilgisi kelmaydi – vaqt o‘tgan sari esa bunday qobiliyat yo‘qola boradi. Unga to‘g‘ri javob topish muhimroq, savol berishning esa unchalik ahamiyati yo‘q, deb hisoblaymiz.

Balki masalani bunday qo‘yish, hayotimizning ajib hodisalaridan bo‘lsa-da, tushga unchalik ahamiyat bermasligimiz va bu borada kamroq savollar kelib chiqishidadir. Hammamiz ham tush ko‘ramiz, mohiyatini esa tushunmaymiz. Uyg‘oq paytimizda o‘zimizni xavf-xatarsiz sezamiz, chunki mantiqan va maqsad sari harakat qilamiz. Uyg‘oqligimizda harakatchanmiz va o‘ylab ish qilamiz, maqsadga intilamiz, kerak bo‘lsa, o‘zimizni himoya qilamiz. Harakatlarimiz davomida narsalarni kuzatamiz, ularga chetdan nazar solamiz, go‘yo o‘zimiznikidek ularni turli ko‘ylarga solamiz, lekin kuzatganimizning tub mohiyatiga yetib bora olmasak kerak. Ko‘pincha tasavvurimiz yetishmaydi, bolalar va shoirtabiat odamlarni hisobga olmaganda, ayrimlarimiz kamdan-kam hollardagina voqea-hodisalarni kuzatishda to‘plagan tajribalarimiz doirasidan chiqamiz. O‘zimizni tutishimiz bir xil, qaysidir ma’noda zerikarli. O‘ngimizda ko‘rganlarimizni “real voqelik” deb hisoblaymiz, bundan o‘zimizcha faxrlanib qo‘yamiz va ularni oqilona boshqaramiz.

Tushimizda mavjudlikning o‘zga shakliga kirib, go‘yo bedor bo‘lamiz. Tushimizda ko‘rganlarimiz hayotimizda umuman sodir bo‘lmagan bo‘lsa-da, tasavvurimizda turli voqealarni o‘ylab topamiz. Tushimizda ba’zan o‘zimizni qahramonlardek ko‘ramiz, ba’zan esa ablah qiyofasida, ayrim hollarda go‘zal manzaralar qurshovida o‘zimizni baxtli his qilsak, ayrim hollarda dahshatga tushamiz. Lekin o‘zimizni qanday his qilmaylik, u bizniki, muallifi o‘zimiz, syujeti ham.

Ko‘pchilik tushlarda alohida bir umumiylik bor – ular real voqelikdagi mantiq qonuniyatlariga bo‘ysunmaydi. Zamon va makon tushunchasining ahamiyati yo‘q. Allaqachon vafot etgan odamlarni tirik holda ko‘ramiz, o‘tib ketgan va biz ko‘rmagan voqea-hodisalarning guvohiga aylanamiz. Tushimizda bir vaqtning o‘zida sodir bo‘layotgan ikki voqea hayotda hech qachon birga yuz bermaydi. Makon va unda harakatlanish qonunlariga ahamiyat bermaymiz. Bir lahzada osongina uzoq masofalarga ko‘chamiz yoki ayni bir mahalda ikki joyda paydo bo‘lamiz, ikki odam bittaga aylanadi yoki o‘zga odamga aylanib qoladi. Tushimizda go‘yo yangi bir olam yaratamiz, o‘ngimizdagi zamon va makon qonunlari u yerda amal qilmaydi.

Tushga oid yana bir alohida ajoyib xususiyat bor. Garchi o‘ngimizda esga olmasak-da, ko‘p yillar ko‘rishmagan, deyarli unut bo‘lib ketgan odamlar va voqealar haqida o‘ylaymiz. Ular eski tanishlardek bizga namoyon bo‘ladi. Tushdagi hayotimiz o‘ngimizda xayolimizga kelmagan tajriba va xotiralarni uyg‘otadi.

Ajablanarli bo‘lishiga qaramasdan, tushlar xuddi o‘ngimizdagi real voqealardek tuyuladi. Tushda “go‘yoki” degan tushuncha yo‘q. Tush ko‘rish – haqiqiy hayotimiz. U shunchalik real voqeaki, oldimizda ikki savol ko‘ndalang turadi: voqelik nima o‘zi? Tushimizda ko‘rayotganimiz voqelik emas, o‘ngimizda ko‘rayotganimiz voqelik, degan tushunchani biz qayerdan oldik? Bu fikrni bir xitoy shoiri o‘rinlatib tushuntirgan: “O‘tgan tunda tush ko‘ribman: Men kapalak emishman. Endi bilolmay qoldim. Tushimda kapalakka aylangan odammanmi yoki odamga aylangan kapalakmanmi?”

Tushimizda ko‘rgan aniq-tiniq kechmishlar ham uyg‘onganimizda yo‘q bo‘ladi yoki arang yodga tushadi. Ko‘p tushlar mutlaqo unut bo‘ladi. Ayrimlari uyg‘onganimizda elas-elas yodga tushadi. Ammo tez orada ular ham mutlaqo unutiladi. Faqat oz miqdordagi tushlargina yodda qoladi: aynan ana shular haqidagina “tush ko‘ribman”, deb ayta olamiz. Go‘yo tunda ezgu yoki yovuz niyatli ruhlar kelgan-u, tong otgan zahoti yo‘q bo‘lgan. Ularni bu yerda bo‘lganliklari, biz bilan muloqot qilganliklari esa mutlaqo esdan chiqadi.

Eng ajablanarlisi shuki, uyqudagi ongimiz mahsuli bo‘lgan tushlar insoniyatning eng qadimiy kashfiyotlaridan bo‘lmish afsonalarga o‘xshab ketadi.

Hozirgi zamonda afsonalar bizni hayratga solmaydi. Diniy tushunchalar bilan yo‘g‘rilgan afsonalar biz uchun qadrli, urf-odatlarimizga aylangan afsonalarga ham hurmat bilan rioya qilamiz, lekin faqat sirtimizda, boshqa afsonalarni esa bolalarcha tasavvurga ega bo‘lgan omi odamlar to‘qigan, deb hisoblaymiz. Ularga nisbatan tushunchamiz qanday bo‘lishidan qat’i nazar, ularni tafakkurimizga yot bo‘lgan boshqa bir olam mahsuli, deb hisoblaymiz. Shunga qaramasdan, ko‘pchilik tushlarda shakl va mazmun jihatidan o‘xshashlik bor va bedorligimizda ular bizga qanchalik g‘alati va begona tuyulmasin, tunda afsona to‘qish qobiliyatiga ega bo‘laveramiz.

Xuddi tushimizdagidek, afsonalarda ham voqea-hodisalar real hayotdagi makon va zamon qoidalariga bo‘ysunmaydi: qahramonlar dunyoni qutqarish uchun o‘zini har yonga uradi, yurtidan qochadi, ulkan baliq yutib yuboradi, o‘ladi, tiriladi, afsonaviy qush yonib ketadi, yanada go‘zallashib qayta tiriladi va h. k.

Turli odamlar turlicha tush ko‘rganidek, afsonalar ham turlicha yaratilgan. Shunga qaramay, ularda umumiylik bor – ular ramziy tilda “yaratilgan”.

Bobilliklar, hindular, misrliklar, yahudiylar, greklar yaratgan afsonalar xuddi ashanti va truklar (Afrika xalqlari) afsonalari kabi aynan bir xil tilda yaratilgan.

Hozirgi paytda yashayotgan qandaydir bir nyu-yorklik yoki parijlik odamning tushi bundan bir necha ming yil oldin yashab o‘tgan afinalik yoki qudduslik odam ko‘rgan tushiga o‘xshab ketishiga dalillar bor.

Qadimgi va hozirgi zamon odamlarining tushlari va afsonalari tarixiy davr boshlanishidagi odamlarning tush va afsonalari kabi ramziy tilda ifodalangan.

Ramziy til – insonning ichki kechinmalari, hissiyotlari va fikrlari, tashqi olamdagi voqea-hodisalarni sezgi orqali qabul qilish va ifodalash shaklidir. Bu til biz yashayotgan olamdagi zamon va makon qonunlariga mantiqan to‘g‘ri kelmaydi, balki o‘zining shiddati va birikish xususiyati bilan farq qiladi. Bu til insoniyat tomonidan kashf qilingan tariximizdagi barcha madaniyatlar, xalqlarga taalluqli universal tildir. Uning o‘ziga xos grammatikasi va sintaksisi bor. Agar afsonalar, ertaklar va tushlarning mazmunini bilmoqchi bo‘lsang, shularni o‘rgan.

Hozirgi zamon odami bu tilni allaqachon unutib yuborgan. To‘g‘ri, faqat bedorligida, o‘ngida ham ularni tushunish muhimmikan?

O‘tmishdagi odamlar, Sharqdanmi, G‘arbdanmi – qaysi madaniyatga taalluqli ekanligidan qat’i nazar, bu savolga bir xil javob berishgan. Ular uchun tushlar va afsonalar eng muhim dil izhori bo‘lib xizmat qilgan, tushunmaganlarni esa omi odam hisoblashgan. Faqat so‘nggi bir necha asr davomida G‘arb madaniyati bu tushunchani o‘zgartirdi.

Tush masalasi bundan-da yomon. Hozirgi zamon madaniyati nuqtai nazaridan ularni aqlga to‘g‘ri kelmaydigan narsa, jiddiy ish bilan, ya’ni texnika taraqqiyoti bilan shug‘ullanayotgan, voyaga yetgan, o‘zlarini “realist” deb hisoblayotgan odamlar bunday bema’ni narsalarga chalg‘ishi kerak emas. Bunday odamlar turli qalb kechinmalarini birgina “sevgi” so‘ziga jo qiladilar.

Agar barcha tushlarimizda orzu-istaklarimiz amalga oshib, o‘zimizni quvonch va baxt og‘ushida ko‘rganimizda, balki unga nisbatan munosabatimiz yaxshiroq bo‘larmidi. Ammo, ko‘pincha, tushimizda dahshatga tushamiz, uyg‘ongach, “hayriyat, tush ekan”, deya o‘zimizni yupatamiz. Ba’zan ko‘rgan tushlarimiz tufayli xotirjamligimizni yo‘qotamiz, chunki o‘zimiz haqimizdagi tasavvurlarimizga to‘g‘ri kelmaydi. Hayotda yaxshi ko‘rgan odamlarimizga nisbatan ba’zan tushimizda nafrat his qilamiz va aksincha. Bedorligimizda o‘zimizni kamtarona tutsak, tushimizda jizzaki bo‘lib qolamiz, erkin odam kimgadir tobe bo‘lib qoladi. Eng yomoni, biz tushda ko‘rganlarimizni mutlaqo tushunmaymiz. O‘ngimizda biz tushunmaydigan narsa yo‘q, deb hisoblaymiz, go‘yo buning uchun biroz fikr yuritsak, bas. Aqlimiz yetmaganligini tan olgimiz kelmaydi, ammo rad etib bo‘lmaydigan holatdan qochib, tushlar bema’ni, deb qo‘ya qolamiz.

Keyingi bir necha o‘n yilliklar davomida afsonalar va tushlarga bo‘lgan munosabat o‘zgardi. Bunga Freydning[4] qilgan ishlari turtki bo‘ldi. Nevroz kasalligidan azob chekayotganlarga yordam berish, kasallikning kelib chiqish sabablarini aniqlash maqsadida barcha insonlarga xos bo‘lgan tushni tahlil qilishga kirishdi. Uning fikricha, tushlarni afsona va ertaklardan deyarli farqi yo‘q ekan – birining tilini tushunadigan odam keyingilarini ham tushuna bilarkan. Antropologlar (G‘arb olimlari bu terminni keng ma’noda ishlatadilar – faqat odamning paydo bo‘lishi va tuzilishinigina emas, balki urf-odatlari, diniy e’tiqodini ham o‘rganadilar) afsonalarni o‘rganishga kirishdilar. Bu borada Baxofen masalani yangicha yoritib berdi va insoniyat qadimiy tarixida yangi sahifa ochdi.

Afsonalar va tushlar haqidagi fan hali juda yosh. U turli to‘siqlarga duch kelmoqda. Bir tomondan, ma’lum ma’nodagi aqidaparastlik (konservatizm), ya’ni turli yo‘nalishdagi psixoanaliz maktablari. Uning tarafdorlari faqat o‘z yo‘nalishlarinigina ramziy til borasida yagona, deb hisoblaydilar. Oqibatda, bu tilni har tomonlama o‘rganish o‘rniga uni bir andozaga solib qo‘yildi.

Boshqa tomondan, tushlar ta’biri bilan faqat nevrozlarni davolovchi psixiatrlar shug‘ullanishlari kerak, degan tushuncha. Men esa ramziy tilni, xuddi chet tili kabi, barcha o‘rganishi kerak, deb hisoblayman. Bu tilni bilish o‘z shaxsimizni, donolik manbai bo‘lmish afsonalarni chuqurroq tushunishda beqiyosdir. Qolaversa, bu bilim inson qalbining turli qatlamlarini o‘rganishga yordam beradi. Ma’no va mohiyat jihatidan esa bu – umuminsoniy muammo.

Talmudda shunday deyiladi: “Mohiyati tushunarsiz bo‘lgan tush ochib o‘qilmagan maktubga o‘xshaydi”. Haqiqatan ham, tushlar va afsonalar o‘zimizdan chiqib, yana o‘zimizga qaytadigan sir-asrorlar o‘rtasidagi aloqa vositasidir. Agar bu tilni biz tushunmasak, dunyo tashvishlaridan holi bo‘lgan paytimizda o‘zimiz bilgan va bilmagan narsalar haqida o‘zimizga bergan savollar javobsiz qolaveradi.

 

  1. Ramziy til xususiyatlari

 

Aytaylik, siz kimgadir oq vino bilan qizil vino ta’midagi farqni tushuntirmoqchisiz. Bir qarashda bu juda oson. Siz bu farqni yaxshi bilasiz; nima sababdan bu farqni o‘zgacha tushuntirish oson emas ekan? Shunga qaramasdan, buni og‘zaki tushuntirish juda qiyin. Oxiri, sabringiz chidamasdan: “Senga tushuntira olmayapman, yaxshisi, oldin qizil vinoni, keyin oqini tatib ko‘r. O‘shanda farqiga borasan”, deyishdan boshqa ilojingiz qolmaydi. Eng murakkab mashinalar tuzilishini tushuntirib bera olasiz, lekin eng oddiy ta’mni tushuntirish uchun aytganlaringiz bekor ketadi.

Hissiyotlaringizni so‘z bilan ifodalash qiyin ekanligiga duch kelganmisiz? Masalan, xayolingiz parishon bo‘lib, tushkunlikka tushganingizda dunyo ko‘zingizga qorong‘u bo‘lib ketadi, amalda esa qo‘rqadigan hech narsa yo‘q. Ushbu holatni do‘stingizga aytgingiz keladi, ammo ifoda qilish uchun so‘z topolmaysiz, qiynalasiz, oxiri, o‘zingiz ham amin bo‘lasizki, aytganlaringiz, boshdan kechirgan hissiyotlaringizga sira o‘xshamaydi, uning nozik tomonlarini umuman tushuntira olmaysiz.

