Elektron pochtadagi xabardan xavfsizlik tizimi xodimlari qanday xabar topgandi?

0
62
marta ko‘rilgan.

Elektron pochta orqali yozishmalar, umuman, internetda qanday muloqot qilinayotgani kim(lar)dir tomonidan ko‘rib-kuzatib turilishi, garchi ularda biror maxfiy sir bo‘lmasa-da, o‘zganing nazoratini his qilib turish, tabiiyki, har qanday kishiga erish tuyuladi. Chunki har holda insonning daxlsiz huquq-erkinliklari degan gaplar bor. Vaholanki dunyoda faoliyati aynan shu maqsadga qaratilgan, elektron pochtalar, internetdagi muloqotlarni nazorat qilish imkoniga ega idora bor. U ramzida oyoqlarida kalit tutib turgan burgut aks etgan AQSH Milliy xavfsizlik agentligi (MXA) bo‘lib, o‘tgan asr oxirlarida 26 ming xizmatchiga, 12 milliard dollarlik byudjetga ega bu tashkilot dunyo miqyosida elektron razvedka axborotlarini to‘plash bilan shug‘ullanar, shu bilan bir qatorda yarim asrdan oshiq vaqt davomida AQSH axborot tizimini himoya qilib kelayotgandi. Qizig‘i, o‘sha paytda Amerika aholisining ham atigi 3 foizigina bunday tashkilot borligini bilarkan, xolos.

Amerikalik yozuvchi Den Braunning 1998 yilda yozilgan va oradan 20 yil o‘tib o‘zbek tiliga o‘girilgan “Raqamli qal’a” romanida shu haqda so‘z boradi. Aytishlaricha, Den Braun o‘zi dars beradigan universitetdagi talaba do‘stiga hazillashib elektron pochta orqali AQSH prezidentiga suiqasd qilmoqchi ekanini yozgan va shundan so‘ng Milliy xavfsizlik agentligi xodimlari tomonidan qo‘lga olingan. Vazifasi fuqarolarni kuzatib borish bo‘lgan sirli agentlik adibni qiziqtirib qo‘yadi va u elektron xavfsizlik haqida asar yozishga qaror qiladi. Uyga qaytib asarni yoza boshlagan paytda esa elektron pochta orqali kelgan virus kompyuterining qattiq diskini kuydirib yuboradi…

Xullas, romanda yozilishicha, Merilenddagi Fort Mid shahrining ko‘z ilg‘amas o‘rmonli qoyalari orasiga yashiringan, maydoni 15 gektarni tashkil etadigan agentlik prezident Trumen tomonidan 1952 yil 4 noyabr kuni tashkil etilgan. Asosiy qarorgohi joylashgan binoning tomi 500 dan ortiq katta-kichik antennalar bilan to‘lib-toshgan, hajmi 18 kvadrat kilometrga yoyilgan bo‘lib, bu Markaziy razvedka boshqarmasidan ikki baravar katta, bino ichida 8 million fut telefon kabellari bor edi.

MXAning dunyodagi barcha sun’iy yo‘ldoshlar, josuslar, yozma yoki og‘zaki axborotni nazorat qiluvchi global razvedka bo‘linmasi – Comint bo‘lib, har kuni shubhali tuyulgan minglab suhbatlar, ma’lumotlar MXA tahlilchilariga rasshifrovka uchun yuborilar, ular tomonidan kodlari yechilib, o‘rganilardi. FQB, MRB, AQSH Interpoli biror ma’lumotni olish uchun MXA razvedkasiga suyanadi. Kriptograflar fosh etgan axborotlarning aksariyat qismi haqiqatan ham AQSH hududidagi hukumatning xavfli dushmanlari, adovat ruhidagi fraksiyalar va terrorchi guruhlarga tegishli bo‘lib chiqadi.

80-yillarda internet, so‘ngra elektron pochta keng ommalashadi. Ko‘pchilik nazdida E-maildan yuborilgan xabar havo orqali emas, yer ostidagi fiber-optik simlarda uzatilgani sababli ularni yashirincha eshitish, o‘qish mumkin emas edi. Bu o‘z navbatida telefondagi maxfiy suhbatlari yashirincha eshitilish xavfidan doim bezovta bo‘lib kelgan jinoyatchilar, terrorchilar va josuslar uchun ayni muddao bo‘ladi.

