Hamza Imonberdiyev

0
284
marta ko‘rilgan.

 (1954–1997)

 

Shalpangquloq, hoy, filcha,

Javob bergil so‘roqqa.

Suv to‘la xartuming-la

Ketayapsan qayoqqa?

E, do‘stim, bu sayyohlar

Rosa tegdilar jonga.

Ermakka gulxan yoqib,

Xavf solishar o‘rmonga.

Shunga bo‘lib ko‘z-quloq,

Yuribman kun kechirib.

Ular yoqib ketishgan

Gulxanlarni o‘chirib…

Bu ajoyib misralar, ma’no va mazmunga boy, badiiy jihatdan yuksak darajadagi she’r iste’dodli bolalar shoiri Hamza Imonberdiyev qalamiga mansub. U 1954 yilda Qozog‘iston Respublikasi Shimkent viloyatining Suzoq qishlog‘ida dehqon oilasida tavallud topdi. Hozirgi Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika universitetining filologiya fakultetida Abusaid Ko‘chimov, Abdug‘affor Hotamov kabi yozuvchilar, Shuhrat Jabborov, Hamid Habibullayev kabi taniqli jurnalistlar bilan birin-ketin o‘qidi. Talabalik yillarida yuqoridagi ijodkor do‘stlari bilan O‘tkir Rashid rahbarlik qilgan fakultetning “Chashma” to‘garagida, universitetning “Ma’rifat yo‘lida” gazetasida she’riy mashqlarini tobladi.

Universitetni imtiyozli diplom bilan tamomlagan bo‘lajak bolalar shoiri H. Imonberdiyev o‘z mehnat faoliyatini “Tong yulduzi” gazetasida boshladi. Umrining so‘nggi o‘n yilini esa “Cho‘lpon” nashriyotida, kichkintoylar uchun katta adabiyot chop etadigan maskanda muharrirlik bilan o‘tkazdi.

Talabalik yillaridayoq ijodda kitobxon ko‘ziga tashlanib qolgan bolalar shoiri Hamza Imonberdiyev “Quvnoqlar quvonchi”, “Shokoladxo‘rlar”, “Kulgi shaharchasi”, “G‘aroyib pufak”, “Oydagi tomosha”, “Qutichada mitticha”, “Lofchilar – aldoqchilar”, “G‘aroyib Kent hangamalari”, “Bir kunlik mo‘jiza” kabi kitoblar muallifi sifatida bolalar dilidan mustahkam joy oldi.

Shoir asarlari rang-barang, mavzu doirasi keng. U har bir katta-kichik asarida kenja kitobxon do‘stlarini nimagadir o‘rgatadi, o‘rganishga, ibrat olishga, turmushda xulosa chiqarib yashashga chorlaydi.

Xalqda: “Birovga chuqur qazisang, unga o‘zing qulaysan”, degan naql bor. Bu borada “Kalila va Dimna”da juda ibratomuz bir hikoya bor. U har qanday odamga ta’sir qiladi:

Bir kuni Qoraquloq o‘rmon chetiga chiqib o‘tirgan edi, bir sichqonning jahd-u jadal bilan daraxt tomirini kemirayotganini ko‘rib qoladi.

Daraxt tilga kirib unga dedi:

Ey, dilozor va sitamkor! Nima uchun jonim rishtalarini qirqyapsan?

Sichqon uning nola-yu zoriga e’tibor bermay, o‘z ishini davom ettiraverdi. Nogah bir burchakdan ilon chiqib, sichqonga hamla qildi va bir zumda yutib yubordi. Qoraquloq bu voqeadan “Dilozorning jazosi ozor ekan”, degan xulosa chiqarib oldi.

Shu vaqt bir tarafdan tipratikan kelib, ilonning dumidan tishladi-yu, boshini ichiga tortib g‘ujanak bo‘lib oldi. Ilon jahl bilan unga o‘zini ura boshlagan edi, a’zoyi badanini tikanlar pora-pora qilib yubordi. Ilon o‘sha zahoti o‘ldi. Qoraquloq bundan ibrat darsi oldi. Ilon o‘lgach, tipratikan boshini chiqarib, uning yaxshiyaxshi joyidan tanlab yedi. Qorni to‘ygach, daraxt soyasida koptokdek bo‘lib yumalab, huzur qilib yotgan edi, nogah bir och tulki kelib qoldi. Tipratikanning nayzalaridan qo‘rqib, uni hiyla bilan o‘ldirmoqchi bo‘ldi. U tipratikanni ag‘anatib qorniga yozildi. Tipratikan yomg‘ir yog‘yapti shekilli deb o‘ylab, boshini chiqargan ham ediki, tulki bir hamla bilan uni cho‘rt uzdi, bo‘shashib qorni ochilib qolgan tipratikanni ishtaha bilan yeb oldi. Shu vaqt bo‘riga o‘xshagan vahshiy bir it kelib, tulkini turgan yerida bo‘g‘ib, uning go‘shti bilan ochligini qondirdi.

