Hamza Imonberdiyev

0
1597
marta koʻrilgan.

 (1954–1997)

 

Shalpangquloq, hoy, filcha,

Javob bergil soʻroqqa.

Suv toʻla xartuming-la

Ketayapsan qayoqqa?

E, doʻstim, bu sayyohlar

Rosa tegdilar jonga.

Ermakka gulxan yoqib,

Xavf solishar oʻrmonga.

Shunga boʻlib koʻz-quloq,

Yuribman kun kechirib.

Ular yoqib ketishgan

Gulxanlarni oʻchirib…

Bu ajoyib misralar, maʼno va mazmunga boy, badiiy jihatdan yuksak darajadagi sheʼr isteʼdodli bolalar shoiri Hamza Imonberdiyev qalamiga mansub. U 1954 yilda Qozogʻiston Respublikasi Shimkent viloyatining Suzoq qishlogʻida dehqon oilasida tavallud topdi. Hozirgi Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika universitetining filologiya fakultetida Abusaid Koʻchimov, Abdugʻaffor Hotamov kabi yozuvchilar, Shuhrat Jabborov, Hamid Habibullayev kabi taniqli jurnalistlar bilan birin-ketin oʻqidi. Talabalik yillarida yuqoridagi ijodkor doʻstlari bilan Oʻtkir Rashid rahbarlik qilgan fakultetning “Chashma” toʻgaragida, universitetning “Maʼrifat yoʻlida” gazetasida sheʼriy mashqlarini tobladi.

Universitetni imtiyozli diplom bilan tamomlagan boʻlajak bolalar shoiri H. Imonberdiyev oʻz mehnat faoliyatini “Tong yulduzi” gazetasida boshladi. Umrining soʻnggi oʻn yilini esa “Choʻlpon” nashriyotida, kichkintoylar uchun katta adabiyot chop etadigan maskanda muharrirlik bilan oʻtkazdi.

Talabalik yillaridayoq ijodda kitobxon koʻziga tashlanib qolgan bolalar shoiri Hamza Imonberdiyev “Quvnoqlar quvonchi”, “Shokoladxoʻrlar”, “Kulgi shaharchasi”, “Gʻaroyib pufak”, “Oydagi tomosha”, “Qutichada mitticha”, “Lofchilar – aldoqchilar”, “Gʻaroyib Kent hangamalari”, “Bir kunlik moʻjiza” kabi kitoblar muallifi sifatida bolalar dilidan mustahkam joy oldi.

Shoir asarlari rang-barang, mavzu doirasi keng. U har bir katta-kichik asarida kenja kitobxon doʻstlarini nimagadir oʻrgatadi, oʻrganishga, ibrat olishga, turmushda xulosa chiqarib yashashga chorlaydi.

Xalqda: “Birovga chuqur qazisang, unga oʻzing qulaysan”, degan naql bor. Bu borada “Kalila va Dimna”da juda ibratomuz bir hikoya bor. U har qanday odamga taʼsir qiladi:

Bir kuni Qoraquloq oʻrmon chetiga chiqib oʻtirgan edi, bir sichqonning jahd-u jadal bilan daraxt tomirini kemirayotganini koʻrib qoladi.

Daraxt tilga kirib unga dedi:

Ey, dilozor va sitamkor! Nima uchun jonim rishtalarini qirqyapsan?

Sichqon uning nola-yu zoriga eʼtibor bermay, oʻz ishini davom ettiraverdi. Nogah bir burchakdan ilon chiqib, sichqonga hamla qildi va bir zumda yutib yubordi. Qoraquloq bu voqeadan “Dilozorning jazosi ozor ekan”, degan xulosa chiqarib oldi.

Shu vaqt bir tarafdan tipratikan kelib, ilonning dumidan tishladi-yu, boshini ichiga tortib gʻujanak boʻlib oldi. Ilon jahl bilan unga oʻzini ura boshlagan edi, aʼzoyi badanini tikanlar pora-pora qilib yubordi. Ilon oʻsha zahoti oʻldi. Qoraquloq bundan ibrat darsi oldi. Ilon oʻlgach, tipratikan boshini chiqarib, uning yaxshiyaxshi joyidan tanlab yedi. Qorni toʻygach, daraxt soyasida koptokdek boʻlib yumalab, huzur qilib yotgan edi, nogah bir och tulki kelib qoldi. Tipratikanning nayzalaridan qoʻrqib, uni hiyla bilan oʻldirmoqchi boʻldi. U tipratikanni agʻanatib qorniga yozildi. Tipratikan yomgʻir yogʻyapti shekilli deb oʻylab, boshini chiqargan ham ediki, tulki bir hamla bilan uni choʻrt uzdi, boʻshashib qorni ochilib qolgan tipratikanni ishtaha bilan yeb oldi. Shu vaqt boʻriga oʻxshagan vahshiy bir it kelib, tulkini turgan yerida boʻgʻib, uning goʻshti bilan ochligini qondirdi.