Biroq MXA texnik mutaxassislari uchun internet orqali yuborilayotgan shaxsiy axborotni topib, ushlab qolish juda oson ish bo‘lib, shu ma’lumotlar asosida yuzlab, minglab jinoyatlar fosh etilayotgandi.

Bu, tabiiyki, internet foydalanuvchilari o‘rtasida noroziliklarni keltirib chiqaradi. Siyosat va jinoyatga aloqasi yo‘q odamlar ham elektron pochtadan foydalanishga xavfsirab qoladi.

MXAga javob tariqasida uddaburon dasturchilar elektron pochtani himoyalash usullari ustida bosh qotira boshlaydi va maxsus shifr o‘ylab topishadi. U foydalanishga qulay dasturdan iborat bo‘lib, uning vazifasi yuborilgan xabarni o‘qib bo‘lmas darajada kodlashtirish edi. Endi xabar yo‘llovchi yuborgan maktub qabul qiluvchidan boshqaning qo‘liga tushib qolganda ham uni o‘qishning iloji yo‘q edi.

Asar qahramonlaridan biri Syuzan Fletcher tilidan aytilganidek, kriptografiya, ya’ni kodlarni ochish xuddi xorijiy tilni o‘rganishga o‘xshaydi. Dastlab ko‘rganingda matnga tushunmaysan. Lekin uning tuzilishi bilan qoidalarni o‘rganganingdan keyin belgilarning asl ma’nosini chaqishni boshlaysan.

Tarixdagi birinchi kodli xabarni esa Yuliy Sezar yozgan. Imperatorning xat tashuvchilariga hujumlar avj olib, uning maxfiy yozishmalari o‘g‘irlanishi xavfi kuchaygach, Sezar himoya chorasi sifatida xatlarni shifrlash usulini o‘ylab topadi, bunga matnning harflari o‘rnini begonalarga tushunarsiz bo‘lgan tarzda o‘zgartirib, bir qaraganda, ma’lumotni ma’nosizdek ko‘rsatish hisobiga erishgandi. U kashf etgan usul shundan iboratki, matnning hajmiga qarab har bir yozishmadagi harflar soni qat’iy belgilangan bo‘lib, ular faqatgina kvadratiga bo‘linuvchi sonlardan tashkil topardi. Masalan, o‘n olti, yigirma besh, qirq to‘qqiz va hokazo. Sezar ishonchli xodimlariga o‘zi yuborgan xabarni o‘qish uchun matndagi harflar soni qaysi raqamning kvadratiga teng bo‘lsa, ularni xuddi shuncha qatorga ketma-ket taqsimlash va hosil bo‘lgan natijani yuqoridan pastga qarata o‘qishlarini tayinlagan.

Vaqt o‘tib, Sezar boshlab bergan harflarni chalkashtirish orqali yozishmalarni himoyalash usuli boshqalar tomonidan o‘zlashtirilib, yanada murakkablashtiriladi. Ikkinchi jahon urushi davrida natsistlar tomonidan qurilgan kodlash mashinasi – Enigma o‘ziga kiritilgan axborotni sanoqli daqiqalar ichida umuman anglab bo‘lmaydigan, beo‘xshov belgilar to‘plamiga aylantirib bergan. Enigma shifrlagan ma’lumotni faqat boshqa bir xuddi shunday mashina rasshifrovka qila olgan.

Dastlab foydalanilgan kalit so‘zlar MXA hisoblash mashinalari taxmin qilib topishi mumkin bo‘lgan darajada qisqa edi. Masalan, agar kerakli kalit so‘z o‘nta raqamdan iborat bo‘lsa, kompyuterga o‘n xonali barcha sonlar kalit so‘z sifatida sinab ko‘rishga buyruq berilgan, natijada ertami-kech, to‘g‘ri shifr topilgan. Bu ko‘p vaqt talab etgan, biroq natija berishi aniq bo‘lgan.