Kechasi uyquda tush ko‘ramiz. Allaqanday katta shahar chekkasida turibsiz, tong yorishmoqda, ko‘chalar kimsasiz, faqat sut tashuvchi aravalar o‘tmoqda, atrofdagi uylar xarob va begona, tanish joylarga, kelgan manzilingizga qaytishning iloji yo‘q. Uyg‘ongach, ko‘rgan tushingiz yodingizga tushadi, do‘stingizga tushuntirmoqchi bo‘lgan holatni eslaysiz. Qandaydir lahza orasida sizga ushbu ko‘rinish namoyon bo‘ladi. Ko‘rganlaringiz u haqda eshitganlaringizdan ko‘ra yorqinroq taassurot qoldiradi. Aynan o‘sha tushda ko‘rganlaringiz hissiyotlaringiz ramzi hisoblanadi.

Ramz nima o‘zi? Ko‘pincha u “boshqa narsalarga ishora” sifatida ishlatiladi. Bu o‘xshatish qoniqarsiz bo‘lsa-da, shunga qaramasdan, agar gap ko‘rish, eshitish, hid bilish, sezish organlarimiz bilan bog‘liq hissiyotlarimizni, fikrlarimizni “biror narsa” bilan belgilash haqida ketganda, qo‘llasa bo‘ladi. Ushbu ramz ichki olamimizning tashqaridagi qandaydir ifodasi. Ramziy til shunday tilki, uning yordamida ichki hissiyotlarimizni, kechinmalarimizni, nimalar qilmoqchi ekanligimizni, nimalar sodir bo‘layotganligini moddiy olamga bildiramiz.

Agar ramz “boshqa narsalarga ishora qiluvchi boshqa narsa” bo‘lsa, prinsipial savol tug‘iladi: ramz bilan uni ifodalovchi narsa o‘rtasida o‘ziga xos qanday aloqa bor?

Bu savolga javob berishdan oldin ramzlarni uch turga ajratish mumkin: shartli, tasodifiy va universal. Ulardan oxirgi ikkitasigina hissiyot organlarimiz tomonidan qabul qilingan holatimizni ifoda qiladi, faqat ulardagina ramziy til elementlari bo‘lishi mumkin. Hozir buni tushunib olasiz.

Shartli ramzlar ular ichidagi barchaga ma’lum bo‘lgani, chunki uni oddiy tilda ham ishlatamiz. Agar biz “stol” so‘zini ko‘rsak yoki eshitsak, s, t, o, l harflari esa boshqa narsalarni bildiradi. Ular buyumni, ya’ni ko‘rish, ushlash, foydalanish mumkin bo‘lgan narsani anglatadi. “Stol” so‘zi bilan buyum – “stol” o‘rtasida qanday aloqa bor? Qandaydir ichki aloqa bormi? Ko‘rinib turibdiki – yo‘q. Buyumning o‘zi “stol” so‘zini aytganda chiqqan ovozlar birikuviga aloqasi yo‘q, faqat ana shu buyumni shunday so‘z bilan ifodalash haqida shartli kelishuv bor, xolos, ya’ni shu so‘z ramz sifatida ishlatiladi. Biz buni bolalikdan boshlab bilib olganmiz, eshitaverib o‘rganib, unga fikran bog‘lanib qolganmiz. Buyumni ko‘rganimizda, eshitganimizda o‘ylab o‘tirmasdan qanday nomlanishini topib olamiz.

Ayni paytda, shunday so‘zlar borki, ular faqat shartli ravishda fikriy tasavvurnigina qo‘zg‘otmaydi. Masalan, “fu-u” deganimizda go‘yo lablarimiz bilan badbo‘y hidni haydaymiz. Og‘zimiz yordamida jirkanishni ifodalaymiz. Havoni o‘zimizdan uzoqlashtirib, go‘yo noxush narsalardan qutulmoqchidek bo‘lamiz. Bu yerda ham ramziy harakatimiz ichki hissiyot bilan bog‘liq. Agar barcha so‘zlarning ramz sifatida o‘zi ifodalagan narsa bilan bog‘lanishi bor ekan, demak, biz tilni egalab oldik, tilni bilgach, ko‘p so‘zlar biz uchun ahamiyatini yo‘qotadi.

So‘zlar qanchalik darajada ma’lum va keng tarqalgan bo‘lmasin, shartli ramzlarning yagona namunasi emas. Obrazlar ham shartli ramz bo‘lishi mumkin. Masalan, bayroq qaysidir mamlakatning ramzi, lekin undagi alohida rangning esa o‘sha mamlakat bilan bog‘liq joyi yo‘q. Rang shartli ravishda mamlakatni bildiruvchi belgi sifatida qabul qilingan, biz esa uni ko‘rgach, shartli tasavvurimizni jamlab, o‘sha mamlakat tushunchasiga ega bo‘lamiz.

Ayrim obraz – ramzlarni butunlay shartli, deb bo‘lmaydi. Masalan, xoch. Xoch shunchaki nasroniylar cherkovining shartli ramzi va shu ma’noda bayroqdan farq qiladi. Bu obrazning o‘ziga xos ma’nosi uning Iso payg‘ambar o‘limi bilan bog‘liq ekanligida. Bundan tashqari, ikki jihatdan birlashgan ko‘chma ma’no bor: ham moddiy, ham ruhiy. Ular shunchaki oddiy shartli belgilar emas.

Tasodifiy ramz shartli ramzning tamomila aksi, ammo ularda ramz bilan uni ifodalovchi narsa o‘rtasida bitta umumiylik bor. Aytaylik, kim bilandir, qaysi bir shaharda ko‘ngilsizlik sodir bo‘lgan. O‘sha shahar nomini eshitgan zahoti unda o‘sha ko‘ngilsiz voqealar jonlanadi va aksincha, xursandchilik bilan bog‘liq kechinmalar bo‘lsa, ular yodga tushadi. Aslida, u shaharda na tashvishga soladigan, na xursand qiladigan narsa bor. Shu shahar bilan bog‘liq shaxsiy kechinmalargina o‘sha odamda shahar nomini ramziy belgiga aylantirgan.

Xuddi shunday ta’sir qandaydir uy, ko‘cha, manzara, kiyim-kechak va boshqa narsalar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tushda qandaydir shaharga borib qolganimizni ko‘rishimiz mumkin. Tushda ko‘rgan shahar bilan alohida kayfiyatimiz orasida hech qanday aloqa yo‘q. Biz nafaqat ko‘chalarni ko‘rdik, balki shahar nomini ham bilarmiz, lekin nega shu shahar tushimizga kirdi? Balki uyqudan oldin uning ramziy belgilariga o‘xshash hissiyotlarni eslagandirmiz. Tushda ko‘ringan obraz kayfiyatimiz bilan bog‘liq shahar “belgisi”, ya’ni ramz bilan ramziy ma’no o‘rtasidagi aloqa tasodifiydir. Shartli ramzdan farqli o‘laroq, tasodifiy ramz turli odamlarda turlicha bo‘ladi, chunki bo‘lib o‘tgan hodisa bilan ramz o‘rtasidagi aloqani har kim o‘zicha belgilaydi. Shuning uchun ramziy tilda ifodalangan afsonalar, ertaklar va badiiy asarlarda tasodifiy ramzlar kamroq ishlatiladi, chunki ularda ma’lumot kam, ifoda qilmoqchi bo‘lgan muallif esa har birini alohida sharhlashi kerak. Tushlarda esa tasodifiy ramzlar ko‘proq uchraydi, ularni quyiroqda tushuntiraman.

Universal ramz deganda, ramz bilan uni ifodalovchi narsa o‘rtasida ichki bog‘lanish bo‘lgan ramzlarni tushunmoq kerak. Misol tariqasida o‘zini shahar chekkasida ko‘rish tushini keltirdik. O‘zini kimsasiz, notanish, g‘arib joyda ko‘rgandagi hissiyot haqiqatan ham o‘ngdagi shunday holat bilan bog‘liq. Agar tushda shahar chetida bo‘lmaganimizda biz uni ramz bilan bog‘lay olmagan bo‘lardik, xuddi stolni umuman ko‘rmaganimizda uni stol ramzi bilan bog‘lay olmagandek. Bu ramz faqat shaharda yashovchilar uchungina ma’no kasb etadi, shaharni umuman bilmaydiganlar uchun emas. Shu asnoda ko‘p universal ramzlar asosida har bir odamning shaxsiy kechinmalari yotadi. Masalan, olov bilan bog‘liq ramzlar. Yonayotgan olovga biz hayrat bilan boqamiz va u bizga ma’lum xususiyatlari bilan ta’sir qiladi. Avvalo, uning harakatchanligi. U doim harakatda, o‘zgarib turadi, ayni paytda, unda doimiylik mavjud. To‘xtovsiz turlanib turadi, ammo o‘zgarmas. U o‘zining kuch-quvvati, nafisligi, yengil harakati bilan taassurot qoldiradi. U go‘yo raqsga tushadi, tuganmas quvvatga ega. Olovdan ramz sifatida foydalansak, uning yuqoridagi barcha xususiyatlarini ichki hissiyotlarimizga ko‘chirib tavsiflaymiz. Shunda goh u elementi, goh bunisi ustun keladi.

Suv, ya’ni dengiz va daryo bilan bog‘liq ramzlar qaysidir ma’noda unga o‘xshash, ayni paytda, keskin farqlanadi. Bu yerda ham harakatchanlik, o‘zgaruvchanlik va doimiylik uyg‘unligi bor. Uzluksizlik, serharakatlilik, kuch-quvvatni ham ko‘ramiz. Farqi esa, olovda – jasorat, tezlik, hayajon aks etsa, suvda – osoyishtalik, barqarorlik, shoshilmaslik mavjud. Olovda – tasodif, suvda oldindan belgilash elementlari bor. Suvdagi harakatchanlik belgisi “og‘irroq”, “bosiqroq” – ular “hayajonga”, balki “osoyishtalikka” undaydi.

Moddiy olamda sodir bo‘layotgan voqea-hodisalar ichki holatimizga mos aks etishi – ruhiy olamning ramzi sifatida xizmat qilishi mumkinligiga ajablanmasa ham bo‘ladi. Jismimizda ichki holatimiz namoyon bo‘lishi barchaga ma’lum – g‘azablanganimizda qonimiz qaynab, qizarib ketamiz, qo‘rqqanimizda aksincha, xafa bo‘lganimizda esa butunlay boshqacha. Yuz ifodalarimiz, xatti-harakatlarimiz, imo-ishoralarimiz ichki holatimizni shu darajada ifodalaydiki, atrofimizdagilar bularni so‘zsiz tushunadilar. Haqiqatan ham, jismimiz ichki holatimizni aks ettiruvchi ramz, allegoriya (majoz) emas. Haqiqiy ichki hissiyotimiz, hatto fikrimiz ham vujudimizda aks etadi. Ruhiy holatimiz bilan jismoniy holatimiz o‘rtasida bunday aloqa universal ramzlarga xos. Ayrim jismoniy xatti-harakatlar o‘z xususiyatiga ko‘ra ma’lum hissiyot va fikrlarni uyg‘otadi va kechinmalarimizni jismoniy holatimiz orqali, ya’ni ramziy ifodalaydi.

Universal ramz o‘zi anglayotgan narsa mohiyati bilan uzviy bog‘liq, u tasodifiy emasligi bilan boshqa turdagi ramzlardan farq qiluvchi yagona turdagi ramzdir. Bunda his-tuyg‘ularimiz, fikrimiz bilan jismoniy holatimiz o‘rtasida uzviy bog‘langan sezgi yotadi. Undagi universallik shundan iboratki, u barcha odamlar tomonidan bir xil qabul qilingan. Individual xususiyatga ega bo‘lgan tasodifiy va bir guruh tomonidan qabul qilingan shartli ramzlardan shu jihatdan farq qiladi. Universal ramzda vujudimizdagi har bir odamga xos bo‘lgan xususiyatlar yotadi, alohida shaxs yoki guruh bilan cheklanmagan. Universal ramz insoniyat uchun umumiy shartli tilga aylanishi kerak edi, lekin biz uni unutib qo‘ydik.

Bu ramzning universal xususiyatlarini tushuntirish uchun shaxsning nasliy belgilari haqida gapirishga hojat yo‘q. Barcha odamlarning vujudi va ongi bir xil “tuzilgan” va ana shu umuminsoniylik xususiyati tufayli ramzlarni tushunish qobiliyatiga ega. Ko‘nglimiz buzilganda yig‘lashni, jahlimiz chiqqanda qizarib ketishni bizga birov o‘rgatmagan, bunga hojat ham yo‘q. Bunday ta’sirlanish insonning millati, irqi va boshqa alohida xususiyatlariga bog‘liq emas. Ramzlar tili ham shunday: unga o‘rgatish shart emas, u alohida bir guruhlar bilan cheklanmagan. Ibtidoiy davrdan boshlab, to yuqori rivojlangan qadimiy Misr va Yunon madaniyatlari tomonidan yaratilgan barcha afsonalar, xuddi shunday tushlar ham, ana shu tilda yaratilganligi bunga guvoh bo‘la oladi. Bundan tashqari, turli madaniyatlar tomonidan foydalanilayotgan bu ramziy tillarning ajoyib o‘xshashligi bor, chunki ularning asosi sezgilarimiz va ta’sirchanligimizga borib taqaladi. Yana bir misol. Yaqinda o‘tkazilgan tajribalar natijasi shuni ko‘rsatadiki, tush ta’biri nazariyasidan uzoq bo‘lgan odamlar gipnoz ta’sirida hech qanday qiyinchiliksiz tushlar ramzini ta’riflab berishdi. Gipnoz holatidan chiqqanlaridan so‘ng bu haqda so‘raganlarida: “Bular behuda gaplar, bo‘lishi mumkin emas”, deya oldilar, xolos. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda yana bir qo‘shimcha qilish mumkin. Ayrim ramzlarning ma’nosi real hayotdagi turli madaniyatlarda, aslida, turlicha ahamiyat kasb etishiga qarab farq qiladi. Masalan, quyoshning vazifasi va ahamiyati shimolda va tropik mamlakatlarda o‘zgacha. Suv ko‘p bo‘lgan shimolda barcha tirik narsalarni rivojlanishi quyosh nuriga bog‘liq. Quyosh ularni himoya qiladi, isitadi, hayot bag‘ishlaydi, shuning uchun uni ardoqlashadi. Janubda esa quyosh haddan ziyod qizdirgani uchun undan o‘zini himoya qilishadi, hatto u xavf tug‘diradi, suv esa tirik jon uchun hayot manbai. Bir narsaning hayot sharoitiga bo‘lgan turlicha ta’sirini universal ramzlar tilining dialekti deb ham atash mumkin. Ayrim ramzlar turli mintaqalarda turlicha talqin qilinishini shu bilan tushuntirish mumkin.

Ramziy tillarning yana bir o‘zgacha xususiyati shundan iboratki, hissiyotimiz qabul qilishiga qarab ayni bir hodisa turlicha talqin qilinadi. Yana olovni bildiruvchi ramzga qaytamiz. O‘choqdagi olov – hayotni his qilish, iliqlik va huzur-halovat ramzi. Lekin uy-joy yoki o‘rmonni olov qurshovida ko‘rsak, u qo‘rquv, xavf-xatar tug‘diradi va biz o‘zimizni ojiz his qilamiz. Shunday qilib, olov ramziy ma’noda ham hayotni, quvonchni bildirsa, ham qo‘rquvni, ojizlikni yoki insonni vayronagarchilikka bo‘lgan moyilligini aks ettiradi. Suv bilan bog‘liq ramzlar ham shunga o‘xshash. Toshqin paytida hammayoqni suv bosib, vayronagarchilik olib keladi. U dahshat, alg‘ov-dalg‘ov keltiruvchi yovuz kuch ramzini ham, shuningdek, osoyishtalik va xotirjamlikni bildiruvchi ramzni ham ifodalashi mumkin.