Qoraquloq bu ajoyibotlarni koʻrib, hayron qolib yotar edi.

It endi dam olishga hozirlik koʻrayotganda bir qoplon kelib, uning siynasidan oldi. Qoplon hali itni tugatmagan ham edi, ovchi kelib, bir oʻq bilan uni tinchitdi. Qoplonning joni hali uzilmagan edi, u yerdan bir otliq oʻtib qoldi. Unga qoplonning terisi yoqib, ovchi bilan urisha boshladi. Qilich solib, ovchining boshini tanidan judo qildi va qoplonning terisini olib yoʻlga tushdi. U yuz qadam ham yurmagan ediki, oti qoqilib, yerga yiqildi. Gardani sinib, shu onda halok boʻldi”.

Bolalar shoiri Hamza Imonberdiyev “Oʻq” sheʼrida xuddi shunga yaqin bir voqeani yosh kitobxonga havola qildi. Kamondan bemavrid otilgan oʻq hayotda bosar-tusarini bilmaydi, u oʻta dahshatli, qasd qilish ishtiyoqida hammaga dagʻdagʻa qiladi. Oʻq hech kimni nazar-pisand qilmaydi, chor tomonni nobud qilaman, otaman, bagʻrini tilaman, oʻldiraman, deb oldinga intilaveradi:

Kelib qoldi roʻbaroʻ

Ona Jayron yoʻlida.

Quyosh koʻkda qotdi tosh,

Qora ajal qoʻlida.

Gullar maʼyus egdi bosh

Oʻzligin unutgancha.

Qochar Jayron quyunday

Tuyogʻidan chaqnar oʻt.

Jon oʻq, tegma, uyimda

Kutar bolam, koʻzi toʻrt!

Oʻq voz kechib nishondan,

Oʻtib ketdi bir yondan.

Hamon uchib borar u

Nafasini yutgancha.

Kelib qoldi roʻbaroʻ

Keksa Chinor yoʻlida.

Hoy, koʻzingga qara-da, –

Titrab dodladi Chinor, –

Bagʻrimdagi inlarda

Axir palaponlar bor!

Oʻq voz kechib nishondan,

Oʻtar-ketar bir yondan…

Odatda, kim haddidan oshsa, yon-atrofdagilar bilan hisobkitob qilib yashamasa, oʻziga ortiqcha bino qoʻysa, albatta, hayotda qoqiladi. Chor tomonga dahshat solib, hammaning jonini olmoqchi boʻlgan oʻq oʻziga nisbatan zoʻrroq mergan otgan oʻqqa duch kelib vayron boʻlishi kitobxon bolalarni quvontiradi.

Shoir sheʼrlarini rang-barang dedik. U haqiqatan ham shunday. “Tarbiyachi” asari buning yorqin isboti boʻla oladi. Inson insofli, adolatli, or-nomusli boʻlsa, har bir bosadigan qadamini oʻylab, bilib tashlaydigan boʻlsa, hayotda qoqilmaydi, baxtiyor boʻladi. Bunday odamlarni vijdonli, or-nomusli kishilar deb atashadi. Insondagi bunday ijobiy fazilatlarni birov unga hadya qilmaydi, oʻzini oʻzi kuzatadi, nooʻrin xatti-harakati uchun oʻzi javob beradi. Uning tarbiyachisi – vijdoni. Shu vijdon kuzatuvi uni har doim toʻgʻri yoʻlga boshlaydi va toʻgʻri yoʻlga solib turadi:

Tunov kuni futbolga

Ketayotsam tez shoshib,

Koʻzi ojiz chol yoʻlda

Turgan ekan adashib.

 

Ikkilanib turdim men,

Biroz xayol surdim men.

Futbol zavqi bir dunyo,

Yoʻlni toʻpga burdim men.

 

Toʻpga tegmasdan oyoq,

Solgan kabi tizginga,

Tarbiyachim oʻsha choq

Qaytardi-ku izimga.

 

Qarshi chiqmoq foydasiz,

Qayga boray daʼvoga?

Qoʻllaridan olib tez,

Yoʻl koʻrsatdim bobomga.

