Chingiz Aytmatov saboqlari

0
49
marta ko‘rilgan.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevning shu yil 2 apreldagi “Buyuk adib va jamoat arbobi Chingiz Aytmatov tavalludining 90 yilligini keng nishonlash to‘g‘risida”gi qarori mamlakatimizda kitob mutolaasi, yoshlar tarbiyasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida tanlanganini yana bir marta isbotladi. Zero, Chingiz Aytmatov dunyoga kitob bergan, kitob orqali insoniyat oldida turgan muammolardan xalos bo‘lish yo‘lini ko‘rsata olgan adib sanaladi.

XX asrda jahoniy shuhrat topgan adiblar anchagina. Ammo ularning orasida Chingiz Aytmatov o‘zining fazoviy tafakkur tarzi, inson kamoloti hamda taraqqiyotiga to‘siq bo‘layotgan illatlarni jasorat bilan fosh qila olgan, ayni paytda dunyo adabiyotining ilg‘or an’analarini ham milliy, ham umumturkiy adabiyotga dadillik bilan olib kirgan, bu an’analarning nafaqat qirg‘iz, balki butun turkiy adabiyotda sintezlashishiga ulkan hissa qo‘shgan, asarlarida o‘rtaga tashlangan masalalar qanchalik milliy bo‘lsa, shunchalik umuminsoniy ekanligi, umuman, adib Yer sayyorasiga, banibasharga taalluqli eng og‘riqli, eng iztirobli, eng dolzarb muammolarni badiiy va falsafiy mushohadaga aylantira olgan, mazkur muammolarga o‘sha paytning o‘zidayoq oltita qit’aning ham e’tiborini qaratgan, adabiyotning zamon bilan uyg‘un keladigan nuqtalarini topa olgan ulkan va betakror iste’dod ekanligi – noyob adabiy hodisaligi bilan alohida ajralib turadi.

Turkiy adabiyotda dunyo miqyosida Chingiz Aytmatov darajasida tan olingan boshqa bir adibni topolmaymiz. Boshqa adiblarning dunyoviy ko‘lamiga zarracha soya solmagan holda, Aytmatov asarichalik bironta turkiy adabiyot vakilining ijodiy mahsuloti hali dunyoning 180 dan ortiq tillariga o‘girilmaganini tan olish kerak. Jahonda sanoqli adiblar egallagan cho‘qqini turkiy adabiyot vakillaridan hozircha faqat Chingiz Aytmatovgina egallab turibdi. Bugungi kunda tadqiqotchilar adibning asarlari jahon tillarida 80 million nusxadan oshiq chop qilinganini e’tirof etishmoqda. Bu fakt adib nomini XX asrning eng ko‘p va xo‘p muhokama etilgan Jan-Pol Sartr, Alber Kamyu, Maks Frish, Fridrix Dyurrenmatt, Gabriel Garsia Markes, Vargas Losa, Karlos Fuentes, Kendzaburo Oe kabi so‘z san’atkorlari safidan joy olganini bildiradi. Bu adiblar faqat bir asrda yashagani uchun emas, balki so‘zga bo‘lgan e’tiqodlariga, o‘z davriga qarata aytgan gaplariga, o‘z davrini muqarrar ma’naviy, ekologik fojialardan ogohlantirishlariga ko‘ra ham jahon adabiyotining peshqadam vakillari sanalishadi. Ular adabiyotning tasavvur, did, ifoda, shartlilik usullarini isloh etishdi, XX asr so‘z san’atini yangi bosqichga, yangi maqomga, yangi cho‘qqiga ko‘targan o‘zidan oldingi salaflarining munosib izdoshlari ekanini ijodlari, xizmatlari, adabiyotga, So‘zga qo‘shgan hissalari bilan isbot qilib berdilar.

Chingiz Aytmatov asarlarida ko‘tarilgan muammolar yuqorida nomlari zikr etilgan adiblar o‘rtaga tashlagan va tahlil qilgan muammolar hamda shu davrning adabiy maromi bilan uyg‘un va hamohang ediki, adib inson hamda olam haqida o‘z og‘riqlarini, iztiroblarini, o‘y-kechinmalarini, katta harflarda yoziladigan, yangi davrda tobora kamayib borayotgan Inson va insoniy fazilatlar haqidagi orzu-armonlarini asarlari orqali bayon etib berdi. XX asrning buyuk adiblari Frans Kafka, Jeyms Joys, Alber Kamyu, Uilyam Folkner, Marsel Prust, Ernest Heminguey, Tomas Eliot kabi majruhlashish, mahkumlashish, mohiyatsizlanish sari yuz tutgan Inson Qalbini himoya qildi, uning tashqi hamda ichki tajovuzlarini, tahdid va ta’qiblarini ko‘rsatib, tahlil qilib, asoslab berdi. Mafkuralar, ta’limotlar, g‘oyalar toptab tashlagan inson sha’nini, inson nomini, inson g‘ururini So‘z maydonida himoya qildi; so‘z bilan, qalam bilan texnokratlashayotgan, moddiylashayotgan, manfaatlashayotgan, mafkuralashayotgan, o‘zini yaratgan asosdan tobora uzoqlashib, uzilib, yolg‘izlik, ma’nisizlik, xudbinlik, yovuzlik, johillik sari ketayotgan bashariy zalolatga, bashariy mahkumlikka, bashariy manqurtlikka, bashariy qabohatga qarshi murosasiz kurashdi.