Bunday prinsipni namoyish qilish uchun vodiyni bildiruvchi ramzni ham olish mumkin. Tog‘lar qurshovidagi vodiy xavfsizlik, osoyishtalik, tashqi xatarlardan himoya ma’nosini bildirsa, ayni paytda, atrofi o‘tib bo‘lmas to‘siqlar bilan o‘ralgan, qochishning iloji yo‘q bo‘lgan tutqunlikni bildiradi. Har bir ramzning konkret ma’nosi undan foydalanuvchining umumiy holatda qabul qilgan kechinmalaridagi vaziyat ustunligiga bog‘liq.

Tushlarning ramziy xususiyatlarini ko‘rib chiqayotganda bu masalaga yana qaytamiz.

Universal ramzlar funksiyasiga misol qilib G‘arb madaniyatidan xabardor har bir odamga ma’lum bo‘lgan ramziy tilda yozilgan Iona hikoyasini keltirish mumkin. Unga Xudodan vahiy keladi. Unga ko‘ra Iona Nineviyaga borishi va xalqidan yovuzlikni to‘xtatishni, aks holda, xalq halok bo‘lishi mumkinligini aytishi kerak edi. Iona payg‘ambar bo‘lgani uchun vahiyni eshitmasligi mumkin emasdi. Lekin u o‘z irodasiga qarshi borib, vahiy qilinganlarni bajarishdan o‘zini olib qochadi. Bu odam o‘zgalarning dardiga befarq qarovchidir. U qonun-qoidani bajonidil qabul qiladi-yu, ammo mehr-muhabbat ko‘rsatishga qobiliyati yo‘q. Ionaning qalbida sodir bo‘layotgan narsalar “Bibliya”da qanday aks ettirilgan?

Iona Ioppiyaga kelgach, Farsisga ketayotgan kemaga o‘tiradi. Ochiq dengizda birdan kuchli bo‘ron turib, kemadagilarni qo‘rquv bosadi. Iona esa kemaning ichki xonalariga kirib qattiq uyquga toladi. Kemadagilar: “Oramizdan kimdir Xudoning qahriga uchragan, kelgan balo-qazo shunga bo‘lsa kerak”, deb Ionani uyg‘otishadi. U esa Xudoning amrini bajarmasdan qochmoqchi bo‘lganligini aytadi. O‘zini dengizga uloqtirib yuborishlarini, shunda bo‘ron ham tinishini bildiradi. Dengizchilar (unga rahmlari kelgan bo‘lsa-da, boshqa ilojini topolmay) uni dengizga uloqtirgach, bo‘ron tinib qoladi. Ionani katta bir kit yutib yuboradi, u yerda uch kechayu uch kunduz qolib ketadi. U Xudoga yolborib, asirlikdan qutqarishni iltijo qiladi va Xudoning irodasi bilan kit uni quruqlikka chiqarib tashlaydi. Iona Nineviyaga borib Xudoning amrini bajaradi va bu bilan shahar aholisini qutqaradi.

Hikoya shunday yozilganki, go‘yo undagi voqealar haqiqatan ham bo‘lib o‘tgandek tuyuladi. Shunga qaramasdan, u ramziy tilda yozilgan, undagi voqealar qahramonning ichki holatini bildiruvchi ramzlardir. Bu yerda ramziy harakatlar zanjir kabi bir-biriga ulanib ketgan: kemaga chiqish, ichki qismiga kirib olish, uxlash, dengizga cho‘kish va kit qorniga tushib qolish. Bu yerdagi barcha ramzlar ichki holatni bildiradi: himoya va saqlanish, o‘zgalardan qutulish – najot. Bu ramziy ma’nolarni o‘zgacha ramz bilan ham ifodalash mumkin: ona qornidagi homila tarzida. Real voqelikda esa ular turli-tuman hodisalar.

Hikoyadagi tashqi voqealar oldindan makon va zamonda rivojlana boradi. Iona kemaning tryum (ichki qism)iga tushadi, keyin uxlab qoladi. Keyin uni dengizga uloqtirishadi, keyin kit yutib yuboradi. Voqealar ketma-ket sodir bo‘lsa-da, ayrimlari haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi. Lekin zamon va makonda uyg‘un. Agar biz muallifning voqealar ketma-ketligini emas, balki insonning ichki holatini tasvirlamoqchi bo‘lganini payqagan bo‘lsak, vijdon amri va undan xalos bo‘lish istagi o‘rtasida uzilishni anglashimiz, turli voqealarning ketma-ket kelishi, voqealar rivoji zamon doirasida sodir bo‘layotgani, aynan bir hissiyot kuchayib borayotganligini bildiradi. O‘z yaqinlariga bo‘lgan burchini ado etishdan bosh tortayotgan Iona boshqalardan ajrala boradi va oxiri kitning qorniga tushib qoladi. Endi u himoya ostida emas, balki tutqunlik holatida. O‘z istagi bilan tushgan holatidan qutulish uchun u endi Xudoga yolboradi, iltijo qiladi. (Bunday holat nevrozlarga xos. Ular qandaydir xavfdan qutulish uchun himoya qidiradi, topganda esa himoya vositasi o‘z funksiyasini o‘zgartiradi va undan qutulish choralarini izlab nevroz holatiga tushadi.) Ionaning odamlardan qutulish istagi chorasizlikka olib keladi va u o‘z hayotini boshqatdan, himoya qidirishdan oldingi holatidan boshlaydi.

Hikoyadagi oshkora va yashirin mantiq o‘rtasida yana bir farq bor. Bu – oshkora mantiq asosida tashqi voqealarning sababiy bog‘lanishi. Dengiz tomon yo‘l olishiga Xudodan qochish sababi, uyquga ketishda charchoqlik sababi, dengizga uloqtirishda – bo‘ronga sababchi bo‘lganligida, kitning yutib yuborishida – dengizda odamxo‘r kitlar borligi sabab. Har bir hodisa oldingisi bilan bog‘liq. (Hikoyaning xulosasi real emas, lekin mantiq bor.) Hodisalarning yashirin mantig‘i boshqacha. Turli hodisalar birikmasi ichki holat bilan bog‘liq. Ko‘rinib turgan tashqi hodisalarning sababiy-natijaviy bog‘lanishi bo‘lib tuyulgani, aslida, bu o‘zaro bog‘langan ruhiy holat bilan o‘zaro aloqada o‘zgarib turish ifodasi. Ichki uzviy aloqa, voqeaning ketma-ketligi kabi mantiqiydir, lekin bu mantiq boshqacha. Bu mantiq mohiyatini ramzlar tili mantiqiy bo‘lgan tushlar xususiyatlarini tahlil qilgach, yaqqolroq ko‘ra olamiz.

 

III Tush xususiyatlari

 

Asrlar va madaniyatlar osha tush xususiyatlariga bo‘lgan munosabatlar keskin o‘zgardi. Odamlar tushlarni uyquda jismimizdan ajralgan ruhimizda sodir bo‘ladigan real voqelik, deb hisoblaydimi yoki Xudoning irodasi bilan yoxud yovuz kuchlar tomonidan o‘tkazilgan ta’sir natijasi, deb ishonishadimi? Tushimizda jilovlab bo‘lmas ehtiroslar o‘yini gavdalanadimi yoxud yuksak o‘y-xayollar, axloqiy kuchlar aks etadimi? Ularning muhim ahamiyati va ma’nosi bor, deb tushunamiz. Ma’no deganda, unda yashirin xabar borligi va ta’birini to‘g‘ri qilsak, uni tushuna olishimiz, muhim ahamiyati deganda esa, tushimizga kirgan, garchi mayda-chuyda narsalar bo‘lsa ham, muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yashirin ma’no yotishligini nazarda tutamiz.

Oxirgi yuz yillikda tushlar haqidagi tasavvurlar keskin o‘zgardi. Tushlar ta’biri xurofotga tenglashtirilib, o‘qimishli odamlar – olim bo‘ladimi-yo‘qmi, ularga ishonmay qo‘ydi. Tushlar shunchaki miyaning ma’no va mazmunsiz bir faoliyati, nari borsa, jismimiz sezgisiga javoban miya faoliyatining reaksiyasi, deb hisoblanmoqda. Faqat XX asr boshlariga kelib Freyd tushlar haqidagi oldingi tasavvurlarni to‘g‘ri, deb tasdiqladi va unga ko‘ra tushlar ma’no va mohiyatga ega: ichki olamimizda muhim bo‘lmagan narsalarni aks ettirmaydi, ta’birini to‘g‘ri topsak, ma’no va mohiyatiga yetib boramiz. Tush ta’biri bu – viaregiya (lotincha “qirollar yo‘li”) bo‘lib, ongimizdagi anglashilmagan fikrlarni, patologik va normal holatimizdagi, xatti-harakatlarimizga kuchli turtki bo‘lgan sabablarni tushunishimizdagi bosh yo‘ldir. Freyd nafaqat tush xususiyatlarini aniqlab berdi, balki sabot-matonat va qat’iyat bilan tush haqidagi qadimiy tasavvurni ham tikladi. Unga ko‘ra, tushlar o‘ngimizda tiyib kelayotgan aql bovar qilmas istaklarimizning ro‘yobga chiqishidir.

Tushlar haqidagi Freydning fikrlari va boshqa dastlabki nazariyalarni hozir ko‘rib chiqmoqchi emasman, bunga keyingi boblarda qaytamiz. Hozir esa Freydning tajribalari va ularni qanday tushunib yetganim, qolaversa, tush ko‘rib ularning ta’biri bilan shug‘ullanuvchi bir odam sifatida o‘z tajribalarimdan kelib chiqqan holda, bu masalani muhokama qilmoqchiman.

Agar miya faoliyati barcha ko‘rgan tushlarimizda o‘zligini namoyon qilishini hisobga olsak, u holda, tush xususiyatlari va mohiyatini tushunish uni keng ma’noda tushimizda sodir bo‘layotgan voqealarni miya faoliyati bilan bog‘liq holda o‘rganish kerak, deb hisoblayman.

Bu juda keng tushuncha, uni qo‘llash uchun dastavval “tushimizda”ning ma’no va mohiyatini, uning aqliy faoliyatimizga bo‘lgan alohida ta’sirini bilishimiz kerak. Ana shu ta’sirning mohiyatini bilib olsak, tush xususiyatlarini ham kengroq tushunib olamiz.

Uyqudagi jismoniy holatimiz organizmda sodir bo‘layotgan kimyoviy reaksiyalar, kuch-quvvat tiklanishi uchun bir sharoit, lekin, ayni paytda, organizmimiz harakat qilmaydi, hatto hissiyotlarimiz ham deyarli uzilib qolgan. Psixologik ma’noda bedorlikka xos bo‘lgan bosh funksiyamiz – tashqi ta’sirni sezish va shunga yarasha javob qaytarish uyqudagi holatimizda umuman to‘xtab qoladi.

Bedorlikdagi va uyqudagi bu biologik farqlarni mohiyatan insonning ikki biologik holatlaridagi farqi, deyish mumkin.

Uyqu holatining miyadagi jarayonlarga bo‘layotgan ta’sirini baholash uchun, avvalo, umumiy muammoni, ya’ni insonning ish faoliyati bilan fikrlash jarayonining o‘zaro bog‘liqligi masalasini ko‘rib chiqish lozim. Fikrlash tarzimiz ko‘pincha ish faoliyatimiz va uning natijalaridan manfaatdorligimizga bog‘liq. Bu degani, manfaatdorlik fikrimiz tarzini butunlay o‘zgartirib yuboradi, degani emas. U shunchaki ma’lum darajada ta’sir qiladi, xolos.

Masalan, o‘rmonga bo‘lgan munosabat odamlarda qanday? O‘rmonga kelgan rassom go‘zal manzara izlaydi, uning egasi esa undan ko‘proq foyda olishni istaydi, harbiy odam taktik usullarni qo‘llash, himoyalanish mashqlarini ko‘zlaydi, sayohatchi tabiat qo‘ynida dam olish uchun qulayliklar qidiradi – har birining tasavvuri turlicha. Rassom uchun eng muhimi – tashqi ko‘rinish va rang, ishbilarmon uchun daraxtlarning ko‘pligi, kattaligi va sifati, zobit uchun kuzatish va yashirinish qulayliklari, sayohatchi uchun so‘qmoqni aniqlash va mo‘ljalni to‘g‘ri olish. Ularga yolg‘ondan o‘rmon chetida turganligini aytsangiz, chindan ishonishadi, chunki o‘rmonning ko‘rinishi ularning kasbiga bog‘liq holda turlicha.

Uyqu va bedorlikning biologik va fiziologik vazifalari ish faoliyatidagi farqlarga nisbatan muhimroq, binobarin, insonning ikki holatidagi atrofi olamni idrok qilish usuli ham keskin farq qiladi.

Uyg‘oqlikda fikru zikrimiz, hissiyotimiz tashqaridan olinadigan signallarga javob berishdan iborat bo‘ladi. Inson tevarak-atrofda bo‘layotgan voqealarni boshqarishi, o‘zgartirishi va o‘zini himoya qilishi zarur. Bedorlikdagi odamning vazifasi atrof-muhit qonunlariga rioya qilgan holda hayotni saqlashidir. Bu uning zamon va makon darajasida fikrlab, ulardagi mantiq qoidalariga rioya qilishi demakdir.

Uxlayotganimizda tashqi olamni o‘z ehtiyojlarimizga moslashtirishning hojati yo‘q. Uyquda himoyasizmiz, bekorga “uyqu – o‘lim bilan barobar”, deyilmagan. Ayni paytda, biz erkin holatdamiz. Ishimiz bilan bog‘liq tashvishlar, kimdandir himoyalanish yoki tajovuz qilish xavfi, voqelikni kuzatish, vaziyatni egallash, tazyiq o‘tkazish zarurati yo‘q. Tashqi olamni kuzatmaymiz, u bilan ishimiz yo‘q, faqat ichki olamimiz bilan bandmiz. Uyqudagi odam holatini murtak[5] bilan yoki o‘lim bilan, yoki bo‘lmasa, voqelikdagi qonunlarga bo‘ysunmaydigan farishtaga ham qiyoslash mumkin. Zaruriyat olami o‘rnini erkinlik olami egallagan, ya’ni fikr va hissiyotlarimiz “men”ga borib taqaladi.

Uyqudagi aqliy faoliyatimiz mantiqan uyg‘oqligimizdagi holatimizdan farq qiladi. Bedorlikda muhim bo‘lgan voqelikni qabul qilishdagi fazilatlarga e’tibor bermaymiz. Masalan, agar men birorta odamni qo‘rqoq, deb hisoblasam, tushimda u quyonga aylanib qolishi mumkin. U odamga nisbatan bo‘lgan munosabatim nuqtai nazaridan olganda, tushimdagi o‘zgarish mantiqan to‘g‘ri, tashqi olamni qabul qilishimga qaratilgan (uyg‘oqlikda u odamni bunday qilmagan bo‘lardim) munosabatda esa mantiqsizdir. Tushimizda sodir bo‘layotgan voqealarni, umuman, mantiqsiz deb ham bo‘lmaydi, faqat u yerdagi mantiq alohida holatimizdagi qonunlarga bo‘ysunadi.

