Farhod Musajon

0
1320
marta koʻrilgan.

(1933–2013)

Oʻzining qisqa hajmli va hayajonli hikoyalari, mazmundor qissalari, kichkintoylarni toʻlqinlantiradigan pesalari bilan bolalarning quvonchlariga quvonch ulasha olgan qalamkashlardan biri Farhod Musajon 1933 yilda Toshkent shahrida tugʻilgan. 1956 yilda ToshDUning sharq fakultetini tamomladi. Bir necha yil 0ʼzbekiston radiosida, “Oʻzbekiston madaniyati” gazetasida, “Gʻuncha” jurnalida mehnat qildi. 1966 yildan esa “Oʻzbekfilm”da muharrir, keyinchalik bosh muharrir vazifalarida oʻz faoliyatini davom ettirdi.

F. Musajonning ilk asari 1955 yilda eʼlon qilingan. Shundan soʻng “Daradagi qishloqda” (1960), “Turdi, galstuk va men” (1970), “Oftobni quvlab” (1970), “Chin doʻstlik” (1976), “Chevar qiz” (1982), “Buloq suvi” (1982), “Turdi, velosiped va men” (1983), “Glotok rodnikovoy vodiʼ”, “Tekin tomosha” (1989) kabi kitoblarining maydonga kelishi bolalar uchun katta bayram boʻldi.

1977 yilda adib oʻzining bolalarga atab yozgan barcha hikoyalarini jamlab, yigirma ikki taboqdan iborat katta kitobini qayta ishlagan va toʻldirilgan holda chop ettirdi. Bu kitobini ham ilgarigisiga oʻxshab “Tekin tomosha” deb atadi. 0ldingisidan farqli oʻlaroq, bu kitob uch qismdan iborat: kichkintoylar uchun, oʻrtancha yoshdagilar va oʻsmirlar uchun.

Farhod Musajon ijodining oʻziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, uning aksar hikoyalari quvnoq hazil-mutoyiba hissi bilan sugʻorilgan. Adibning barcha hikoyalarida begʻubor va zavqli bolalik davri ruhiyati saqlangan. Shuning uchun uning hikoyalari oson oʻqiladi, oson hazm boTadi. Natijada taʼsir kuchi ham ortadi.

Adib ijodining yana bir jihati u oʻz personajlarini yomon yoki yaxshi, adabiy atamalar qoʻllab aytadigan boʻlsak, salbiy yoki ijobiyga ajratmaydi. Ularga baho berar ekan, feʼl-atvori qandayligini tasvirlar ekan hech qachon kuchli iboralarni, “ablah, iblis, yaramas, gazanda” va hokazo haqoratomuz, qattiq-quruq soʻzlarni ishlatmaydi. Zero, inson sifatida endi shakllanayotgan bolalarga nisbatan bunday oʻtkir soʻzlarni ishlatish insofdan va adolatdan emasligini tushunadi. U oʻz qahramonlarini, qandayligidan qatʼi nazar, oʻyinqaroqmi, lapashangmi, ayyormi, dangasami, maqtanchoqmi – hammasini birday sevardi va sevib tasvirlardi. Uning uchun yomon bola umuman yoʻq, kamchiligi boʻlishi mumkin, deylik yolgʻonchiroq, xasisroq, xudbinroq, lekin nokas bola yoʻq, har qanday bolani ham toʻgʻri yoʻlga solib yuborish mumkinligiga ishonardi. Va shu muborak maqsad yoʻlida ijod qildi.

Farhod Musajonning oʻziga xos uslubi bor edi. Uning asarlaridan bir parchagina oʻqigan odam muallifning kimligini aniqlab olishi mumkin. U aniq, sodda, tushunarli va ixcham yozardi. Shu sababli katta mahorat evaziga yillar davomida paydo boʻladigan va shakllanadigan badiiy soddalik tufayli uning asarlari oʻqimishli chiqadi. Bolalar tili bilan aytsak, hikoyalari “rostakam boʻlgan voqeaga oʻxshaydi”. Darhaqiqat, adib voqealarni xuddi hayotdagidek ishonarli va qiziqarli qilib soʻzlab beradi. Bu juda muhim. Negaki bolalar hikoya voqealariga ishonmasalar asarning taʼsir kuchi yoʻqqa chiqadi. Mana shu omil – ishontira olish mahorati Farhod Musajon ijodining eng muhim xususiyatlaridan edi.

Farhod Musajon barcha yoshdagi bolalar uchun yozdi. Uning kitoblari orasida maktabgacha tarbiya yoshidagi, maktab yoshidagi, kichik va oʻrta hamda katta yoshdagi bolalarga va oʻsmirlarga bagʻishlangan asarlarini ham uchratish mumkin.

Maʼlumki, maktabgacha tarbiya bolalar kitobxonligi, asosan, ota-onalar, tarbiyachilar tomonidan amalga oshiriladi. Bolalar oʻzlari tinglagan asarlari yordamida atrof-muhit bilan tanisha boradilar. Ona yurtga, tabiatga muhabbat xislatlari; mehnat qilish va mehnat ahlini hurmat qilish kabi fazilatlar shu yoshdan shakllana boshlaydi. Turmushda qizgʻanchiq boʻlmaslik, kasbhunar egallashga intilish, kattalarni hurmat qilish kabi ijobiy fazilatlar ham shular jumlasiga kiradi. Bolalarning pedagogikpsixologik xususiyatlarini yaxshi oʻrgangan Farhod Musajon kichik yoshdagi bolalarga bagʻishlab “Eng yaxshi chana”, “Shodiyona kun”, “Shiqildoq”, “Pahlavon va nimjon”, “Sovgʻa”, “Ajoyib buzoqcha”, “Yaxshilik”, “Toʻlab ber”, “Varrak”, “Dogʻ” kabi oʻnlab hikoyalar yaratgan.

