Havas: g‘azal va g‘azalnavis

0
13
marta ko‘rilgan.

Yaqinda Ismoil Mahmudning “Dilda vasling muddao” degan arxaikroq nomlangan she’riy kitobi va boz ustiga “O‘zlik fayzi” deb nomlangan u haqdagi maqolalar to‘plangan to‘plam qo‘limga tegdi. Farg‘onaning mashhur g‘azalnavislik maktabi bir yangilik, yangi bir badiiy tafakkur darajasi bilan boyidimi, muzayyan bo‘ldimi, Yugnakiy, Farg‘oniy, Yusuf Xos Hojib, Qoshg‘ariy, Bobur, Mashrab, Huvaydo, Charxiy, Chustiylar ruhi poklari shod va rozi bo‘ldimi deb, ich-ichimdan quvondim. Axir ular g‘azal va ruboiyga qanchadan-qancha olamni kuydirgan va tirik olamga sig‘magan, insoniyat dardini kuylagan so‘zlarini joylagandilar. Bobur bir ruboiysida “bevosita” degan so‘zni shunday ustalik bilan qo‘llaganiga duch kelib miyamga hayrat o‘qday urilgan edi. Va men shu birgina o‘zbek she’riyatida hech ishlatilmagan so‘zda buyukdan buyuk hayotiylik mujassamlashganini, Bobur o‘z davriga va bizning davrimiz hayotiga qanchalar yaqin bo‘lganligi ustida o‘ylab o‘ylarimning oxiriga yetolmagandim.

 

“Eyki, olam shahlari shohi sensen

Bevosita manzuri ilohiy sensen”.

 

Bu “bevosita” shunday bir nuqtaga tushganki, odamni esdan og‘diradi. G‘azal ruboiyni hashamatli yaltiroq so‘zlar, iboralar, ifodalar yig‘indisi deb o‘ylovchilar chuqur adashadi. Shakl hashamni talab qiladi deguvchilar adashadi. Bevosita degan g‘azallarda ko‘rinavermaydigan noyob so‘z birdan xudoning borlig‘ini ochdi va xudoni boqiy va boqiy bo‘lmagan hayot bilan bog‘ladi. Qodiriyning qahramoni undovlanganday; “Habba!” Bobur so‘zida olam-olam kashfiyotlar Jomolungma cho‘qqilari kabi hamon zarracha ochilmay yotadi. “Dilda vasling muddao” degan ibora ustida xayolim qochib, shularni aytayotirman. Ammo Ismoil Mahmuddan uzoqlashgim yo‘q. Bugun uning kitobi haqida suhbatlashmoqchimiz. Dildoshlar suhbati qanday soz! Bu suhbatlarning tarixi bor: u tarix yetmishinchi yillarning avvallarida boshlangan. U paytda Ismoilni talaba do‘stlari va nashriyotda birga xizmat qiladiganlar tanishardi. U Abdunabiga sipo yigit bo‘lib ko‘rinardi. Ibrohim uni “tamkin” derdi. Ko‘pchilik uni muloyim yigit deb tanirdi. Kamina men uni some’ deb bilardim. Ismoil hozir basavlat, piri ne’mat hoji ota bo‘lgan. Xuddi o‘ziday tamkin hoji ona mehridan bahrador, orzulagan solih farzandlari ota-ona izmida baxtiyor. Shogirdlar esa minnatdor.

Men Ismoil Mahmudning qiyofasini qanday manzara bilan chizsam ekan? Uni qay manzarada ko‘proq kuzatganman? Qaysi manzara uning ro‘yini ochadi va nur ustiga nur qo‘shiladi?

Ismoil Mahmudni men doim suhbat manzarasi ustida ko‘raman.

Shundan boshka kuzatganlarim, bilganlarim bir tomonlama emasmikin deyman. Ba’zan uncha yaxshi bilmay ham yozaverishadi, ishqilib yozsa bas. Asosiy tomon nimada? Qayerda? Mundarija nima va qanday? Mazmun doirasi? Originalligi? Bular bari ora yo‘lda qolib ketadi.

