Furqatning noyob tashrifi

0
19
marta ko‘rilgan.

Kunlarning birida huzurimga nuroniy bir otaxon keldi. Salomlashdik. O‘zini Abdurashid Abdullayev deb tanishtirdi. So‘zlari samimiyat bilan yo‘g‘rilgan, tilidan dur to‘kiladi. Asli poytaxtning Katta Qa’ni dahasidan bo‘lgan bu kishining aytishicha, buvasi Mulla Rahim Toshkentning o‘tgan asr avvalidagi o‘qimishli, ziyoli kishilaridan bo‘lgan. Atoqli shoir Zokirjon Furqat Toshkentda yashagan davrida ular o‘zaro muloqot qilishgan. Poytaxtdan Samarqand va Buxoro orqali xorijga yo‘l olish oldidan shoir Furqat Mulla Rahimning uyida mehmon bo‘lgan. Ana shu muloqotlar va o‘rtalaridagi iliq munosabat natijasi o‘laroq Furqat “Keling, Mullo Rahim, yor axtarayluk” deb boshlanuvchi mashhur g‘azalini unga bag‘ishlagan.

Mulla Rahim bobo asosan qo‘ychilik, yilqichilik, yog‘ochfurushlik bilan shug‘ullangan. Halol tijoratdan topgan boyliklarini el-yurt manfaati, ilm-ma’rifat yo‘lida sarflagan. Furqat ishtirokida o‘tkazilgan mushoiralarda muntazam ishtirok etgan. Quyida e’tiboringizga A. Abdullayevning shoir Furqat hamda buvasi Mulla Rahim o‘rtasida samimiy munosabat aks etgan mo‘jaz maqolasini havola qilyapmiz.

Nurboy JABBOROV,
filologiya fanlari doktori, professor

 

Ulug‘ ma’rifatparvar Zokirjon Furqat hayotining Toshkent davri shoir ijodiy taqdirida alohida o‘rin tutadi. Shoir shaharning fozil kishilari bilan o‘zaro suhbatlarda, mushoiralarda muntazam ishtirok etgan. Jumladan, buvam Mulla Rahim bilan yaqin munosabatda bo‘lgan. Furqat Toshkentdan ketishi oldidan 1891 yil 13 mayda buvam ichki hovlida shoirni mehmon qilgan. Ziyofat u kishining uylanganidan o‘n yil o‘tib, o‘g‘il farzand ko‘rgani munosabati bilan tashkil etilgan. Mehmondorchilikda Furqatning maslakdoshlari Hakimboy, Qudoboy qozi, Qo‘chqorbek aka, Sher aka, Ko‘kaldosh madrasasi mudarrisi Sayfiddin A’lam, qo‘ni-qo‘shnilar qatnashgan.

Ziyofat yakunida tashrif buyurganlar nomidan Sayfiddin A’lam uy egasiga va aziz mehmon Furqatga tashakkur aytib, buvamning ishorasi bilan shoirga to‘n kiydirgan. Furqat esa mehmondo‘st, insonparvar toshkentlik do‘stlari, jumladan, Mulla Rahimboydan behad mamnun ekanini aytgan. Xayrixohligi, ilm bergani uchun Sayfiddin A’lamga minnatdorlik izhor etgan. Shoir shu mehmondorchilikdan biroz o‘tib, tug‘ilib o‘sgan shahri Qo‘qonga emas, Samarqand tomonga jo‘nab ketadi. Ketish oldidan buvamning oilasida farzand dunyoga kelgach, ayollari qazo qilganini, chaqaloqni enaga emizib qarayotganini eshitib, shu mavzuga mos she’r ham yozgan. Oradan bir asrdan ko‘proq muddat o‘tgan bo‘lsa-da, bu she’r ko‘nglimizga juda-juda yaqin. Mumtoz adabiyotimizning yirik namoyandalaridan bo‘lgan Furqat hayotidagi oilamiz kechmishiga bevosita aloqador voqea haqida yozish, qalam ahlidan bo‘lmaganim uchunmi, oson kechmadi. Abdug‘ani akamdan eshitishim bo‘yicha, ulug‘ shoirning buvamga atab yozgan she’ri qo‘lyozmasi Chorsudagi matbuot do‘konida ishlaydigan uzoq qarindoshimiz G‘afur Abduazimov qo‘liga furqatshunos olim Sharif Yusupov tomonidan yetkazilgan. Qa’ni qishlog‘imiz shahardan uzoq bo‘lgani uchun dastxat bizgacha yetib kelmagan. O‘sha davrdagi bayozlar asosida mazkur she’r matni Furqatning “Tanlangan asarlar”iga kiritilgan. Bobomning ismlarini she’r sarlavhasida qayd etib, tarixga muhrlagan Furqatdan juda-juda minnatdormiz. Mana, qalbimizdan chuqur joy olgan o‘sha she’r matni:

 

Keling, Mullo Rahim…

Keling, Mullo Rahim, yor axtarayluk,

Ko‘ngul marg‘ubi dildor axtarayluk.