Adibning “Varrak” asarining mazmuni oddiygina varrak yasash voqeasi asosiga qurilgan. Asarda kichkintoylarni bolalikdan boshlab mustaqil harakat qilishga chaqiriladi.

Ana shunday jozibali asarlaridan yana biri “Eng yaxshi chana”dir. Bu hikoyada qoʻli ochiq, saxovatli, bagʻri keng boʻlish, xasis, ziqna boʻlmaslik kabi gʻoyalar kichkintoylar ongiga yetkaziladi.

Latifjonga dadasi chana olib beradi. Quvonchdan bolaning boshi koʻkka yetay deydi.

Latifjon boshda ancha qizgʻanchiq boʻladi. Shuning uchun chanada bitta oʻzi uchadi. Boshqalarni chanaga yaqin keltirmaydi, unga birovning qoʻli tegib ketsa, chanani koʻtarib uyiga chopadi.

Latifjonning dadasi oʻgʻlidagi bunday qizgʻanchiqlikni payqaydi, lekin unga pand-nasihat qilib oʻtirmaydi. Aksincha, quyidagi ibratli hikoyatni keltiradi:

– Bilasanmi, – debdi dadasi oʻgʻliga, – men bu ajoyib chanani qayerdan oldim? Bunaqasi magazinda sotilmaydi, bu buyurtma bilan qoʻlda yasalgan chana. Uning yoshi oltmishda. Ha, oltmish yil burun bu chanani bir ogʻaynimning dadasi olib bergan ekan. Ogʻaynim oʻsha paytda sendek ekan. Chananing chiroyliligini koʻrib uchishga uning ham koʻzi qiymabdi. Kattaroq boʻlganimda ucharman, hozir bolalar tortib olib eskitib qoʻyishadi, deb asrab yuraveribdi. Oradan yillar oʻtibdi, bir kuni qarasa bolaligi tugab, chol boʻlib qolibdi. Endi unga chana kerak emas ekan, chunki qariganda uyalmasdan chana uchadimi?! Ogʻaynim chanani menga sovgʻa qilar ekan, begʻubor bolalik chogʻimda maza qilib ucholmadim, ishqilib sening oʻgʻlingga yaxshi xizmat qilsin dedi. Shunaqa, oʻgʻlim, qizgʻanchiq odam zavqdan mahrum boʻladi!

Latifjon boshda dadasining bu gaplariga tushunolmaydi. Yuragining allaqayeri jiz etgandek boʻladi. Nihoyat u dadasiga yuzlanib:

– Ertadan boshlab ayamasdan uchaman, – dedi.

Adibning “Sovgʻa” hikoyasi bolalarni mehnatkash boʻlishga

daʼvat etadi. Oqiljonning gul ekishi, uni mehr bilan parvarish qilishi kichik kitobxonda katta taassurot qoldiradi.

“Turdi, galstuk va men” hikoyasi uzoq yillardan beri yosh kitobxonlarning sevimli asarlaridan biri sifatida eʼzozlanib kelinadi.

Hikoyada ozodalik, shahar tozaligi uchun kurashish bosh masala qilib qoʻyiladi. Turdi va Gʻiyos kabilarning shahar tozaligida faol qatnashmaganliklari, dangasaliklari fosh qilinadi.

Xullas, Farhod Musajon oʻzining maktabgacha va maktab yoshidagi kichik bolalarga bagʻishlab yozgan hikoyalarida salmoqdor fikrlarni sodda, bolalarbop shaklda aytadi. Adib nasihat qilish yoʻlidan bormaydi, aksincha, bolalar hayotida koʻp uchrab turadigan oddiy voqealarni tasvirlaydi va aytmoqchi boʻlgan muhim gaplarni ana shu voqealar magʻziga singdirib yuboradi.

Farhod Musajonning “Orzuga ayb yoʻq”, “Boʻsh kelma, Aliqulov”, “Buloq suvi” kabi va boshqa qissalari oʻzbek bolalar adabiyotida muhim oʻrinda turadi.

Farhod Musajon dramaturg sifatida ham yoshlarning mehrini qozongan. “Xayolparastlar”, “Oq kabutar”, “Sabil qoldi”, “Oʻgʻlimni qaytarib beringlar” pesalari shular jumlasiga kiradi.

Bular orasida, ayniqsa, “Oʻgʻlimni qaytarib beringlar” asari mashhur. Dramaturg uning nomini oʻzgartirib “Najot istab” deb qaytadan ishladi. U hozirgi Oʻzbek Milliy teatrida sahna yuzini koʻrdi. Dushanbeda, va Almatida, Tataristonda qoʻyildi.

Pesada, asosan, bola tarbiyasida ota-onaning oʻynaydigan beqiyos katta roli haqida gap boradi.

Farhod Musajonning kattalarga bagʻishlab “Bahor nafasi”, “Bu koʻzlarga ishonsa boʻladi”, “Xotin kishining raʼyi”, “Koʻr shofyor”, “Zoʻraki kashanda”, “Nozik masala”, “Kalla-pocha”, “Himmat”, “Bogʻ koʻcha” kabi kitoblari bosilib chiqqan.

 

Mamasoli JUMABOYEV

 

“Bolalar adabiyoti” (Oʻqituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2013) darsligidan

 

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.