Uyqu va bedorlik inson mavjudligining ikki qutbi. Bedorlikdagi vazifamiz harakatimizda, uyquda esa undan xolimiz. Uyqudagi vazifa o‘zligimizni idrok qilish bilan bog‘liq. Uyg‘ongach, biz darhol harakatga tushamiz, holatga qarab xotiramiz tiklanadi, zamon va makon qonuniyatlari asosida fikr yuritamiz. Uyqudagi olam yo‘qoladi. Tushimizni qiyinchilik bilan eslaymiz. Bunday holat ko‘pchilik xalqlarning ertaklarida timsollar bilan ifodalangan: tunda qandaydir yoqimli yoki yovuz sharpalar va ruhlar harakat qilishadi, tong otgach esa ulardan asar ham qolmaydi.

Ushbu mulohazalardan ongosti xususiyatlari haqida bir necha xulosa kelib chiqadi.

Ongosti – Yung o‘ylaganidek, genetik tajribadan kelib chiqqan asossiz xulosa emas yoki Freyd faraz qilgandek, aqlga sig‘maydigan libido[6] to‘planuvchi kuch ham emas. Uni tushunish uchun “fikrimiz va hissiyotlarimiz biz bajarayotgan ish bilan bog‘liq”, degan prinsipga amal qilishimiz kerak.

Ong bu – biz tashqi dunyo bilan qilayotgan muomalamiz, harakatlarimiz bilan bog‘liq bo‘lgan miyamiz faoliyatidir. Ongosti – tashqi dunyo bilan aloqamiz to‘xtaganda “ishlaydigan”, o‘zimizni anglashga qaratilgan miyamiz faoliyatidir, binobarin, uning xususiyati egallab turgan holatimizga bog‘liq.

Ongosti faqat bedorlikda “normal” holatdagi xatti-harakatlarimizga nisbatangina anglashilmagan. Ongosti deganda, harakatlarimizni boshqarib turgan miya faoliyatimizdan tashqarida sodir bo‘layotgan qandaydir narsani nazarda tutamiz, ya’ni biz uchun begona, sharpaga o‘xshash, tutqich bermas, eslash qiyin bo‘lgan narsani. Uyquda kunduzgi real olam ongostiga o‘tadi, ya’ni uyqudagi miyamiz faoliyati bedorlikdagi ongimizga nisbatan ongostiga aylanadi. Ongosti iborasi, odatda, faqat kunduzgi hayotimizga nisbatan berilgandagina ishlatiladi, shuning uchun unda bo‘lgan voqealar aks etmaydi, balki jismoniy holatimiz bilan bog‘liq bo‘lgan ichki holatimizning turli ko‘rinishlari aks etadi, xolos.

Uyg‘oqligimizda fikr va hissiyotlarimiz zamon va makon kategoriyalari bilan uzil-kesil cheklanmagan, tasavvurimizda o‘tmish va kelajak voqealarini ham, olisdagi narsalarni ham ko‘z oldimizda turgandek yaqqol ko‘ramiz. Ularni zamon va makonga bog‘lab bo‘lmaydi. Bu yerdagi zamon va makonni inkor qilish esa bedor emasligimizdan darak bermaydi, balki harakat qilmasak-da, fikrlayotganimiz, his qilayotganimizni bildiradi, deb menga e’tiroz bildirishlari mumkin. Bu e’tirozga bajonidil javob beraman, chunki bu masalaning yana bir muhim jihatini tushunishga yordam beradi.

Fikrlash jarayonining mazmuni bilan, uni boshqarayotgan mantiq kategoriyasini farqlay bilishimiz kerak. Uyg‘oqligimizdagi fikrlarimiz mazmuni zamon va makon bilan cheklanmagan ekan, ayni paytda, ularning mantiq kategoriyasi o‘tkinchi – makon xususiyatiga ega. Masalan, otam haqida o‘ylar ekanman, ayrim holatlarda uning fikrlash va harakat usullari menikiga o‘xshab ketishini aytishim mumkin. Bu – mantiqan to‘g‘ri. Boshqa tomondan olganda, agar “men aynan otamning o‘ziman”, deb aytsam, bu “mantiqsiz” bo‘ladi, chunki uning jismoniy holati nuqtai nazaridan tushunib bo‘lmaydi. Shunga qaramasdan, ichki kechinmalarim nuqtai nazaridan aytganlarim mantiqan to‘g‘ri: otamga o‘xshashligimni his qilyapman. Uyg‘oqligimizdagi mantiqiy fikrlash alohida kategoriyaga bo‘ysunadi. Uning asosida mavjudlikning alohida shakli yotadi. Biz unda real voqelikka o‘z harakatlarimizni aks ettiruvchi tushuncha bilan bog‘lanamiz. Har qanday harakatdan xoli bo‘lgan uyqu paytida esa, o‘zimizni anglashga qaratilgan mantiq kategoriyasi ishga tushadi. Hissiy idrokda ham xuddi shunday. Yigirma yildan beri ko‘rmagan odam haqida bedorlikda o‘ylasam, uning bu yerda yo‘qligini sezib turaman. Agar uni tushimda ko‘rsam, go‘yo yonimda turgandek bo‘ladi. “Go‘yo yonimda turgandek” iborasi “kunduzgi” mantiq kategoriyasi bo‘yicha mening idrokim ifodasi. Tushda “go‘yoki” degan narsa yo‘q, u odam haqiqatan ham yoningda bor bo‘lgan.

Yuqorida men uyqu holati va tushdagi harakatlarning o‘ziga xos xususiyatlarini tushuntirishga harakat qildim. Endi ushbu hodisani chuqurroq tushunish uchun uning muhim tarkibiy qismlaridan birini o‘rganamiz. Tushimizda tashqi olamda bo‘layotgan hodisalarga aralashmaymiz, deb aytgandik. Biz ularni anglamaymiz ham, ta’sir ham qilmaymiz va o‘zimiz ham ular ta’siridan xolimiz. Bundan kelib chiqadiki, voqelikdan bunday tarzda chekinish, o‘sha voqelik sifatiga qarab o‘ziga ta’sir o‘tkazadi. Agar voqelikdagi atrof-muhit yaxshi ta’sir o‘tkazsa, uning yo‘qligi miya faoliyatimizga ta’sir qilib, tushimizda o‘ngimizdan “yomonroq” holatga tushib qolishimiz mumkin, chunki bedorligimizda tashqaridan keladigan yaxshi ta’sirga “eshiklarimiz ochiq”.

Tashqi muhit doimo yaxshi ta’sir qiladi, deb faraz qilish to‘g‘ri bo‘larmikan? Bu ta’sir nosog‘lom bo‘lishi mumkin emasmi? U holda, ta’sirning yo‘qligi yaxshi fazilatlarning kelib chiqishiga turtki bo‘lmasmikan?

Atrofimizdagi real voqelik deganda, albatta, faqat tabiatni nazarda tutmaymiz. Tabiat o‘z holicha yaxshi ham emas, yomon ham. U foydali yoki xavfli bo‘lishi mumkin. Biz uni hissiyot orqali qabul qilish qobiliyatini yo‘qotsak, u holda, unga nisbatan bo‘lgan majburiyatimizdan yoki undan o‘zimizni himoya qilishdan ozod bo‘lamiz, lekin bu bilan aqlliroq yoki ahmoqroq, yaxshiroq yoki yomonroq bo‘lib qolmaymiz. Gap inson qo‘li bilan yaratilgan buyum yoki u yashayotgan madaniy muhit haqida ketganda, ish sal boshqacharoq. Garchi bu madaniy muhit inson farovonligi uchun yaratilgan bo‘lsa-da, uning ta’siri turlicha.

Haqiqatan ham, madaniy muhit insonga samarali ta’sir qiladi, degan fikr isbot talab qilmaydi. Aynan insonning madaniyat yaratish qobiliyati uni boshqa jonzotlar olamidan ajratib turadi. Madaniyatning rivojlanish bosqichlariga qarab insonning taraqqiyot darajasi belgilanadi. Insonning har qanday faoliyati uchun zarur bo‘lgan sharoit, madaniyatning asosiy elementi bo‘lgan tildir. Ramzlar majmui bo‘lmish til bo‘lmasa, gaplasha olmasak, inson degan nomga noloyiq bo‘lardik. Inson qanday vazifani bajarmasin, uning faoliyati tashqi olam bilan bo‘ladigan aloqasiga bog‘liq. Atrofimizdagi odamlarni kuzatib, ulardan fikrlashni o‘rganamiz. Jamiyatda to‘plangan bilim, badiiy qadriyatlar ta’sirida his-tuyg‘ularimiz, aql-ongimiz va badiiy qobiliyatimiz rivojlana boradi. Atrofdagilar bilan muloqotda bo‘lib, ulardan mehr-muhabbat, g‘amxo‘rlikni o‘rganamiz. Dushmanlik kayfiyatidan, xudbinlik kabi illatlardan qutilishni, o‘zgaga mehr qo‘yishni, hech bo‘lmaganda, o‘zimizdagi qo‘rqoqlikni yengishni o‘rganamiz.

Inson yaratgan bunday madaniy muhit bizni rivojlanishga yetaklar ekan, u holda, bunday muhitdan ajralib qolsak, asta-sekin yana orqaga qaytib, tanazzulga yuz tutib, ibtidoiy sharoitga, hayvon darajasiga tushib qolmasmikanmiz? Buning ehtimoli borligi haqida uzoq gapirish mumkin. Aflotundan tortib, to Freydgacha tushlarni tadqiq qiluvchilar, uyqu holati shunday tanazzulga yaqin xususiyatlarga ega ekanligini tan olganlar. Ushbu mulohazaga tayanadigan bo‘lsak, demak, tushlarda bizning aqlga sig‘maydigan darajadagi ibtidoiy istak-xohishlarimiz aks etadi. Tushlarni eslab qololmasligimiz sababi esa ulardagi nosog‘lom, aql bovar qilmas darajadagi istaklardan uyalganimiz, chunki ular jamiyatda ijtimoiy nazorat ostida. Tush haqidagi bunday tushuncha to‘g‘ri bo‘lsa kerak: quyiroqda buni ko‘rib chiqib, misollar keltiramiz. Bu tushuncha yagona to‘g‘ri yo‘lmikan yoki jamiyatning bizga salbiy ta’siri natijasimikan, degan savolga javobni tushlardagi mantiqsiz, bir-biriga qarama-qarshi holatlarga tushish sabablaridan qidirish kerakmikan? Tushda aql bilan ish tutmaymiz, axloqsizlikka yo‘l qo‘yamiz, ba’zan, aksincha, o‘ta nozikta’b, aqlli, qobiliyatli bo‘lib qolamiz. Darhaqiqat, insonning aql-ongi, ruhiyati rivojlanishiga madaniyatning nafaqat foydali, balki zararli ta’siri ham bor. Inson bir-biriga bog‘langan, bir-biriga muhtoj. Insoniyat tarixiga, hozirgi kunga qadar o‘ziga xos bir xususiyat ta’sir qilib keladi – uning zarur ehtiyojini qondiradigan moddiy ishlab chiqarishning yetishmasligi. Hammaga ham dasturxon yozilavermaydi, to‘yib ovqatlanish uchun hammaning ham imkoniyati yo‘q. Kuchi yetganlargina dasturxon atrofidan joy oladi, demak, boshqalarga o‘rin yo‘q. Barcha payg‘ambarlar, Iso Masih va Budda istaganlaridek, agar ular yaqinlariga mehr-oqibatli bo‘lganlarida edi, dasturxonini ular bilan bo‘lishgan bo‘lardi. Balki mehr-muhabbat insoniyat qiyinchilik bilan yetishgan buyuk yutuqlardan bo‘lgani uchun ular hayot quvonchlaridan lazzatlanib dasturxonini boshqalar bilan bo‘lishgisi kelmas, bu imtiyozlardan foydalanishga xalaqit berayotganlar, xavf tug‘dirganlar ustidan hukmron bo‘lish uchun intilishga majbur bo‘lsalar kerak. Ko‘pincha bunday hukmronlikka bosqinchilik yo‘li bilan erishilgan va ko‘pchilik bunga ko‘nikishga, taqdirga tan berishga majbur edi. Bosh ko‘tarmasliklari uchun ularni nafaqat jismonan, balki aqlan ham bo‘ysundirish kerak edi. Odamlarning aql-ongi, his-tuyg‘ulari ustidan o‘rnatilgan bunday nazorat, ozchilik qo‘lida bo‘lgan imtiyozlarni saqlab qolishga imkoniyat yaratadi. Ammo bu yerda nafaqat ko‘pchilikning, balki o‘sha ozchilikning ham aql-ongiga shikast yetadi. Tutqunni qo‘riqlayotgan nazoratchining ahvoli unikidin yaxshi emas. “Imtiyozsizlar” ustidan nazorat o‘rnatishga majbur bo‘lgan imtiyozlilar o‘z maqsadlarining quliga aylanib qolishadi. Shunday qilib, hukmdorlarning ham, ularga tobe bo‘lganlarning ham aql-ongi tubanlashib, haqiqiy insoniy xususiyatlari – yaxshilik, mulohazakorlik, yaqinlariga mehr-muhabbat kabi xislatlari yo‘qola boradi – ruhan majruh bo‘lib qoladilar.

Haqiqiy insoniy fazilatlardan chetga chiqish va ularni buzish insonning fe’l-atvoriga ham ta’sir etadi. Bunday vaziyatda insonning haqiqiy orzu-istaklari mohiyatiga zid bo‘lgan maqsadlar yetakchilik qiladi. Yaqinlariga mehr-muhabbat ko‘rsatib, ular bilan yaxshi niyatda ahil bo‘lib birlashish istagi, ular ustidan hukmronlik qilish istagiga aylanadi. Ichki olamida o‘rnatgan himoya ish bermay qoladi, ular o‘rnini to‘ldirish uchun shon-shuhrat va obro‘-e’tiborga qarab intiladi. O‘z qadrini bilish hissi va qadriyatlarini yo‘qota boradi, o‘z nafsining quliga aylanadi, o‘zini-o‘zi hurmat qilish deganda, erishgan yutuqlariga tayanadi. Shunday qilib, biz nafaqat haqiqatni, balki soxtalikni ham o‘rganib olamiz. Biz yaxshilikni qabul qilamiz-u, ammo o‘zimiz doimo yomon ta’sirlar ostida bo‘lamiz.

Bu narsa qat’iy qonun-qoidalari va urf-odatlar talablari bilan boshqarilayotgan ibtidoiy qabilalarga ham, bunday talablardan o‘zlarini ozod, deb e’lon qilgan demokratik tamoyillarni namoyish qilayotgan hozirgi zamon jamiyatlariga ham xos. Savodxonlik va ommaviy axborot vositalarining keng tarqalishi ommaga ta’sir o‘tkazishning turli usullarini samarali qo‘llashga imkon berdi. Hozirgi zamon kishisi deyarli to‘xtovsiz “yangrayotgan” radio, televideniye, kino, e’lon va reklamalar ta’siridan himoyasiz bo‘lib qolgan. Ular ma’rifat tarqatish o‘rniga ongimizni zaharlaydi. Ular “halollik va realizm” niqobi ostida yolg‘onni rost deb, bema’ni narsalarni qadriyatlar deb targ‘ib qilishadi, o‘zingni qo‘yarga joy topolmaysan. Xurofot va bid’at deb atalmish ibtidoiy jamoa va ajdodlarimiz madaniyatidan ustun ekanligimizni his qilamiz-u, amalda har qadamda fanning so‘nggi yutuqlari niqobi ostida ularga duch kelamiz. Hayron bo‘lasan, bular yo‘nalishimizga berilgan ham oq fotiha, ham qarg‘ish emasmi? Uyqumizda, kunduzgi shovqin-surondan bezor bo‘lib, o‘zimiz bilan tanho qolganda, shuurimizga chuqurroq kirib borib, qalbimizda, hissiyotlarimizda haqiqatan nimalar borligini bilish imkoniyatiga ega bo‘lganimizga hayron bo‘lishning hojati bo‘lmasa kerak?