Agarchi topmasak, bir yaxshi dilbar,

Yomondur gar sitamkor axtarayluk.

Yo‘luqturdi falak yakbora g‘amni,

Demasduk ranju ozor axtarayluk.

Yurakda dardi yo‘qlarni netarmiz,

O‘zimizdek dilafgor axtarayluk.

Jahon bog‘ini mahzun bulbulimiz,

Guleki bo‘lsa bexor, axtarayluk.

Vafolik yorni ahvoli shulmu,

Qo‘yung emdi, jafokor axtarayluk.

Bo‘lub hayron bu yerda turmasak xo‘b,

Kezib el necha miqdor axtarayluk.

Necha kundur ikovlon Furqatiymiz,

Visolini bo‘lub zor, axtarayluk.

 

She’rda shoirning va buvamning o‘sha kezdagi holati (ikkalasi ham jufti halolidan ayrilgan) ta’sirchan aks etgan. Abdurashid Abdug‘afurov “Zokirjon Furqat” kitobida yozishicha, Furqat Qo‘qonda ota-ona qoshida oila quradi, uylanadi. Ammo shoirning birinchi turmushi baxtli bo‘lmagan. “Xotun” radifli she’ri ana shunday vaziyat va kayfiyatda tug‘ilgan, deb taxmin etish mumkin. Shoirning Qo‘qonda ortiq tura olmasligining ham bosh sabablaridan biri shaxsiy hayotidagi notinchlik bo‘lgan.

Furqat bilan Mulla Rahim buvamni Sayfiddin A’lam tanishtirgan. Ko‘kaldosh madrasasining mashhur mudarrislaridan bo‘lgan Sayfiddin A’lam buvam bilan yaqin munosabatda bo‘lib, Ko‘kaldosh madrasasida unga saboq bergan. 1889 yili u Furqatni buvam bilan uchrashtirib: “Sizga mos ziyoli kishi”, deya tanishtirgan. Sayfiddin A’lam 1855 yili Toshkentning Eshonguzar mahallasida tavallud topib, shu yerda ulg‘aygan. Avval Ko‘kaldoshda, 1877–1887 yillarda Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil ko‘rgan. Arab va fors tillarini mukammal bilgan. Islom dini arkonlariga doir uch jildli kitob tasnif etgan. Kitoblari Buxoroi sharifdagi yetuk ulamolar hay’ati tomonidan yuqori baholanib, u kishiga “a’lam” unvoni berilgan. 1887 yili Toshkentga qaytib, Ko‘kaldosh madrasasida mudarrislik qilish barobarida oilasi bilan Katta Qa’nida dehqonchilik qilib ro‘zg‘or tebratgan. 1938 yil ko‘klamida qattiq xastalanib, 83 yoshida Eshonguzardagi hovlida (Kamolon) vafot etgan. Xo‘ja A’lambardor maqbarasining o‘ng tomoniga dafn etilgan.

Mulla Rahim buvamning hayot yillari taxminan 1859–1929 yillarga to‘g‘ri keladi. Boy tabaqadan bo‘lgani uchun ancha og‘ir kunlarni boshdan kechirganidan xabardormiz. Butun boyliklari, uy-joylari sho‘rolar tomonidan tortib olingan, ta’qib va tazyiq sharoitida yashagan. Afsuski, buvamning ulug‘ shoir Furqat mehmon bo‘lgan tabarruk uyi ham sho‘rolar ixtiyoriga o‘tib ketgan. Akamlar Katta Qa’nidagi boshqa hovlida, biz esa ko‘pqavatli uylarda yashaymiz. Biroq she’riyatimizning ulkan namoyandasi Furqatning Mulla Rahim buvamiz xonadonida mehmon bo‘lgani, unga bag‘ishlab she’r yozgani qalbimizga bir umr quvonch bag‘ishlab keladi. Avlodlarimizdan ana shunday ma’rifatli insonlar yetishmog‘ini umid qilamiz.

 

Abdurashid ABDULLAYEV,

Toshkent shahri

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.