Qoraquloq bu ajoyibotlarni ko‘rib, hayron qolib yotar edi.

It endi dam olishga hozirlik ko‘rayotganda bir qoplon kelib, uning siynasidan oldi. Qoplon hali itni tugatmagan ham edi, ovchi kelib, bir o‘q bilan uni tinchitdi. Qoplonning joni hali uzilmagan edi, u yerdan bir otliq o‘tib qoldi. Unga qoplonning terisi yoqib, ovchi bilan urisha boshladi. Qilich solib, ovchining boshini tanidan judo qildi va qoplonning terisini olib yo‘lga tushdi. U yuz qadam ham yurmagan ediki, oti qoqilib, yerga yiqildi. Gardani sinib, shu onda halok bo‘ldi”.

Bolalar shoiri Hamza Imonberdiyev “O‘q” she’rida xuddi shunga yaqin bir voqeani yosh kitobxonga havola qildi. Kamondan bemavrid otilgan o‘q hayotda bosar-tusarini bilmaydi, u o‘ta dahshatli, qasd qilish ishtiyoqida hammaga dag‘dag‘a qiladi. O‘q hech kimni nazar-pisand qilmaydi, chor tomonni nobud qilaman, otaman, bag‘rini tilaman, o‘ldiraman, deb oldinga intilaveradi:

Kelib qoldi ro‘baro‘

Ona Jayron yo‘lida.

Quyosh ko‘kda qotdi tosh,

Qora ajal qo‘lida.

Gullar ma’yus egdi bosh

O‘zligin unutgancha.

Qochar Jayron quyunday

Tuyog‘idan chaqnar o‘t.

Jon o‘q, tegma, uyimda

Kutar bolam, ko‘zi to‘rt!

O‘q voz kechib nishondan,

O‘tib ketdi bir yondan.

Hamon uchib borar u

Nafasini yutgancha.

Kelib qoldi ro‘baro‘

Keksa Chinor yo‘lida.

Hoy, ko‘zingga qara-da, –

Titrab dodladi Chinor, –

Bag‘rimdagi inlarda

Axir palaponlar bor!

O‘q voz kechib nishondan,

O‘tar-ketar bir yondan…

Odatda, kim haddidan oshsa, yon-atrofdagilar bilan hisobkitob qilib yashamasa, o‘ziga ortiqcha bino qo‘ysa, albatta, hayotda qoqiladi. Chor tomonga dahshat solib, hammaning jonini olmoqchi bo‘lgan o‘q o‘ziga nisbatan zo‘rroq mergan otgan o‘qqa duch kelib vayron bo‘lishi kitobxon bolalarni quvontiradi.

Shoir she’rlarini rang-barang dedik. U haqiqatan ham shunday. “Tarbiyachi” asari buning yorqin isboti bo‘la oladi. Inson insofli, adolatli, or-nomusli bo‘lsa, har bir bosadigan qadamini o‘ylab, bilib tashlaydigan bo‘lsa, hayotda qoqilmaydi, baxtiyor bo‘ladi. Bunday odamlarni vijdonli, or-nomusli kishilar deb atashadi. Insondagi bunday ijobiy fazilatlarni birov unga hadya qilmaydi, o‘zini o‘zi kuzatadi, noo‘rin xatti-harakati uchun o‘zi javob beradi. Uning tarbiyachisi – vijdoni. Shu vijdon kuzatuvi uni har doim to‘g‘ri yo‘lga boshlaydi va to‘g‘ri yo‘lga solib turadi:

Tunov kuni futbolga

Ketayotsam tez shoshib,

Ko‘zi ojiz chol yo‘lda

Turgan ekan adashib.

 

Ikkilanib turdim men,

Biroz xayol surdim men.

Futbol zavqi bir dunyo,

Yo‘lni to‘pga burdim men.

 

To‘pga tegmasdan oyoq,

Solgan kabi tizginga,

Tarbiyachim o‘sha choq

Qaytardi-ku izimga.

 

Qarshi chiqmoq foydasiz,

Qayga boray da’voga?

Qo‘llaridan olib tez,

Yo‘l ko‘rsatdim bobomga.