Demak, uyqu holatining ikki xil vazifasi bor, degan xulosaga keldik. Madaniy hayotdan uzilib qolganimizda yomon tomonimiz ham, yaxshi tomonimiz ham namoyon bo‘ladi: tushimizda dono bo‘lib ketishimiz ham, unchalik bo‘lmasligimiz ham yoki odobsiz bo‘lib qolishimiz ham mumkin, lekin bedorligimizdan ko‘ra yaxshiroq, donoroq bo‘la olamiz.

Bu yerda murakkab savol tug‘iladi: tushimizda yaxshiroq yoki yomonroq ko‘rinayotganimizni qanday qilib bilamiz? Bu savolga javob topishda qandaydir o‘lchov, asos bormi?

Unga javob berish uchun umumiy mulohazalardan biroz chetga chiqib, masalaning mohiyatiga chuqurroq kirishimiz, tushlardan yaqqol misollarni ko‘rib chiqishimiz lozim.

Bir kishi “juda nufuzli odam” bilan uchrashgandan so‘ng tush ko‘ribdi. O‘sha “katta odam” aqlli, rahmdil odam ekan. Tush ko‘rgan odam uning huzuriga shunday yaxshi taassurotlar bilan borgan.

Mana o‘sha tush: “Tushimda janob X (o‘sha “nufuzli odam”)ni ko‘rdim. Men kecha ko‘rgan odamga sira o‘xshamasdi. Nigohlari sovuq, qimtilgan lablarida berahmlik alomatlari ko‘rinardi. Bir bechora beva ayolning oxirgi bir necha sent (ingliz mayda pul birligi) pulini aldab-suldab olib qo‘yganligini kimgadir kulib gapirib berayapti, meni nafrat chulg‘ab oldi”.

O‘sha odamdan ko‘rgan tushi haqidagi fikrni so‘raganlarida, xonaga kirib janob X ning ko‘ziga ko‘zim tushgach, undan ixlosi qaytgan odamdek, tutqich bermas hissiyotni tuyganligini, lekin janob X xuddi do‘stlardek muomala boshlagach, bu hissiyot yo‘q bo‘lganligini bildirgan.

Bu tushni qanday tushunish mumkin? Balki u odam janob X ning shon-shuhratiga hasad qilar, shu sababli uni yoqtirmas? U holda, tush ko‘rgan odamning tuygan yashirin mantiqsiz nafrati o‘zi bilmagan holda tushida aks etgandir? Lekin bu yerda ish sal boshqacharoq. Tush tufayli janob X ning yaxshi xislatlariga shubha bilan qaragan bu odam, u bilan bo‘lgan keyingi uchrashuvlarda diqqat bilan uni kuzata boshlagan va haqiqatan ham unda, xuddi tushidagidek, qandaydir berahmlik alomatlari borligiga ishona boshlagan. Jamoatchilik fikri bo‘yicha juda yaxshi xislatlarga ega bo‘lgan bu odam haqida gumon qilishga jur’ati yetgan yana bir necha kishi bu fikrga qo‘shilgan. Shubhalar hayotdagi dalillar bilan o‘z tasdig‘ini topdi. Garchi dahshatli darajada bo‘lmasa-da, shunga o‘xshash jihatlar tushda o‘z aksini topgan.

Shunday qilib, ko‘rib turganimizdek, odam tushida o‘ngidagidan ko‘ra sezgirroq bo‘lib, janob X xarakterining haqiqiy mohiyatiga yetib borgan. Janob X ning yaxshi odam ekanligi haqidagi jamoatchilik “fikri” uning dastlabki tanqidiy idrokini tushunib yetishiga xalal bergan. Tush ko‘rgach esa, yalt etgan shubha va ishonchsizlik yodiga tushgan. Tushida u tashqi olam shovqinidan xoli bo‘lib, o‘z taassurotlari va hissiyotlari bilan yolg‘iz qolgach, aniq va to‘g‘ri mulohaza yuritgan.

Barcha tushlar kabi bu tushda ham aqlga to‘g‘ri keladigan yoki kelmaydigan ehtiroslar aks etgan-etmaganligini aniqlash uchun tush ko‘ruvchining shaxsi, uyqudan oldingi kayfiyati, tushga asos bo‘lgan real holatlarni hisobga olish kerak. Bu tushning ta’biri bir qator faktlarga asoslangan. U odam dastlabki lahzadagi taassurotini – yoqtirmaslik hissini eslagan. X ni yoqtirmaslikka unda sabab bo‘lmagan. X haqidagi ma’lumotlar, uni kuzatish natijalari tushidagi taassurotlarni tasdiqladi. Yuqoridagi holatlar bo‘lmaganida, tushning ta’biri boshqacharoq bo‘lardi. Masalan, tush ko‘rgan odam hasadgo‘y, el ichida mashhur bo‘lganida, X haqidagi fikrlarini hech kim tasdiqlamaganida, X ni dastlab ko‘rgan zahoti paydo bo‘lgan hissiyotini eslamaganida, bu tush hissiyot sezgisini emas, balki asossiz nafratni aks ettirgan, deb taxmin qilgan bo‘lardik.

Ichki his bilan sezish (intuitsiya) – kelajakni bashorat qilish qobiliyati bilan bog‘liq. Bashorat – hodisalarning kelajakdagi rivojini, ayni paytda, boshqarayotgan kuchlarning yo‘nalishi va shiddatini kuzatishga asoslanadi. Harakatlantiruvchi kuchlar haqida chuqurroq bilimga ega bo‘lish, bashorat qilishga imkon beradi. E’tibor qilishga arziydigan har qanday bashorat ana shunday bilimga asoslanishi kerak. Ko‘pincha voqealar rivoji biz aytgandek bo‘lib chiqishiga hayron bo‘lishning hojati yo‘q. Bashorat beruvchi ko‘p tushlar hech qanday telepatiya (fikr va tuyg‘ularni uzoqdan turib boshqa kishiga yuborish)siz ham to‘g‘ri chiqadi. Shunday karomatli tushlardan biri Yusuf alayhissalomga ko‘ringan tushdir. Yusuf alayhissalom bir kun tush ko‘rib, uni akalariga aytib berdi: “Tushimda bizlar ekinzorda bug‘doylarni g‘aram qilib bog‘layotgan ekanmiz. Qarasam, mening bog‘layotgan g‘aramim yerdan ko‘tarilib, tik turgan ekan, sizlar bog‘lagan g‘aramlaringiz esa davra olib, mening g‘aramlarimga ta’zim qilayotgan emish”. Yusufning akalari unga: “Nahotki, sen bizning ustimizdan podshoh yoki hukmron bo‘lmoqchisan?” – deyishdi. Ko‘rgan tushi va aytganlari tufayli uni yanada yomon ko‘rib qolishdi.

Keyin Yusuf yana boshqa bir tush ko‘rdi hamda uni otasi va akalariga aytib berdi: “Men yana tush ko‘rdim. Tushimda quyosh va oy hamda o‘n bitta yulduz menga ta’zim qilayotgan emish”. Otasi uni koyib: “Bu ko‘rgan tushing qanday tush ekan? Nahotki, men, onang va akalaring sening oyoqlaringga yiqilib ta’zim qilsak?” – dedi. Akalariga bu gaplar alam qildi, otasi esa o‘ylanib qoldi.

“Qadimgi Ahd”dan keltirilgan bu syujetga ko‘ra, u davrlarda har qanday omi odam ham tushlar mohiyatini osongina tushuna olgan, ta’birchiga murojaat qilishga hojat bo‘lmagan. (Murakkab tushlarni yechish bilan maxsus ta’birchilar shug‘ullanganlar; Fir’avn ko‘rgan tushi haqidagi hikoyada keltirilishicha, uning tushini saroy ta’birchilari ham yechib bera olmagach, Yusufni taklif qilishgan). Yusufning otasi va akalaridan ham yuqorilab ketishi, uni izzat-hurmat qilishlari haqidagi orzusi tushida aks etganini akalari darhol tushunishdi. Shubhasiz, bu tush Yusufning yuksaklikka intilishi ifodasi. Intilishi bo‘lmaganda, unga yetisha olmasdi. Tushi ham, bashorati ham to‘g‘ri chiqib, u o‘z maqsadiga erishdi. U qanday qilib bashorat qila oldi? “Bibliya”da keltirilishicha, Yusuf faqat shuhratparast bo‘lib qolmay, juda iste’dodli ham bo‘lgan. O‘g‘illarning eng kichigi bo‘lib, o‘zini ojiz his qilsa-da, tushida ana shu Xudo bergan ne’matni yaqqolroq his qilgan. Shuhratparastlikka bo‘lgan kuchli intilishi sezgirligi bilan birlashib iste’dodini amalda his qilgan va qo‘llagan, aks holda, tushi to‘g‘ri chiqmagan bo‘lardi.

Kelajakni oldindan ko‘rishga misol qilib quyidagi tushni ham keltirish mumkin. A bilan B uchrashib, kelgusida ish bo‘yicha hamkorlik qilishni muhokama qilishgan; B A da yaxshi taassurot qoldirgan va A uni sherik qilib olishga qaror qilgan. Uchrashuvdan so‘ng u kechasi tush ko‘rgan: “Tushimda B idoramizda o‘tirganmish. U qandaydir qog‘ozlarni kovlashtirib, yirik mablag‘ni talon-taroj qilganligini yashirish uchun hujjatlarni soxtalashtirayotgan emish”.

Ko‘rgan tushlarini e’tiborsiz qoldirmaslikka o‘rganib qolgan A uyg‘ongach, tashvishga tushib qolgan. Tushlar doimo g‘ayrishuuriy istaklarning ifodasi, deb ishongan A o‘zicha raqiblarimga nisbatan bo‘lgan dushmanlik kayfiyatim boshqalarga nisbatan ham o‘tgan bo‘lsa kerak, B ni o‘g‘ri, deb xayolan shubhaga borganim natijasi, deb o‘ylaydi. Tushni o‘zi bilgancha tushungan A shubhaga chek qo‘ygan. B bilan birgalikda ish boshlashgach, uni yana shubhaga solgan bir necha voqea bo‘lib o‘tadi. Ammo tushi va asossiz shubhalarini eslab, bu voqealarga unchalik ahamiyat bermaydi. Oradan bir yil o‘tgach, haqiqatan ham B soxta hujjatlardan foydalanib yirik miqdordagi mablag‘larni o‘zlashtirib olganligini aniqlaydi. Tushida ko‘rganlari o‘ngida amalga oshadi.

A bilan bo‘lgan voqea tahlil qilib ko‘rilganda, birinchi uchrashuvda paydo bo‘lgan sezgi orqali B ning xarakterini anglamaganligi, tushida ichki hissiyoti uning haqiqiy maqsad-mohiyatini ochib berganligini ko‘rsatdi. Qandaydir bir lahza ichida odamlarni har tomonlama kuzatish natijasini anglab yetmaymiz, ammo sezgimizda nimadir qoladi, xuddi shuning uchun A B ning halol emasligini sezgan, ammo boshqa “dalillar” bo‘lmagani uchun o‘zidagi bu taassurotni so‘ndirgan, fikridan chiqarib, o‘ylamay qo‘ygan. Tushida belgi bergan bo‘lsa-da, gumonlarini o‘zi tarqatib yuborgan, esda qoldirmagan. Tushida aniq ko‘rgan holatni ichki hissiyoti orqali yuzaga chiqarganda edi, sodir bo‘lgan ko‘ngilsizliklarga duch kelmagan bo‘lardi. Tushini noto‘g‘ri talqin qilganligi, tushunmaganligi oqibati bu, hatto ish davomida kuzatganlariga ham e’tibor bermagan, chunki tushda ko‘rganlari xomxayol, degan tushunchaga qattiq ishonardi.

Etika (odob-axloq) muammolarini tushida hal qilish mumkinligiga misol qilib bir yozuvchi bilan bo‘lgan voqeani keltiramiz. Unga bir ish taklif qilishgan. Unga ko‘ra hozirgi ish haqidan bir necha barobar yuqori maosh olishi kerak, ammo buyurtma bo‘yicha yozishi, ya’ni haqiqiy ijodkorlikni soxtasiga almashtirishi, ijodkor sifatida o‘z shaxsini barbod qilishi kerak. Ammo taklif pul va obro‘-e’tibor ma’nosida juda qiziqarli ediki, uni rad qilaman, deb o‘ylamagandi. Bu haqda u odatdagidek juda ko‘p mulohaza qildi. Balki yomon fikrga borish kerak emasdir, men nimani ham yo‘qotardim, deb o‘ylardi. Bir-ikki yil ishlab bersam, nima bo‘pti, aytganlarini bajaraman, evaziga yaxshi pul ishlab olaman, keyin o‘z xohishim bilan ishlayman. Bu taklifni qabul qilish mening ma’naviy burchim, axir qarindoshlarim, do‘stlarimga ham yordamim tegib qolar, agar yo‘q desam, bu xudbinlikka kiradi, degan fikrga bordi. Lekin o‘zi keltirgan dalillardan birontasi ham uni qoniqtirmadi va to quyidagi tushni ko‘rmaguncha ikkilanib, uzil-kesil qarorga kela olmadi:

“Baland bir tog‘ etagida o‘z mashinamda o‘tirganmishman. Tikkasiga toqqa qarab ketgan yo‘l to cho‘qqigacha ko‘tarilib ketganmish. Chiqaymi-chiqmaymi, deb shubhalanib turganmishman. Yo‘l ancha xavfli ko‘rinarmish. Mashinam yonida turgan odam qo‘rqmasdan chiqavering, deb aytayotganmish. Uning maslahatiga quloq solib, chiqishga qaror qildim. Tepaga ko‘tarilgan sari xavf-xatar ortib borarmish. Lekin mashinani to‘xtata olmadim, ortga qayrilishga ham imkoniyat yo‘q edi. Cho‘qqiga yetay deganda motor o‘chib qoldi, tormoz ham ishlamadi va mashina orqasiga yurib, tubsiz jarlikka qulab tushdi. Dahshatdan uyg‘onib ketdim”.

Tush ma’nosiga yetib borish uchun unga uzviy bog‘langan yana bir narsani aytish lozim. Yozuvchi aytishicha, tushida unga maslahat bergan odam o‘zining sobiq rassom do‘sti bo‘lib, vijdonini “sotgan” – pul ishlab topishga berilib, “portret ustasi” sifatida nom qozongan, haqiqiy ijodi qolib ketgan. Omadi chopganligiga qaramasdan u baxtsiz yashayotganligi, “sotqinligi” uchun o‘zini kechira olmagan, azob chekib yurganligi yozuvchiga ma’lum edi.