Men Ismoil ukamni suhbat ustida va yoki atrofida va yoki davrasida chizsam, dedim. Va, avvalo, Ismoilni some’ – tinglovchi dedim. U haqiqatan, tinglovchi some’ edi o‘sha yetmishinchi yillari. Davralar va nodavralarda ham Ismoiljon kishilarning so‘zlarini xuddi ulardan so‘z emas, oltin olganday tinglardi. O‘zi esa doim o‘z ichiga tortilib turardi: bamisoli “narsa o‘zida”. O‘zi qariyb gapirmasdi, Uning biron davrada uch-to‘rt jumladan ortiq gapirgani, kimningdir fikrini tasdiqlagani yoki inkor qilganini eshitmaganman. Uning ko‘zlarining jiyaklari doim qizarib turar, ko‘p yig‘larmikin deb o‘ylaganman. O‘sha yillari son-sanoqsiz suhbatlar qilganmiz. Nashriyotda o‘sha yetmishinchi yillar Muinzoda, Anisiy, Ulfat, Laziz Azizzoda, Omonulla Valixonov, Hoshimjon Razzoqov, Xolid Rasul, Vosit Sa’dulla, Shukrullo, Chustiy, Charxiy, ilgariroq Toshqin, Habibullo Qodiriy kabi har biri o‘ziga xos ma’naviy pirlar fayyoz To‘xtasin Jalolov atrofida adabiy davralarni qizdirib o‘tirishardi. Bu suhbatlarning bir uchiga Ismoil ham ulangandi. G‘azal ustozlarining so‘zlarini suv va havodek shimirardi. Nashriyotimizda Miraziz A’zam va Omon Matjon atrofida yana bir davra suhbatlari juda qizg‘in o‘tardi. Ma’ruf Jalil, Cho‘lpon Ergash, Shavkat Rahmon, Asqar Qosim, Asqarali Sharopov… Azim, Usmon, Shavkat eski dunyoning yoqasidan olib toza silkitardilar… Rauf Turkiston g‘amida nola-faryodlar qilardi… Ma’ruf Jalil mungli xayollar og‘ushidan bosh ko‘tarmasdi. Umidli yosh qalamkashlar Miraziz A’zam va Omon Matjon chirog‘i atrofida to‘planardilar. Keyin Qutlibeka kelib qo‘shildi. Suhbatlarda men shuni yaxshi bildimki, Ismoil ezgulik, Odamiylik, odamgarchilik tushunchalari ustida ko‘p va muttasil o‘ylarkan. Ilk she’rlaridan birida shunday satr yodimda qolgan:

 

“Har xayol dilimdagi iqtidorga yo‘l ochar”…

 

Ikki narsa bois bu satr esimda turibdi: biri – u Ismoil uchun, uning izlanishlari uchun juda to‘g‘ri edi. Ikkinchisi – Ismoilning keyingi barcha izlanishlari, bir vaqt umuman she’r yozmay qo‘ygani, keyin o‘zi uchun g‘azal shaklini kashf etgani shu misrada ifodalangan teran fikr bilan chambarchas bog‘langan, Ismoil keyin barcha yozganlaridan shu g‘oyani davom ettirdi, uning atrofida aylandi. Xayolini iktidorining yo‘l ochuvchisi va yo‘l boshlovchisiga aylantirdi. Qiziq bir hol: Ismoilga o‘sha vaqtlar hamma ustoz bo‘lib ko‘rindi. Hammani tom ma’noda Xizr deb bildi va Xizr deb qaradi. Pandomuz suhbatlardan ko‘ngli shamday eridi. Tinglagan sari ko‘zlariga o‘y cho‘kardi.

Ammo uni nima hayajonga solishini aslo bilib bo‘lmasdi. Tinglaganlaridan ta’sirlanarmidi? Albatta, Ammo ta’sirlangani bilinmasdi. Muhabbati sharros sharillab yotgan shoirlar oldida uning muhabbati o‘ta sust ko‘rinardi. U ichida ko‘p qidirdi, Oxiri ezgulik va imon makonlarini topdi. Ezgulik unga g‘azal qiyofasida namoyon bo‘ldi. Tulpor g‘azal qozig‘ini topdi. Ismoil bir paytlar barmoqda yozgan havas she’rlaridan birida:

“Men faqat yuraman, yo‘lim tugamas” – deb yozgandi. Bu ham xuddi yuqorida eslaganimiz kabi taqdirsoz so‘z. Ismoil ijodkor sifatida yo‘li tugamasligini his qilib yozdi. U yana shunday bir ajoyib matlabini bayon etgan:

“Daqiqalar – yuragim mening…” Bunday teran hayotiy g‘oyalar ba’zan g‘azallari qavatlariga ham kirib qoladi va mabodo Chustiy tirilib kelib o‘qiganda ham uyaltirmaydigan taassurot qoldiradi. Chustiy yo Charxiy yonida turish oson emas. Yo Habibiy, Yong‘in Mirzodek lavhi sodda, toza, gulqo‘shiq yozish ham oson emas.

“Daqiqalar – yuragim mening…” Qanday tabiiy chiroyli, qanday tabiiy go‘zal obraz. Ismoil daqiqalarni shunday donishmandona va shoirona tushunmagan va ifodalamaganda keyin shoir bo‘larmidi?

 

Ibrohim G‘AFUROV,

O‘zbekiston Respublikasi san’at arbobi

 

5 iyun 2018 yil

 

“Ijod olami”, 2018/4

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.