Inson hayotda sog‘lom, tetik, qo‘rqmas, jasoratli bo‘lib kamol topishi zarur. Mabodo u soyasidan ham cho‘chib, hadiksirab, qo‘rqib yashaydigan bo‘lsa, bunday bola kelajakda omadsiz, tolesiz bo‘lib qoladi.

Hamza Imonberdiyev “Yolg‘izlikda” she’rida xuddi shu masala ustida to‘xtaladi. Botir o‘zi tabiatan qo‘rqoq bola. Qo‘rqqanga qo‘sha ko‘rinar deganlaridek, ayniqsa, kechqurunlari har qanday sharpadan cho‘chib, qo‘rqib yuradi. U kechqurun ko‘chaga chiqdimi, tamom, go‘yo qo‘shiq aytgandek baqirib-chaqirib, to‘polon qilib yuradi. Natijada u hammaning tinchini, oromini buzadi: mushuklar miyovlaydi, itlar vovullaydi, odamlar “hangmang” bo‘ladi. Voqea oydinlashgach, ko‘rsalarki, bu Botirning quyonyurakligi bo‘lib chiqadi:

Bilsak, Botir bu palla

Qo‘shiq aytib baralla,

Madad berib o‘ziga,

Bot-bot qarab iziga

Qo‘rqinchdan qochib borar.

Bolalar adabiyotida o‘y o‘ylash, xayol surish, xayoliy orzular bilan yashash ijobiy natija berishi to‘g‘risida ko‘p gapiriladi. Bunga misol qilib G‘afur G‘ulom, Quddus Muhammadiy, Po‘lat Mo‘min, Miraziz A’zam asarlaridan ko‘plab misollar keltirishimiz mumkin. Bolalardagi bunday shirin tuyg‘ularni Hamza Imonberdiyev ham to‘g‘ri payqay olgan. “Lofchilar – aldoqchilar” asarida u kichkintoylardagi mana shunday orzu-havasni o‘ziga xos usul bilan ochib berishga erishgan.

Ali xayolan qushcha shaklini yaratdi. Uni tomosha qilishga Valini chaqirdi. Vali ko‘rsaki, qushcha yo‘q. Lekin Alining bo‘sh kelmasligi kitobxonda yaxshi taassurot qoldiradi.

Ha, bolalar qush rasmini chizishadi, xayolan qushchalarga don berishadi. Bularning hammasi umumlashib, kelajak poydevorini bunyod etadi. Bu bolalarning kelajakda mustaqil mamlakatimiz kenja avlodini bilimdon, zukko, rahm-shafqatli bo‘lib kamol topishiga barakali ta’sir qiladi.

Hayvonot olamiga mehr qo‘yish, uni ehtiyot qilish, asrash, avaylash, do‘st tutunish bolalikdan, oiladan boshlanadi va bir umr insonga hamroh bo‘lib qoladi. Hamza Imonberdiyev bu haqda “Olamoshim” degan bir she’r yozgan. Bunday olib qaraganda bu asar juda oddiy, sodda, bolalarni o‘ylantirmaydigan, ularni hech narsaga o‘rgatmaydigan, xulosa chiqarmaydigan she’rlardan biriga o‘xshab ketadi. Lekin bir o‘ylab ko‘rilsa, tahlil qilinsa, ma’no va mazmuni, tarbiyaviy ahamiyati juda katta va eng ta’sirli she’rlardan biri ekanligi yarq etib ko‘zga tashlanib qoladi.

Tokchadagi qaymoqdan

Ko‘tarmay sira boshin,

Ichayapti qarasam,

Uyalmay Olamoshim.

 

Avvaliga “pisht” deb bir

Quvmoq bo‘ldim-u, biroq

Rahmim kelib negadir

Tikilib qoldim uzoq.

 

Quloqlarin chimirib,

Ichar edi bir mayin.

Beparvoligim sabab

Qorni ochgani tayin.

 

Oyoq uchida asta

Chiqib ketdim hovliga

Bir gal qaymoq yemasam

Yemabman-da, mayliga.

E’tibor bergan bo‘lsangiz, “Bir gal qaymoq yemasam yemabman-da, mayliga”ning o‘zi ijobiy holat, bag‘rikenglik, bir mayizni qirq bo‘lib yeyishga bolalikdan o‘rganishning boshlanishi. Bunday bolalar kelajakda haqiqiy inson bo‘lib kamol topishlariga shak-shubha yo‘q.