Tush ta’birini yechish qiyin emas. Baland tog‘ – omad cho‘qqisi. Cho‘qqiga chiqish xavfli ekanligi tushida ayon bo‘lgan. Taklifni qabul qilsa, ahvoli do‘stinikiga o‘xshash bo‘ladi – do‘stlikka putur yetgandek, uni ham yomon ko‘rib qolishadi, tushidagidek halokatga yetaklaydi. Tushdagi halokat, uning jismoniy “men”ligining barbod bo‘lishi, aql-zakovat egasi sifatida ruhan halok bo‘lishining ramziy ifodasi.

Tushda masala ko‘ndalang turgan, yozuvchi ikki yo‘ldan birini tanlash zarurligini tushunib yetgan: yo omad keltiruvchi taklifni qabul qilish, yo o‘zligini shaxs sifatida barbod qilmasdan baxtli bo‘lish – taklifni rad etish. Noto‘g‘ri qaror qabul qilgan taqdirda, boshiga qanday kulfat tushishini ko‘rgan. Bedorlikda maqbul yo‘lni topa olmagan, atrofdagi “shovqin” xalaqit bergan, taklifni qabul qilmasa, bolalarcha mulohaza yuritgandek bo‘lib tuyulgan, “ma’qul” bo‘ladigan yo‘lni qidirgan, odatda odamlar qo‘llaydigan “vijdon amri”ga bo‘ysunmaslik uchun uni “bosib” turgan, bahona izlagan. Tushimizda, ko‘pincha, ba’zi narsalar ochiq-oydin namoyon bo‘lishini yozuvchi tushunib yetgan, tushida ko‘rganlari buni yaqqol ko‘rsatgan, ikkilanish yo‘qolib, to‘g‘ri yo‘l tanlagan.

Tushimizda atrofdagilar bilan bo‘lgan munosabatlarning mohiyatiga chuqurroq kirib boramiz, sog‘lom fikr yuritamiz, kelajakni yaqqolroq ko‘ra olamiz, miyamiz bedorligimizdagiga nisbatan faolroq ishlaydi. Ajablanarli joyi yo‘q, chunki sezgirlik diqqatni jamlashni taqozo qiladi, tushimizda shunday qobiliyatga ega bo‘lamiz, bedorlikda undan mosuvomiz. Bunga yaqqol misol qilib benzol halqasini kashf qilgan olimning tushini keltirish mumkin. Uzoq vaqt shug‘ullangan olim benzolning kimyoviy formulasini topa olmagan va bir kun tushida ko‘z oldida shundoqqina formula ko‘ringan. Omadi bor ekan, uyg‘onishi bilanoq yodiga tushgan.

 

Ikkinchi qism

 

Unutilgan til

 

  1. IV. Freyd va Yung

 

ening tushga bergan ta’rifim, garchi Freyd nazariyasiga asoslangan bo‘lsa-da, ko‘p jihatdan undan farq qiladi. Tush miya faoliyatining eng quyi irratsional1 vazifasini ham, eng oliy darajadagi muhim vazifasini ham ifodalashi mumkin, deb hisoblayman. Freyd esa, har qanday tush ongsizlikda sodir bo‘ladigan g‘ayrishuuriy ifoda, deb hisoblaydi. Tush ta’birining ko‘p asrlik tarixini kuzatadigan bo‘lsak, har uchala nuqtai nazar alohida yoki birgalikda qo‘llanganligini ko‘ramiz. Bu mavzuga quyiroqda yana qaytamiz. Freydgacha bo‘lgan bu uch nazariy yo‘nalishni muhokama qilishdan oldin Freyd nazariyasini ko‘rib chiqamiz. Chunki aynan Freyd tush ta’biri haqidagi hozirgi zamon fani rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan.

Uning tush haqidagi nazariyasi ham, o‘zining inson psixologiyasi nazariyasi asosiga qurilgan, ya’ni insonni boshqarayotgan kuch uning anglab yetmagan hissiyotlari, intilishlari va istak-xohishlarida yotadi, degan tushunchaga tayanadi. Bu intilishlarni u “ong osti” (anglashilmagan ong) deb atadi. Ularni anglashga bizdagi ichki “nazorat” (senzor) yo‘l bermaydi, demoqchi bo‘ladi. Turli sabablarga ko‘ra bunday istak-intilishlarni to‘sib turamiz, eng asosiysi, ota-onamiz, do‘stlarimiz ishonchidan mahrum bo‘lish, istaklarimizni oshkor qilib qo‘yganimizda o‘zimizni aybdordek his qilishimiz, ular ishonchini yo‘qotishdan qo‘rqqanimiz uchun ularni ichki ongimizga haydab, “qamab” qo‘yamiz. Ammo istaklar butunlay yo‘qolib ketmaydi. Amalda ularning ta’siri kuchli, ular turli shakllarda ko‘rinish beradi, “eshikdan haydasang, teshikdan kirib kelganini” anglamay qolamiz. Ongimiz esa bunday nomaqbul sezgi va istaklardan qutuldim, deb o‘ylaydi: shunday narsa borligining o‘zi uning uchun dahshatlidir. Ular qaytib kelgach esa, shu darajada o‘zgarib, tanib bo‘lmas darajada namoyon bo‘ladiki, ongimiz ularni mutlaqo tushunmaydi.

Nevroz holatini tushuntirmoqchi bo‘lgan Freyd aynan shunday mulohaza yuritadi. Uning faraz qilishicha, “nazoratchi” tomonidan ong ostiga haydalgan kuchli istak-xohish nevroz kasalligining ba’zi ko‘rinishlarida o‘z aksini topadi, lekin ular niqob ostida bo‘lganliklari uchun biz kasallik bilan bog‘liq o‘z azob-uqubatlarimiznigina ko‘ra olamiz. O‘z holiga tashlab qo‘yilgan istaklar esa qoniqmay qolaveradi. Shunday qilib, nevroz kasalligi ichki jarayonlarimiz bilan bog‘liq ekanligini, unda mohiyat borligini, uni tushunib yetish uchun esa maxsus yo‘l izlash kerakligini birinchi bo‘lib Freyd aniqlab berdi.

Bunday xulosani misol bilan oydinlashtirish mumkin. Bir ayolning shikoyat qilishicha, har gal biror narsaga tegib ketganda qo‘lini yuvish ehtiyoji tug‘ilavergan. Bu tabiiy bir belgi bo‘lsa-da, uni juda qiynab yuborgan, nima ish qilmasin, shu istak unga xalaqit beravergan. Nima sababdan shunday bo‘layotganini u tushunmagan. U o‘z ahvolini, agar shunday qilmasam, yengib bo‘lmas xavotirga o‘xshash bezovtalik ta’qibiga tushib qolaman, deb tushuntirishdan nariga o‘tmagan. Bunday ahvolga hech bir sababsiz tushib qolishining o‘zi uni yanada qiynab qo‘ygan. Uning orzu-xayollari va erkin muloqotlarini tahlil qilib, ayol o‘zining kuchli darajadagi dushmanlik kayfiyati bilan kurashayotganligini aniqlash mumkin. Kasallikning boshlanishi eri unga xiyonat qilgan paytga to‘g‘ri keldi. U eriga doimo itoat qilib kelgan, hech qachon uning istagiga qarshi chiqmagan, uni yomonlamagan, gap qaytarmagan. Hatto uni tashlab ketmoqchi ekanligini eshitganda ham bir og‘iz ta’na qilmagan, ayblamagan. Kasallik aynan ana shu paytdan boshlangan. Keyingi tahlillardan ma’lum bo‘lishicha, ayolning otasi shafqatsiz, zolim odam bo‘lgan, ayol bolaligida unga gap qaytarish, undan xafa bo‘lishdan qo‘rqqan. Tahlil yana shuni ko‘rsatadiki, ayolning muloyimligi, itoatkorligi uning hissiyotdan begona ekanligini bildirmaydi. Aksincha, uning ichki olamida nafrat to‘planavergan, xatti-harakatlarida esa buni bildirmagan: faqat o‘y-xayollaridagina otasi o‘lganligini, o‘ldirishganini, majruh qilishganini tasavvur qilgan, xolos. Nafrat va o‘ch olish istagi borgan sari kuchayavergan, lekin qo‘rquv va vijdon azobi bunday istaklarni bosib turgan. Erining qilmishi yashirin hissiyotlarini lovullatib yuborgan. Shundayam u istaklarini yuzaga chiqarmagan, nafratini sezdirmagan. Dushmanlik kayfiyatini anglab yetganda edi, hech bo‘lmaganda, eridan o‘ch olish istagi paydo bo‘lgan, nevroz avj olmagan bo‘lardi. Ammo u o‘zidagi dushmanlik kayfiyatini anglay olmagan.

Ayoldagi nevroz kasalligi dushmanlik kayfiyatiga qarshi javob tariqasida paydo bo‘ldi.

Biror narsaga tegib ketishni, g‘ayriixtiyoriy ravishda, uni yo‘q qilishga qaratilgan harakat deb qabul qilgan va bunday “buzg‘unchilik”dan poklanish uchun qo‘lini darhol yuvgan. Sodir etgan “jinoyat”idan forig‘ bo‘lish uchun miyasida o‘rnashib qolgan fikrdan qutula olmagan, buning sababini bilmagan. Ong ostiga kirgachgina ayolning ma’nosiz harakati ayon bo‘ldi. Anglashilmagan bo‘lsa-da, shu usulda ayol o‘z nafrati bilan kurashgan, aybdorlik hissidan qutulmoqchi bo‘lgan.

Ong ostida sodir bo‘layotgan jarayonlarni tushunishni o‘rganib olgan Freyd yangilik kashf etdi, bu kundalik turmushimizdagi ayrim xatti-harakatlarimizga, masalan, ko‘p tadqiqotchilarning boshini qotirib qo‘ygan hodisalar – xotiramizdagi ba’zi narsalarni to‘satdan yo‘qotishimiz, yanglishish kabi holatlarni tushunishga oydinlik kiritdi. Eskidan tanish bo‘lgan odamning ismini birdan unutib qo‘yish holati barchamizga ma’lum. Albatta, buning sabablari ko‘p bo‘lishi mumkin. Ammo Freydning aniqlashicha, ko‘pincha ichimizdagi allaqanday narsa o‘sha ism haqida o‘ylagisi kelmaydi, bunga ko‘pincha o‘sha ismning qo‘rquv, nafrat yoki shunga o‘xshash hissiyotlar bilan bog‘liq ekanligi sabab bo‘ladi. Bunday malol keladigan istakdan qutulish hissi xotiramizga ta’sir qiladi-da, uni unutib qo‘yamiz. Bir gal Nitsshe aytganidek: “Xotiram shipshitganidek, men u ishni bajarganman, g‘ururim esa unday bo‘lishi mumkin emas, deyapti. Xotiram unga yon berdi”.

Bunday tasodifiy kelishmovchiliklarga doimo qo‘rquv yoki aybdorlik hissi sabab bo‘ladi, deb ham bo‘lmaydi. Agar biror kishi kim bilandir uchrashib “salom” deyish o‘rniga bilmasdan “xayr” deb yuborsa, u holda o‘sha kishi haqiqiy hissini bildirib qo‘yadi: u tanishidan tezroq qutulmoqchi yoki u bilan ko‘rishishni istamagan. Mavjud qoidalarga ko‘ra, u o‘z his-tuyg‘usini ochiq ayta olmaydi, shunga qaramasdan, o‘zi bilmagan holda uni yoqtirmasligi oshkor bo‘ldi, dilidagi tiliga chiqdi. Ongli holatda u albatta salomlashgan bo‘lardi, ko‘rishganidan xursand ekanligini aytardi.

Freydning fikricha, tush ko‘rish ongsiz istaklarimiz ko‘rinishining yana bir tomonidir. Bedorlikda nazorat ostida bo‘lgan istaklarimiz, ongsizlik ostida, xuddi nevroz va yanglishish kabi, tushlarimizda namoyon bo‘ladi. Bostirilgan his-tuyg‘ularimiz va fikrlarimizning uyqumizda ko‘rinishini tush ko‘rish deb ataymiz.

Tush haqidagi umumiy tushunchalardan bir qator konkret farazlar kelib chiqadi.

Tushimiz sababchilari ongsizlikdagi istaklarimizdir. Bedorlikda o‘zimiz ham tan olishga jur’at eta olmaydigan istaklarimizga jon kiradi. Qonun-qoidalarga bo‘ysunmaydigan, bedorlikda ongimizdan chiqarib tashlangan nafrat, shuhratparastlik, rashk, hasad va ayniqsa, hirsiy mayl-istaklar tushimizda namoyon bo‘lishga yo‘l topadi. Bunday ongsiz istaklar barchada ham mavjud, deb hisoblaydi Freyd. Jamiyatdagi qonun-qoidalarga bo‘ysunib, ularni bosib turamiz, ammo ulardan butunlay qutula olmaymiz. Tushimizda esa ongimiz nazorati pasayib ketadi. Shuning uchun ular tashqariga intiladi va tushimizda namoyon bo‘ladi.

Bu masalaga Freyd yanada chuqurroq kirib bordi. Tush ko‘rish nazariyasini uyquning vazifasi bilan bog‘laydi. Uyqu jismoniy ehtiyoj – vujudimiz iloji boricha uni qo‘riqlaydi. Tushdagi ongsiz istaklarimiz kuchli bo‘lganda edi, ular bizni bezovta qilib, uyg‘onib ketgan bo‘lardik. Bunday istaklar, shubhasiz, jismoniy ehtiyojimiz bo‘lgan uyquga xalal bergan bo‘lardi. Uyqu oromini saqlash uchun biz nima qilgan bo‘lardik? Biz istagimiz qondirildi, deb xayol qilamiz va ko‘nglimiz joyiga tushadi, o‘zimizni aldangan deb hisoblamaymiz, aks holda bezovta bo‘lardik.

Freyd tushning mohiyati ongsiz istagimiz amalga oshdi, deb qilgan xayolimizdadir, degan fikrga keladi: ya’ni tush ko‘rishning vazifasi uyquni asrab qolishdir. Agar istagimiz ongsiz bo‘lmasdan, tush mazmuni buzilmasdan “odatdagi” tushlardan farq qilsa buni osongina tushunish mumkin. Aytaylik, odam uyqudan oldin to‘yib sho‘r ovqat yegan. Tuni bilan suv ichgisi keladi. U tushida suv qidirishi va quduqni topgach, chanqog‘ini istagancha qondirishi mumkin. Uyg‘onib, chanqog‘ini bosish o‘rniga uyqudagi xomxayol bilan qanoatlanadi, bu esa uyqudan uyg‘onmasdan undan to‘la foydalanishga imkon beradi. Xayolan qoniqish hammamizga ham tanish: soat jiringlashidan uyg‘onib ketamiz. Shu asnoda tushimizda cherkov qo‘ng‘irog‘i jaranglashini eshitamiz, bugun dam olish kuni deb o‘ylaymiz va erta turgimiz kelmaydi. Bu yerda ham, tushimiz uyqumizni qo‘riqlash vazifasini o‘taydi. Istaklarimizning bunday oddiygina amalga oshishi mohiyatan ongsizlikni bildirmaydi, deb hisoblaydi Freyd. Bunday voqealar kattalarda kamroq, bolalarda ko‘proq uchraydi va asosan tush mohiyati aql-idrok doirasidagi istakni emas, balki bedorlikda bosib turilgan istakni bildiradi, deb faraz qiladi.

Freydning ikkinchi farazi shundan iboratki, tushdagi amalga oshmagan ongsiz istagimizning ildizi bolaligimizga borib taqaladi. Bolaligimizda aniq bo‘lgan, vaqt o‘tgan sari o‘z holiga tashlab qo‘yilgan istaklarimiz endi tushimizda o‘zini ko‘rsatmoqda.