Ammo 90-yillarda kalit so‘zlar ham murakkablashib, bitta “kalit”ning o‘zi ellikdan oshiq belgiga ega bo‘lib, elektron mashinalar kodni ochish uchun yillab vaqt sarflashiga to‘g‘ri kelgan. MXAning eng tezkor kompyuteri kodni topish uchun 19 yil vaqt sarflashi aniqlangandan so‘ng bu usuldan endi ortiq naf yo‘qligi oydinlashadi.

Natijada MXA mutaxassislari 500 ming ish soati va 1,9 milliard dollar evaziga dunyoda yagona nusxadagi eng qimmatbaho superkompyuter – Transxabarni yaratishadi. Apparatning asosiy manbai, to‘qson foiz qudrati bino ostidagi olti qavatdan iborat bunkerga yashirilgan, tashkilot esa superkompyuterga ega ekanini tan olmay kelgan. Chunki dunyo miqyosida kompyuter foydalanuvchilari tomonidan tashkil etilgan koalitsiya – Elektron chegaralanish jamiyati hukumat agentliklarini, ayniqsa, MXAni shaxs daxlsizligini poymol qilishda ayblab kelardi.

3 milliondan oshiq protsessorni o‘z ichiga olgan Transxabar eng murakkab kalit so‘zlarni ham qisqa vaqtda yecha olardi. Masalan, dastlab mashina 46 belgili kodni ochish uchun 12 daqiqa sarflagan, xolos. Bu Transxabar eng kuchli elektron hisoblash mashinasidan million marta kuchli degani edi.

Biroq kunlarning birida Transxabar 44 belgili kodni 15 soatda ham yecha olmaydi. Ma’lum bo‘lishicha, MXAning sobiq xodimi o‘zi ishlagan idoraning cheksiz imkoniyatlariga norozilik belgisi sifatida “Raqamli qal’a” deb nomlangan maxsus algoritm ishlab chiqadi. Holbuki Bergofskiy qonuni bo‘yicha kompyuter keraklicha kalit so‘zlarni sinab ko‘rsa, ular orasidan to‘g‘risini topa oladi. Aksincha bo‘lsa, bunga sabab kodning o‘ta himoyalangani emas, kompyuterga yetarlicha vaqt berilmaganida.

Biroq oradan 20 soatlab vaqt o‘tadi hamki, superkompyuter “Raqamli qal’a” kodini yecha olmaydi. Voqealarning keyingi zanjiridan ayon bo‘ladiki, Transxabarning maxsus himoyasi chetlab o‘tilib kiritilgan algoritm virus bo‘lib, u MXAning himoya filtrlarini vayron etishga qaratilgan, bu o‘z navbatida Amerikaning sun’iy yo‘ldosh orqali tasvirga tushirilgan dushmanlar harakatlanish strategiyasi haqidagi, qurolsozlik bilan bog‘liq yangi loyihalar sxemalari, maxfiy topshiriqlari hisobotlari, chet eldagi josuslari bilan to‘lib-toshgan bazasini butun dunyoga fosh etardi. Yanayam aniqrog‘i, filtrlar bo‘lmasa, bazadagi barcha ma’lumotlarni tashqaridagi istalgan odam bemalol o‘qiy olish imkoniyatiga ega bo‘lardi.

Dunyodagi eng maxfiy agentlik hujjatlari xakerlar hujumidan omon qoladimi, ularning qaysi hujjatlari dunyoga tarqalib ketadi – bular haqida kitob mutolaasi orqali bilib olish mumkin. Garchi kitob yuksak adabiyot talablariga javob bermasa-da, o‘z nomi bilan bestseller, ko‘p o‘qiladigan va ko‘p sotiladigan (shu paytgacha Den Braunning 300 million nusxada kitobi sotilgan ekan) asar sifatida sun’iy, ochiq sahnalarga ham ega bo‘lsa-da, qiziq ma’lumot va voqealari bilan o‘quvchi e’tiborini tortadi, shunday ekan, uni o‘qib chiqish foydadan xoli bo‘lmaydi.

 

NASRIDDIN

 

qashqadaryogz.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.