Hamza Imonberdiyev o‘zi bilimdon, o‘ta madaniyatli, to‘g‘riso‘z, halol, pok, ozod va obod O‘zbekistonimizni juda qattiq suyadigan ajoyib inson bo‘lganligi uchun ijodining mundarijasi ham shunday. Adolat masalasida u ko‘p jon kuydirar va bu haqda ko‘plab asarlar yaratgan edi.

Hadislarda to‘g‘riso‘z, halol, pok bo‘ling, deyiladi. Kimki bunga qattiq amal qiladigan bo‘lsa, el-yurt o‘rtasida xijolat bo‘lmaydi, obro‘-e’tibori oshadi. “Adolat kaliti” ertagida Hamza Imonberdiyev xuddi shu haqda gap yuritadi. Asar boshlanishidayoq yosh kitobxonlarni o‘ziga tortadi:

Hayron quyosh, loldir oy,

Necha kun-u necha oy

Ikki elat urushar,

Bir-birlarin qirishar.

O‘rtaga kimki tushsa,

Biz haqmiz, deb turishar.

Hamma gap, hamma balo ana shu “biz haqmiz”da. Buning asl boisi, sababini hech kim tushunmasligida. Qonli urush davom etaveradi. Bundan podshoh ham hayron:

Podshohning boshi qotgan,

Halovatin yo‘qotgan.

Ojizligin his etib.

Og‘ir xayolga botgan.

Chorasiz qolgan podshoh bu ishni – qonli urushni to‘xtatish chora-tadbirini qidiradi. Bu jumboqni yechadigan, urushga chek qo‘yadigan adolatli, xalq manfaatini o‘z manfaatidan yuqori qo‘yadigan bir Odilbek otli qozini toptiradi.

Odilbek halol, pok, adolatli. U og‘ir-bosiqlik bilan voqeani so‘rab-surishtiradi, so‘roq qiladi. Da’vogar-u aybdorlarning ko‘rsatmalari yosh kitobxonda haqiqat uchun kurashchi bo‘lish orzusini nish urdiradi. Da’vogarning:

Yigitimiz zo‘r edi,

To‘g‘ri, yosh-da, g‘o‘r edi.

U elatning bir qizin –

Latofatda yulduzin

Sevarkan, dil ochibdi,

Shu kun olib qochibdi.

U qizning og‘alari,

Qasoskor tog‘alari

Quvib yetib olibdi,

Yetib qilich solibdi.

Bechora bovirimizning

Tani yerda qolibdi.

Yovlar to‘lasin xunin,

Yo‘qsa ko‘radi kunin!

Chiqqunicha tandan jon,

Olishamiz, begumon!

Qozikalon, biz haqmiz,

Hukmingizga ilhaqmiz.

To‘g‘ri hal eting, illo, –

Deya bir xalta tillo

Uzatib chiqib ketmish, –

deyishi va pora berishi Odilbekni sergaklantiradi. U ishiga yanada jiddiy kirishadi. Aybdorlarning g‘irromliklari ham yotig‘i bilan kitobxon ongiga yetib boradi:

Yuzimiz yorug‘ eting,

To‘g‘ri hal qilib keting.

Haq qaror topsin, illo, –

Deya bir xalta tillo

Uzatishib, ko‘z qisib,

Chiqib ketmishlar pusib.

Hamma gap mana shunda. O‘sha pora sifatida berilgan ikkita xalta – boylikda. Mabodo Odilbek odil bo‘lmaganida xaltachalarni olib uyiga ravona bo‘lar edi. Ammo u nafsini tiyadi, xalqni o‘ylaydi, urushni to‘xtatish yo‘llarini qidiradi. Uning da’vogarning huzuriga chorlab voqeani mana bunday hal qilishi o‘quvchilarda katta taassurot qoldiradi:

Haq so‘z nishonga tegdi,

Raqib to‘liq bosh egdi.

Ayblarin tan olishib,

Mulzam bo‘lib qolishib,

Bir emas, qayta-qayta

Tavbasin ayta-ayta,

Deyishib yigit xuni

Tashlab ketishdi buni, –

Deb qo‘sh xalta tilloni

Da’vogarga uzatdi.

Yalt ko‘zi yonganini,

G‘ururi qonganini

Diqqat bilan kuzatdi.

Tugab deng olaqarash,

Bo‘libdi “yarash-yarash”.

Hamza Imonberdiyevning o‘nlab qo‘shiqlari, ko‘plab doston-ertaklari bolalar tilida kuylanmoqda, o‘qilmoqda.

 

Mamasoli JUMABOYEV

 

 

“Bolalar adabiyoti” (O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2013) darsligidan

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.