Inson hayotda sogʻlom, tetik, qoʻrqmas, jasoratli boʻlib kamol topishi zarur. Mabodo u soyasidan ham choʻchib, hadiksirab, qoʻrqib yashaydigan boʻlsa, bunday bola kelajakda omadsiz, tolesiz boʻlib qoladi.

Hamza Imonberdiyev “Yolgʻizlikda” sheʼrida xuddi shu masala ustida toʻxtaladi. Botir oʻzi tabiatan qoʻrqoq bola. Qoʻrqqanga qoʻsha koʻrinar deganlaridek, ayniqsa, kechqurunlari har qanday sharpadan choʻchib, qoʻrqib yuradi. U kechqurun koʻchaga chiqdimi, tamom, goʻyo qoʻshiq aytgandek baqirib-chaqirib, toʻpolon qilib yuradi. Natijada u hammaning tinchini, oromini buzadi: mushuklar miyovlaydi, itlar vovullaydi, odamlar “hangmang” boʻladi. Voqea oydinlashgach, koʻrsalarki, bu Botirning quyonyurakligi boʻlib chiqadi:

Bilsak, Botir bu palla

Qoʻshiq aytib baralla,

Madad berib oʻziga,

Bot-bot qarab iziga

Qoʻrqinchdan qochib borar.

Bolalar adabiyotida oʻy oʻylash, xayol surish, xayoliy orzular bilan yashash ijobiy natija berishi toʻgʻrisida koʻp gapiriladi. Bunga misol qilib Gʻafur Gʻulom, Quddus Muhammadiy, Poʻlat Moʻmin, Miraziz Aʼzam asarlaridan koʻplab misollar keltirishimiz mumkin. Bolalardagi bunday shirin tuygʻularni Hamza Imonberdiyev ham toʻgʻri payqay olgan. “Lofchilar – aldoqchilar” asarida u kichkintoylardagi mana shunday orzu-havasni oʻziga xos usul bilan ochib berishga erishgan.

Ali xayolan qushcha shaklini yaratdi. Uni tomosha qilishga Valini chaqirdi. Vali koʻrsaki, qushcha yoʻq. Lekin Alining boʻsh kelmasligi kitobxonda yaxshi taassurot qoldiradi.

Ha, bolalar qush rasmini chizishadi, xayolan qushchalarga don berishadi. Bularning hammasi umumlashib, kelajak poydevorini bunyod etadi. Bu bolalarning kelajakda mustaqil mamlakatimiz kenja avlodini bilimdon, zukko, rahm-shafqatli boʻlib kamol topishiga barakali taʼsir qiladi.

Hayvonot olamiga mehr qoʻyish, uni ehtiyot qilish, asrash, avaylash, doʻst tutunish bolalikdan, oiladan boshlanadi va bir umr insonga hamroh boʻlib qoladi. Hamza Imonberdiyev bu haqda “Olamoshim” degan bir sheʼr yozgan. Bunday olib qaraganda bu asar juda oddiy, sodda, bolalarni oʻylantirmaydigan, ularni hech narsaga oʻrgatmaydigan, xulosa chiqarmaydigan sheʼrlardan biriga oʻxshab ketadi. Lekin bir oʻylab koʻrilsa, tahlil qilinsa, maʼno va mazmuni, tarbiyaviy ahamiyati juda katta va eng taʼsirli sheʼrlardan biri ekanligi yarq etib koʻzga tashlanib qoladi.

Tokchadagi qaymoqdan

Koʻtarmay sira boshin,

Ichayapti qarasam,

Uyalmay Olamoshim.

 

Avvaliga “pisht” deb bir

Quvmoq boʻldim-u, biroq

Rahmim kelib negadir

Tikilib qoldim uzoq.

 

Quloqlarin chimirib,

Ichar edi bir mayin.

Beparvoligim sabab

Qorni ochgani tayin.

 

Oyoq uchida asta

Chiqib ketdim hovliga

Bir gal qaymoq yemasam

Yemabman-da, mayliga.

Eʼtibor bergan boʻlsangiz, “Bir gal qaymoq yemasam yemabman-da, mayliga”ning oʻzi ijobiy holat, bagʻrikenglik, bir mayizni qirq boʻlib yeyishga bolalikdan oʻrganishning boshlanishi. Bunday bolalar kelajakda haqiqiy inson boʻlib kamol topishlariga shak-shubha yoʻq.