Freydning farazicha, bunday tasavvurlar asosida irratsionallikdan iborat bo‘lgan bolalikning o‘zi yotadi.

Freydning fikricha, bola fe’lida ko‘plab g‘ayriijtimoiy istaklar mavjud. Ularni amalga oshirish uchun unda jismoniy kuch ham, bilim ham yetishmaydi, shuning uchun o‘ziga zarar yetkaza olmaydi, undan himoyalanish zaruriyati ham yo‘q. Niyatlariga erishganini emas, balki ularning mohiyatini oladigan bo‘lsak, bola g‘ayriijtimoiy va g‘ayriaxloqiy bir mavjudot. Birinchi navbatda bu narsa uning jinsiy mayllariga taalluqli. Kattalarda me’yordan chetga chiqish deb atalmish mayl bolalardagi mo‘tadil jinsiy rivojlanishning asosiy qismini tashkil qiladi. Chaqaloqning jinsiy kuch-quvvati og‘iz atrofida bo‘ladi, keyin defekatsiya (bo‘shanish) bilan bog‘liq holda jinsiy a’zolari atrofida to‘planadi. Yosh bolalarda sadizm2 va mazoxizmga3 moyillik ko‘proq kuzatiladi. U teshikdan mo‘ralashga ishqiboz, o‘zini yaxshi ko‘radi, ya’ni narsissistik shaxs xususiyatlari ko‘rinadi. U o‘ta rashkchi, raqiblarini ayamaydi. Jazodan qo‘rqish hissi uning istaklarini bosib turadi. Otasining buyruq va ta’qiqlari ostida unga bo‘lgan nafrati asta-sekin unga taqlid qilishga o‘tadi, otasiga o‘xshagisi keladi. Vijdonning shakllanishi “Edip kompleksi”4 ko‘rinishining natijasidir.

Freydning bola haqidagi tasavvuri muqaddas Avgustinning shu haqdagi tasavvurini eslatadi. Avgustin insondagi azaliy gunohga moyillikni bolaning odobsizligidan deb hisoblaydi. Uning mulohazasiga ko‘ra, buzuqlik azaldan odamning qonida bor, chunki boladagi illatlar hali u jamiyat bilan aloqa bog‘lamasdan oldin paydo bo‘ladi. Freyd ham Avgustin kabi boladagi samimiyat, ko‘ngilchanlik, odamlarni, ularning munosabatlarini bexato tushunish, ularning farqiga borish qobiliyati, atrof-olamni o‘rganishga bo‘lgan intilish, qisqasi, ajablanishimizga sabab bo‘lgan xislatlariga e’tibor bermaydi. Agar bunday sifatlar katta odamda bo‘lsa edi, ular bebaho boylik hisoblanib, egasini ko‘klarga ko‘tarardi. Freyd diqqat markazini birinchi navbatda boladagi yomon odatlarga qaratishida sabablar ko‘p. Ulardan biri viktorian davrida5 go‘daklarning “begunoh” ekanligi haqidagi g‘oya, bolada yomon istaklar paydo bo‘lmaydi, degan tushuncha hukmron bo‘lganligi edi. Freyd umumjamiyat tomonidan qabul qilingan bunday tasavvurga qarshi chiqqan. Ko‘pchilik oilada bola qadrini yuqori qo‘ygan davr uchun bunday qarashlar begunoh bolaga isnod keltirdi, deya Freydni aybladi. Bu kurashda Freyd o‘zini “o‘tdan olib cho‘qqa” soldi, bolani faqat bir yoqlama – yomon tomondan tasvirladi. Bolaga faqat salbiy tomondan baho berishning yana bir sababi, Freydning odamlardagi axloqsizlik, g‘ayriijtimoiy istaklarni bosib turish, yaxshi xislatlarni yuzaga chiqarish jamiyatning vazifasi, yovuzlikni ezgulikka aylantirish esa, Freyd aytganidek, “ta’sir javobini shakllantirish” va “sublimatsiya”6 yo‘li bilan erishishda, deb hisoblaganidadir. Masalan, sadizmga o‘xshash yomon niyatlarni bosib turish uning aksi bo‘lgan mehribonlik sifatlarini yuzaga chiqaradi, yomon illatlar odamlarning fikrlarini, xatti-harakatlarini, hissiyotlarini egallab olmaydi. Sublimatsiya deganda, Freyd insondagi dastlabki yomon istak va niyatlar o‘rnini yuksak, jamiyat uchun foydali niyatlar egallashi va insonning shunga qarab intilishini tushunadi. O‘zidagi birovga azob berish istagini yengib, keyinchalik mohir xirurgga aylangan odamni misol sifatida keltirish mumkin. Freyd insondagi mehribonlik, muruvvat, sevgi, yaratuvchanlik uning azaliy xususiyati emas, balki dastlabki yomon illatlarni yengib o‘tish va shu sifatlarga erishish natijasidir, deb hisoblaydi. Uning tasavvuricha, madaniyat ham xuddi shu yo‘l bilan erishilgan natijadir.

Russodan farqli o‘laroq, Freyd insonni boshqarayotgan kuch uning azaliy illatlarida, deb biladi. Jamiyat rivojlangan sari, insonni bu illatdan qutulishga majbur qiladi. Madaniyat qanchalik yuqori darajada bo‘lsa, illatlarni bostirish ham shunchalik yuksak darajada bo‘ladi. Lekin “ta’sir javobini shakllantirish” va “sublimatsiya” qobiliyati cheklangan bo‘lganligi sababli ko‘pincha maqsadni oxiriga yetkazib bo‘lmaydi. Azaliy istaklarni ochiq-oydin qoniqtirib bo‘lmasligi uning qayta paydo bo‘lishiga sababchi bo‘lib, oqibatda nevroz xastaligiga olib keladi. Freyd inson ziddiyatlardan xalos bo‘la olmaydi, deb hisoblaydi. Madaniyat rivoji qanchalik yuqori bo‘lsa, illatlarga bosim ham kuchayaveradi, nevroz kasalligi ham ko‘payaveradi.

U holda bola to jamiyat nazoratiga duch kelmaguncha axloqsiz bo‘lib qolaverishi mumkin, bosib turilgan illatlar esa yo‘qolib ketmaydi, aksincha, nazoratdan chiqib ketishi mumkin.

Freydni bolaning o‘zboshimcha ekanligini ta’kidlashga majbur qilgan sabablardan yana biri bor. Hayron qolarli tomoni shundaki, o‘z tushlarini tahlil qilarkan, hatto ruhiy jihatdan risoladagidek voyaga yetgan odamlarda ham nafrat, rashk, shuhratparastlik kabi illatlarga to‘la hissiyotlar bo‘larkan. XIX asrning oxiri – XX asr boshlarida kasal va sog‘lom odam o‘rtasida aniq chegara mavjud, deb hisoblashgan. Tuppa-tuzuk odamning tushiga “telba” istaklar kirishiga ishonish qiyin. U odam haqidagi ijobiy, sog‘lom fikrlarimizni chetga surib tushini tahlil qilamizmi? Qiyin bo‘lsa ham Freyd buning yechimini topdi. U odamning bolalik davrlarida bu “istak”lari ong ostiga cho‘kib qolgan va endi ular tushlarida ko‘rinish bermoqda, tushida ham anglashni istamagan bo‘lsa-da, ular buzilgan va niqoblangan holda bo‘lsa ham, namoyon bo‘lgan, deb hisoblaydi. Freyd tush ta’biri haqida yozgan kitobida ko‘rgan tushlaridan birini misol qilib keltiradi.

“Tushim ikki xil fikr va ikki siymodan iborat. Uning birinchi qismini keltiraman. Chunki ikkinchisining bu muhokama mavzusiga aloqasi yo‘q.

  1. Hamkasbim R. – amakim bo‘ladi. Unga mehrim baland.
  2. U juda o‘zgarib ketdi. Yuzi cho‘zinchoq bo‘lib qoldi, ko‘zimga uning katta, sariq soqoli ko‘rinadi.

Uyg‘ongach, tushimni eslab, kulib yubordim va qanday bema’nilik, deb o‘yladim. Kun bo‘yi undan qutula olmadim, yodimga tushaverdi. Kechqurun o‘zimga o‘zim tanbeh berdim: agar davolanuvchilaringdan kimdir o‘z tushi haqida “bema’nilik” deb aytganda jahling chiqqan bo‘lardi yoki bu tushning ortida o‘zi ham tan olgisi kelmayotgan noxush fikr yotibdi, deb o‘ylagan bo‘larding. Sen ham xuddi unga o‘xshab tushni bema’ni deyapsan, demak, tahlil qilishni istamayapsan. O‘z ishonchingga o‘zing qarshi chiqayapsan.

Tushni ta’birlashga kirishdim. “R. – amakim bo‘ladi” – bu nimani anglatadi? Mening bor-yo‘g‘i birgina amakim – Yusuf (Iosif) amakim bor. U bilan qayg‘uli, favqulodda voqea sodir bo‘lgan. Bir kun (bunga o‘ttiz yildan oshdi) u nafs ko‘yiga kirib, katta pul ishlab olmoq maqsadida qonunga xilof ish qilgan. G‘am-alamdan bir necha kun ichida sochlari oqarib ketgan. Keyinchalik otam Yusuf amaking yomon odam emas, shunchaki ahmoq, deb tez-tez ta’kidlab turardi. Agar hamkasbim R. Yusuf amakim bo‘lsa, balki uni ahmoq demoqchi bo‘lgandirman. Bu ehtimoldan uzoq, ham juda tushunarsiz. Shunda yodimga tushimda ko‘rgan uzunchoq yuzli, sariq soqolli odam tushdi. Amakim ham cho‘zinchoq yuzli, oqish malla soqolli edi. Hamkasbim R. esa qorachadan kelgan bo‘lib, unga o‘xshash odamlarning sochi oqara boshlasa, tusi o‘zgarib “mosh-guruch”ga aylanib qoladi, keyinchalik oqarib ketadi. Hamkasbim R. shu darajaga yetib qolgandi, qolaversa, o‘zimning ham soqolim shunga o‘xshab qolganini yaqinda bilib, xafa bo‘lib ketgandim. Tushimda ko‘rgan odamning yuzi amakimni ham, hamkasbimni ham eslatardi. Shubhaga o‘rin yo‘q, deb o‘yladim, hamkasbim ham amakimga o‘xshash ahmoq. Bunday o‘xshatishdan o‘zim ham norozi edim, lekin nima maqsadda shunday xayolga borganimni tushunmasdim. Bu o‘xshatish shunchaki yuzaki, chunki amakim jinoyatchi, hamkasbim R. ning esa umuman sudga ishi tushmagan. U bir marta velosipedida bir bolani urib yuborganligi uchun javobgar bo‘lgan, xolos. Nahotki, shu qilmishi taqqoslashga sabab bo‘lsa? U holda ko‘rgan tushim haqiqatan ham bema’ni bo‘ladi. To‘satdan xuddi shu mavzuda boshqa bir hamkasbim N. bilan suhbatlashganim xayolimga keldi. Men uni ko‘chada uchratgandim. U ham professorlikka nomzod bo‘lib, menga qilingan xuddi shunday taklif uchun meni tabriklagan edi. Uning tabrigini rad qildim. “Siz bunday hazil qilmasligingiz kerak edi. Axir, bunday taklifning nozikligi sizga ma’lum-ku”, – dedim. Javob unchalik jiddiy bo‘lmadi: “Bilmaysizmi axir, bir xonim bir vaqtlar menga qarshi sudda ish qo‘zg‘atgan. Eng tuban tovlamachilik edi bu. Keyinchalik u ayolni insofsizlik bilan qo‘ygan aybi uchun sud javobgarligidan o‘zim saqlab qolganman. Balki, vazirlikdagilar bundan xabar topishgandir. Siz bunday ishlarga hech qachon aralashib qolmagansiz”. Mana, qarshimda o‘sha “jinoyatchi”, ayni paytda tushimning yechimi ham o‘zi. Amakim Yusuf professorlikka tayinlanmagan ikki hamkasbim sifatida namoyon bo‘ldi – biri “ahmoq”, boshqasi “jinoyatchi”. Bu birlashish maqsadini endi tushundim. Hamkasblarim R. va N. ning tayinlashini kechiktirish ularning diniy e’tiqodidan kelib chiqqan bo‘lsa, u holda mening ham tasdiqdan o‘tishim shubha ostida. Agar menga aloqasi bo‘lmagan sabab bilan ular tasdiqdan o‘tmagan bo‘lsa, men bundan umid qilishim mumkin. Ko‘rgan tushim ulardan biri bo‘lmish R. ni “ahmoq”qa aylantiradi, men unisi ham, bunisi ham emasman. O‘rtamizdagi manfaatlar umumiyligiga putur yetdi, meni tayinlashadi, deb xursand bo‘lishim mumkin. Hamkasbim R. ga yuqori martabali tanishi nima deb javob berganligi meni qiziqtirmaydi. Tushimning ta’birini shu bilan yakunlayman. Hali yetarli darajada aniq emas, o‘z manfaatimni ko‘zlab ikki hurmatli hamkasbimga nisbatan yengiltaklik bilan qarashim haliyam meni bezovta qilayapti.

Harakatlarim nimani anglatishini tushungach, o‘zimdan bo‘lgan noroziligim biroz bo‘lsa-da, pasaydi. Haqiqatan ham hamkasbim R. ni ahmoq deb hisoblaganimni qat’iyan rad qilaman, hamkasbim N. ga qo‘yilgan nohaq aybga mutlaqo ishonmayman. Shunga qaramasdan, yana qaytaraman, tushimning ta’biri yakunlanmagan, uni davom ettirish kerak, deb hisoblayman.

Tush ko‘rishda yana bir unsur mavjudki, shu paytgacha ta’birchilar unga e’tibor berishmagan. Tushimda amakimga nisbatan yoqimli hissiyot tuyganmishman. Bu hissiyot kimga atalgan ekan? Yusuf amakimga nisbatan bunday hissiyot hech qachon bo‘lmagandi. Hamkasbim R. ni qadrlayman, lekin bunday hissiyotni unga izhor qilganimda, u hayron bo‘ladi. O‘zimga ham bunday hissiyot soxta bo‘lib tuyulardi. Masalaning mohiyatini tushungandek bo‘ldim. Tushimdagi nozik hissiyotlar uning mazmuniga aloqador emas, balki undan tashqaridagi fikrlarimga taalluqli bo‘lib, tushning haqiqiy mohiyati mendan yashirin. Tush talqiniga istamaygina kirishganim yodimga tushdi. Uni qanchalik paysalga solmay, tushim bema’ni; psixoanalitik mashg‘ulotlarimdan ma’lumki, talqin qilishni istamaslikning ahamiyati muhim. Ko‘pchilik holatlarda uning masala mohiyatiga aloqasi yo‘q, u hissiyotlarimiz ifodasi, xolos. Qizcham olma berishganda yegisi kelmasa, bu achchiq, deb bahona qiladi, vaholanki, olmani tatib ham ko‘rmagan. Davolanuvchi ayollar o‘zlarini xuddi qizchamdek tutsa, bilamanki, yoqimsiz tasavvurdan qutulish uchun bahona qilishgan. Ko‘rgan tushim haqida ham shunday deyish mumkin. Tushimni ta’birlashni istamaganligim uning menga yoqimsiz ekanligidadir. Tushim ta’birini bilgach, hamkasbim R. ni “ahmoq” deyish men uchun yoqimsiz ekanligini tushundim. Hamkasbim R. ga bo‘lgan yoqimli hissiyotni tush mazmuniga singdira olmaganimda emas, balki talqin qilishni istamaganimda. Tushimga yashirilgan fikrim mazmunan R. ga nisbatan tuhmat, go‘yo o‘zim bilmagan holda tushda namoyon bo‘lgan qarama-qarshilikdir” (Freydning “Tush talqini” kitobidan).