Hamza Imonberdiyev oʻzi bilimdon, oʻta madaniyatli, toʻgʻrisoʻz, halol, pok, ozod va obod Oʻzbekistonimizni juda qattiq suyadigan ajoyib inson boʻlganligi uchun ijodining mundarijasi ham shunday. Adolat masalasida u koʻp jon kuydirar va bu haqda koʻplab asarlar yaratgan edi.

Hadislarda toʻgʻrisoʻz, halol, pok boʻling, deyiladi. Kimki bunga qattiq amal qiladigan boʻlsa, el-yurt oʻrtasida xijolat boʻlmaydi, obroʻ-eʼtibori oshadi. “Adolat kaliti” ertagida Hamza Imonberdiyev xuddi shu haqda gap yuritadi. Asar boshlanishidayoq yosh kitobxonlarni oʻziga tortadi:

Hayron quyosh, loldir oy,

Necha kun-u necha oy

Ikki elat urushar,

Bir-birlarin qirishar.

Oʻrtaga kimki tushsa,

Biz haqmiz, deb turishar.

Hamma gap, hamma balo ana shu “biz haqmiz”da. Buning asl boisi, sababini hech kim tushunmasligida. Qonli urush davom etaveradi. Bundan podshoh ham hayron:

Podshohning boshi qotgan,

Halovatin yoʻqotgan.

Ojizligin his etib.

Ogʻir xayolga botgan.

Chorasiz qolgan podshoh bu ishni – qonli urushni toʻxtatish chora-tadbirini qidiradi. Bu jumboqni yechadigan, urushga chek qoʻyadigan adolatli, xalq manfaatini oʻz manfaatidan yuqori qoʻyadigan bir Odilbek otli qozini toptiradi.

Odilbek halol, pok, adolatli. U ogʻir-bosiqlik bilan voqeani soʻrab-surishtiradi, soʻroq qiladi. Daʼvogar-u aybdorlarning koʻrsatmalari yosh kitobxonda haqiqat uchun kurashchi boʻlish orzusini nish urdiradi. Daʼvogarning:

Yigitimiz zoʻr edi,

Toʻgʻri, yosh-da, gʻoʻr edi.

U elatning bir qizin –

Latofatda yulduzin

Sevarkan, dil ochibdi,

Shu kun olib qochibdi.

U qizning ogʻalari,

Qasoskor togʻalari

Quvib yetib olibdi,

Yetib qilich solibdi.

Bechora bovirimizning

Tani yerda qolibdi.

Yovlar toʻlasin xunin,

Yoʻqsa koʻradi kunin!

Chiqqunicha tandan jon,

Olishamiz, begumon!

Qozikalon, biz haqmiz,

Hukmingizga ilhaqmiz.

Toʻgʻri hal eting, illo, –

Deya bir xalta tillo

Uzatib chiqib ketmish, –

deyishi va pora berishi Odilbekni sergaklantiradi. U ishiga yanada jiddiy kirishadi. Aybdorlarning gʻirromliklari ham yotigʻi bilan kitobxon ongiga yetib boradi:

Yuzimiz yorugʻ eting,

Toʻgʻri hal qilib keting.

Haq qaror topsin, illo, –

Deya bir xalta tillo

Uzatishib, koʻz qisib,

Chiqib ketmishlar pusib.

Hamma gap mana shunda. Oʻsha pora sifatida berilgan ikkita xalta – boylikda. Mabodo Odilbek odil boʻlmaganida xaltachalarni olib uyiga ravona boʻlar edi. Ammo u nafsini tiyadi, xalqni oʻylaydi, urushni toʻxtatish yoʻllarini qidiradi. Uning daʼvogarning huzuriga chorlab voqeani mana bunday hal qilishi oʻquvchilarda katta taassurot qoldiradi:

Haq soʻz nishonga tegdi,

Raqib toʻliq bosh egdi.

Ayblarin tan olishib,

Mulzam boʻlib qolishib,

Bir emas, qayta-qayta

Tavbasin ayta-ayta,

Deyishib yigit xuni

Tashlab ketishdi buni, –

Deb qoʻsh xalta tilloni

Daʼvogarga uzatdi.

Yalt koʻzi yonganini,

Gʻururi qonganini

Diqqat bilan kuzatdi.

Tugab deng olaqarash,

Boʻlibdi “yarash-yarash”.

Hamza Imonberdiyevning oʻnlab qoʻshiqlari, koʻplab doston-ertaklari bolalar tilida kuylanmoqda, oʻqilmoqda.

 

Mamasoli JUMABOYEV

 

 

“Bolalar adabiyoti” (Oʻqituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2013) darsligidan

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.