“Shu yerda tush talqinini davom ettiraman, axir undan amakim haqida qimmatli xulosa chiqarib oldik-ku. Ta’bir shuni ko‘rsatadiki, uning asosida, shubhasiz, professorlikka tayinlanish istagi yotibdi, tushimdagi R. ga bo‘lgan yoqimli istagim esa har ikki hamkasbimga ko‘rsatilgan haqoratga qarshi noroziligini bildiradi. O‘z tutumini tahlil qilayotganim sababli uni to‘xtatmayman, chunki tahlildan qoniqmadim. Tush mazmunini tashkil qiluvchi hamkasblarim haqidagi mulohazalarim butunlay boshqacha. Professorlik unvoniga sazovor bo‘lish istagim ularnikiga qarama-qarshi bo‘lsa ham, buning ahamiyati katta emas, garchi o‘ngimdagi va tushimdagi mulohazalar turlicha bo‘lsa-da. Agar bu unvonga erishish istagim kuchli bo‘lganda, bu shuhratparastligimdan dalolat berardi, lekin men bundan uzoqman. Do‘stlarim, tanishlarim bu haqda nima deb o‘ylashlari menga noma’lum. Balki men shuhratparastdirman, lekin professor bo‘lish haqida gap ketganda unchalik emasdir.

Tushimda menga yopishtirilgan shuhratparastlik qayoqdan keldi? Eslashimcha (bolaligimda menga buni ko‘p gapirishgan), tug‘ilganimda bir qishloqi kampir onamga bolang buyuk odam bo‘lib yetishadi, deb bashorat qilgan ekan. Bu yerda hayron qolarlik hech narsa yo‘q. Bunday bashorat ko‘p onalarga ma’lum. Nahotki, shuhratparastligim shundan bo‘lsa? Bolaligim xotirasidan shunga o‘xshash yana bir taassurotni esladim. Ota-onam ko‘pincha Praterdagi restoranga olib borishardi (bu vaqtda yoshim o‘n bir yoki o‘n ikkida edi). Bir kun kechqurun o‘sha yerda davrada yurib arzimagan pul evaziga yaxshigina she’rlar to‘qigan kishiga ko‘zim tushdi. Ota-onam uni yonimizga taklif qilish uchun meni yuborishdi. U kishi yonimizga kelgach, menga madhiya aytib she’r to‘qidi va kelajakda ministr bo‘lasan, deb bashorat qildi. Men buni yaqqol eslab qoldim. Shu voqea arafasida otam yangi tayinlangan ministrlar portretlarini olib kelgandi. Ular orasida yahudiylar ham bo‘lib, omad kulib boqadi, deb ishongan bolalar ministr bo‘lishni orzu qilishardi. Bundan ta’sirlanib, men hatto yuridik fakultetga kirmoqchi ham bo‘lgandim, ammo keyin voz kechgandim. Ministrlik mansabi meditsina xodimi uchun yetib bo‘lmas amal, yana tushimga qaytamiz. Endi tushunib yetdim: tush meni qayg‘uli voqealardan bolalikdagi orzumga erishtirdi. Ministr mansabini egallab, hurmatli hamkasblarim yahudiy bo‘lgani uchun ulardan birini “ahmoq”, ikkinchisini “jinoyatchi” deb haqorat qildim. Boplab o‘chimni oldim! Meni professor lavozimiga tayinlamaganlari uchun uning o‘rnini tushimda egallab oldim”.

Irratsional shuhratparastlikdan uzoq bo‘lgan Freyd uchun bunday tush talqini ajoyib bir o‘rnak bo‘ldi. Lekin o‘ngida buni qat’iy inkor qildi. Aql-idrok bilan mulohaza qildi: “Agar unvonga intilishim kuchli bo‘lganda shuhratparastlik kasallik sifatida namoyon bo‘lardi”. Shuhratparastlikdan esa u “ancha uzoq” edi. Atrofdagilar uni shuhratparastga chiqarganlarida ham, bu narsa professorlik unvoni bilan bog‘liq emas, degan bo‘lardi. Shunday qilib, u shuhratparastlik o‘zining bolaligidagi istagidan kelib chiqqanligini tan oldi. Bunday istaklar bola fe’lining shakllanish davriga xos, ammo yoshi ulg‘aygan odam undan butunlay qutula olishi qiyin. Freyd kabi aqli raso shaxslar buning farqiga boradi, bolalikdagi orzu-havaslar bilan kattalar hayotidagi chegara ham ana shunda. Hozirgi zamonda bunday chegarani qat’iy o‘rnatib bo‘lmaydi, bunda Freydning ta’siri ham bor. Aqli raso odamlarning tan olishlaricha, ko‘pchilik amalga oshmaydigan orzu-istaklarga qarab intiladi. Bu uning istagi, lekin buning ildizi erta bolalikka borib taqaladi.

Shu paytgacha biz Freydning tush nazariyasini bir tomonlama muhokama qilib keldik. Uning tushunchasi bo‘yicha tush amalga oshmagan, siqib chiqarilgan istaklarning, ayniqsa, hissiy mayllarning xayolan amalga oshishidir. Bunday istaklar erta bolalikda paydo bo‘lib, inson ulg‘aygani va shu barobarida ichki nazorat kuchaygani sari boshqa bir istakka aylanadi, lekin batamom yo‘q bo‘lib ketmaydi. Ongimiz nazorati bo‘shashgach, ular tushda bo‘lsa ham amalga oshadi. Tushda namoyon bo‘lgan, siqib chiqarilgan istaklar real voqealikda amalga oshganda edi, tushlarimiz bu darajada mavhum bo‘lmas edi, o‘zimizni noqulay sezmas edik.

Ba’zan tushimizda qotillik yoki boshqa bir jinoyatni sodir etamiz, ammo bu bizga quvonch keltirmaydi. Freydning tushuntirishiga ko‘ra, uyquda ichki axloqiy senzuramiz ham mudrab qoladi, shu sababli fikrimiz va fantaziyamiz ongimizga kirib oladi. Ichki senzura hushyor bo‘lganda edi, bunga yo‘l qo‘ymagan bo‘lardi, uning hushyorligi esa ta’qiqlangan fikrlarimizga ochiq-oydin yo‘l bermaydi. Agar tushning vazifasi uyqudagi oromimizni qo‘riqlash bo‘lsa, ongimizdan siqib chiqarilgan va tushimizga kirgan istaklar niqob ostida kirib kelgan bo‘lardi. Tushlar ham nevroz kasalligi kabi, bosib turgan istagimiz bilan “o‘zligimizni” bosuvchi kuchlar qorishuvidan iborat.

Ba’zan qorishuvlardan iborat niqob mexanizmi yetarli ishlamaydi va tushimiz ochiq holda qolgach, biz uyg‘onib ketamiz. Binobarin, Freyd fikricha, tushning asosiy belgisi uning niqobida va ongsiz istaklarning buzuq holda ko‘rinishida. Ana shunda biz uyqu oromidan mahrum bo‘lmaymiz. Bunday tasavvur Freydning ramzlar ahamiyatini tushunishiga jiddiy ta’sir qildi. Uning fikricha, ramzlarning asosiy vazifasini tushunishga aynan shu tushuncha yordam berdi. Ramzlarning vazifasi yashirin istak-xohishlarni niqoblash va buzib ko‘rsatishdan iborat. Ramzlar tili qandaydir “sirli kod”, tush ta’biri esa uni yechish usulidir.

Freyd tushlar mazmuni aqldan tashqaridagi narsa, u bolalikdagi holatimiz bilan bog‘liq bo‘lib, ayni paytda niqob vazifasini ham o‘taydi, degan xulosaga kelib, uning tilini ramzlar tiliga ko‘chirdi. Bu til har qanday hissiyotni emas, balki oddiy tug‘ma hissiyotlarnigina ifoda qilishi mumkin.

Tush talqinida Freyd ko‘pincha universal ramzlardan ko‘ra ko‘proq tasodifiy ramzlarni qo‘llaydi. Undagi yarim-chala mantiqli ketma-ketlikni alohida qismlarga bo‘lib talqin qilish uchun tushni bir necha qismga bo‘lish kerak, deb hisoblaydi. Tush ko‘ruvchining tushning har bir qismi haqidagi fikrini bilish, har bir fikr orqasidagi “g‘arazli niyatlarni” aniqlash zarur. Agar ularni birlashtirsa, yangi fikr kelib chiqishi, uning ichki mantiqan bog‘liqligiga suyanib tushning mohiyatini bilish mumkin.

Tushlarning siqib chiqarilgan istaklarni bildiruvchi haqiqiy mazmunini Freyd “yashirin mohiyat” deb hisoblaydi. Tushning niqoblangan variantini “haqiqiy mohiyat” deb atagan bo‘lsa, uni buzib ko‘rsatish va niqoblashni “tushning qilmishi” deb ta’riflagan. Yashirin mohiyatini ochib tashlash mexanizmi deganda uni bo‘rttirish, siqishtirish, siljitish, qayta ishlash tushuniladi. Bo‘rttirish deganda Freyd uni qisqartirishni, ya’ni turli elementlarning mazmuni bittasida aks etishini nazarda tutdi. Masalan, tushida ko‘ringan, qo‘rquvni anglatuvchi erkakning sochi otasiga, yuz tuzilishi maktab o‘qituvchisiga, kiyimlari boshlig‘inikiga o‘xshab ketishi mumkin. Chunki o‘z vaqtida ulardan qo‘rqqan yoki bir mahallar yomon ahvolga, baxtsizlikka tushgan holatiga yo‘liqsa, tushida shuni eslatuvchi joylarga borib qolishi mumkin. Bunday unsurlar yig‘indisi bitta obrazda ifodalanishi mumkin, ulardagi hissiyotlar mazmunan bir-biriga o‘xshash. Ramzlar xususiyatini nazarga olganda bo‘rttirish jarayonini tushunish oson. Tashqi olamdagi reallikda ikki odam yoki ikki predmet haqida gap ketganda ularni alohida tushunish muhim, kichik voqealikda esa bu unchalik muhim emas. Muhimi, ularning o‘zaro bog‘liqligidir, chunki ular bir xil hissiyot qo‘zg‘atadi.

Siljitish deganda Freyd shunday holatni nazarda tutadiki, ko‘pincha juda muhim, yashirin ma’noli anglatuvchi unsur, o‘ziga o‘xshash unsur orqali emas, balki undan uzoq bo‘lgan, ochiq ma’noni anglatuvchi boshqa, ahamiyatsiz bir unsur orqali tushda namoyon bo‘ladi. Natijada psixik ahamiyati qimmatli bo‘lgan unsur u qadar muhim bo‘lmagan narsa bilan niqoblanadi.

Qayta ishlash deganda esa Freyd niqoblash jarayonining yakunlanishini nazarda tutgan. Mohiyatning bo‘sh joylarini to‘ldirish, nomuvofiqlikni to‘g‘rilash natijasida yaxlit bir ko‘rinishga ega bo‘ladi, uning ortida esa hayajonga soluvchi jiddiy voqea va fojia yashiringan bo‘lishi mumkin.

Freyd tush vazifasini buzib yuboruvchi va uni tushunishni qiyinlashtiruvchi yana ikki omil haqida aytib o‘tadi. Bir tomondan, tushdagi ayrim unsurlar o‘ziga zid ma’noni anglatuvchi ko‘rinishda aks etadi. Tushda kiyingan holda bo‘lsang, yalang‘och holatni, boy bo‘lsang, kambag‘allikni, mehr-muhabbat esa dushmanlik, nafratni bildiradi. Boshqa tomondan, tushdagi oshkora ma’no ayrim unsurlar orasidagi mantiqiy aloqani bildiradi. Tushda “ammo”, “chunki”, “nega deganda”, “agar” degan tushunchalar yo‘q, lekin mantiqiy bog‘lanishlar obrazlarning o‘zaro munosabatida bilinadi. Masalan, odam tushida kimningdir turayotganini, qo‘llarini ko‘tarayotganini va jo‘jaga aylanib qolganini ko‘radi. Oddiy tilda jo‘ja nimjonlik va qo‘rqoqlik alomati. Tushida ko‘ringan kishi o‘zini botir va kuchli qilib ko‘rsatmoqchi, lekin amalda u jo‘jaga o‘xshash kuchsiz va qo‘rqoq. Tushning oshkora ma’nosida bunday mantiqiy bog‘lanish ikki obraz orqali ko‘ringan.

Freydning tush haqidagi nazariyasini yakunlar ekanmiz, muhim bir qo‘shimcha qilish lozim. Freyd ta’kidlaganidek, tush xususiyatlarining asosida bolalik kechinmalari yotadi, ya’ni hozirgi kunni o‘tmish bilan bog‘laydigan va bizda go‘yo shu kunlarda bo‘layotgandek taassurot qoldiradi. Lekin, bu judayam to‘g‘ri emas. Freyd fikricha, odatda tush ko‘rishga uyquga yotishdan avvalgi yangi taassurotlar turtki beradi. Lekin tush ro‘y berishi faqat bolalik tasavvurlariga va istaklariga borib taqaladi. Uning asosida bolalik kechinmalari yotsa-da, yangi taassurotlar turtki bo‘ladi. Buni oddiy misol bilan tushuntirish mumkin. O‘z amrini o‘tkazuvchi rahbar qo‘lida ishlagan odam uning oldida doim sababsiz qo‘rqib turadi, chunki bolaligida otasidan qo‘rqqan. Boshlig‘i unga tanbeh bergan kuni kechasi tushida bosinqirab, otasiga va ayni paytda boshlig‘iga o‘xshash odam uni o‘ldirmoqchi bo‘ladi. Agar bolaligida otasidan shu darajada qo‘rqmaganida boshlig‘ining tanbehi unchalik qo‘rquvga solmagan bo‘lardi. Boshliq unga dag‘dag‘a qilib tanbeh bermaganida, yashirin qo‘rquv tushida ko‘rinish bermas edi.

 

Rus tilidan Abdunabi ABDUQODIR tarjimasi

 

“Sharq yulduzi” jurnali, 2015–2

 


[1] Tarjimon Abdunabi Abduqodirov tahririyatimiz taklifiga ko‘ra Erix Frommning “Inson qalbi” nomli kitobidan talay tadqiqot-maqolalarni o‘zbekchaga o‘girdi. Biz shulardan adabiyot tabiati bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan – tush haqidagi boblarini siz aziz jurnalxonlarga ilindik.  

[2] Talmud – yahudiylarning diniy-axloqiy kitobi.

[3] Emerson (1803-1882) – amerikalik faylasuf-yozuvchi.

[4] Zigmund Freyd (1856-1939) – Avstriya vrach-psixiatri, psixolog, psixoanaliz asoschisi.   

[5] Urug‘ ichidagi unib chiqadigan niholcha.

[6] Libido – insonning psixik rivojlanishi uning jinsiy his-tuyg‘ulari rivojlanish jarayoniga bog‘liq, degan tushuncha.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.