Gap shundaki, yuqorida nomlari zikr etilgan dunyo adabiyoti vakillarining har biri alohida dunyo: jahon adabiyotida o‘z uslublari, o‘z qarashlari, insonni tahlil etishdagi o‘z yo‘nalish, o‘z ohang, o‘z konsepsiyalariga ega. Kafka, Kamyu, Sartrlar dunyoga, odamga ekzistensialistik yondashgan bo‘lsa, Maks Frish, Fridrix Dyurrenmatt, Kendzaburo Oe asarlarida biz texnokratlashayotgan, o‘z tabiiy zaminidan uzilgan insonning botiniy dunyosi manzaralari hamda fojiasi tahlilini ko‘ramiz. Gabriel Garsia Markes, Karlos Fuentes, Vargas Losalar Borxes, Onetti, Pedro Paramolar reallik bilan ro‘yo, voqelik bilan tasavvur fusunkor realizm adabiyotining ajralmas bo‘lagi, hatto insonni tadqiq etishdagi yangi usuli ekanini isbotlab berishdi. Bu uslubda ertaklar, miflar, afsonalar, rivoyatlar, xayol badiiy vositaga aylanib ketadi, badiiy shartlilik yanayam shaffoflashadi, inson botinining ifodasi yanayam badiiylashadi, jozibalashadi, timsollashadi, chuqurlashadi. Chingiz Aytmatov esa XX asrga xos uslublarni, jumladan, yuqorida nomlari zikr etilgan yozuvchilarga xos bo‘lgan barcha uslubni, yangi ifoda usullarini, qarashlarni, tashbehu talqinlarni o‘z ijodida, o‘z badiiy olamida birlashtira oldi.

“Jamila”, “Yuzma-yuz”, “Bo‘tako‘z”, “Erta qaytgan turnalar”, “Sarvqomat dilbarim” kabi qissalarda insonga va voqelikka ekzistensialistik munosabatni ko‘rsak, “Oq kema”, “Ona yer”, “Asrga tatigulik kun”, “Sohil bo‘ylab chopayotgan olapar” asarlarida biz fusunkor realizmga xos bo‘lgan uslubni – mif hamda asotirlarning, shartlilikning, fantasmagoriyaning badiiy vositaga aylanib ketganini, “Kassandra tamg‘asi”, “Fudziyamaga og‘ish”, “Kunda” (o‘zbek tiliga “Qiyomat” deb tarjima qilingan) asarlarida texnokratlashayotgan inson fojiasi tahlilini ko‘ramiz. Shunga ko‘ra, qat’iyat bilan aytish mumkinki, Chingiz Aytmatov jahon adabiyotining XX asr 60–90-yillariga xos bo‘lgan barcha uslub, yo‘nalish, muammo, masala, tahlil, ifoda usuli, umuman, barcha ilg‘or an’analarini o‘z ijodida namoyon eta olgani, ijodiy laboratoriyasida sinab ko‘rgani, sintez qilgani bilan ham e’tiboru e’tirofga loyiq adibdir. Zotan, Chingiz Aytmatov zamonaviy turkiy adabiyotga jahoniy ko‘lam, jahoniy miqyos, jahoniy nigoh olib kirdiki, buyuk va betakror asar “Boburnoma”dan so‘ng dunyo nazaridan chetda qolgan turkiy badiiy tafakkurga yana banibashar e’tiboriyu e’tirofini qarata boshladi. Ana shu xizmatining o‘ziyoq Chingiz Aytmatovning nafaqat qirg‘iz yoki umumturkiy, balki jahon adabiyotida mustahkam, metindek faxrli, sharafli o‘rni borligini ko‘rsatadi.

Adib eng so‘nggi asarigacha inson qalbini, uning ko‘nglini himoya qildi, uning ma’naviy tanazzul botqog‘idan qutulishidan umid uzmadi. Biz Jamila, Asal, Bola, Mo‘min, To‘lg‘onoy, Edigey, Avdiy va boshqa obrazlarda insonga xos qalb tarovatini, insonning kelajagi hamda ertasiga, uning irodasi va qudratiga ishonchni his etamiz.

“Sohil bo‘ylab chopayotgan olapar” asari insonga bo‘lgan umidning yorqin namunasi sanaladi. Bolani – kelajakni saqlab qolish uchun, eng so‘nggi tomchi suvni ichib qo‘ymaslik uchun kattalar birin-ketin halok bo‘lishadi: agar kattalar o‘zlarini kelajakni – bolani saqlab qolish uchun qurbon qilishmaganda chanqoqlikdan bola – kelajak ham halok bo‘lardi. So‘nggi tomchi suv bilan tirik qolgan bola o‘z manziliga – ona makoniga yetib boradi. Bu inson va uning yelkasidagi mas’uliyat haqidagi, baniolam hamda odam uchun kelajakni saqlab qolish haqidagi timsoliy xulosa, timsoliy hikmat edi. Haqiqiy inson o‘zi yashab turgan zamin, sayyora, uy ertaga bolalariga ham qolishi uchun bugungi so‘nggi obihayot tomchilariga aylanayotgan ma’naviy, insoniy fazilatlarni, ezgulikni, olam va tabiat bilan uyg‘unlikni asrab qolishi, uni avlodlarga yetkazishi shart hamda zarur. Insonni faqat shu yo‘l qutqara oladi, faqat shu yo‘l bilan kelajak asrab qolinadi.

Chingiz Aytmatov asarlarini o‘qigan har bir o‘quvchi hayot, inson, olam, tiriklik haqida olam-olam saboqlar, xulosalar, fikrlar oladi. Bu saboqlar uni ma’naviy komillik sari yo‘lga undashiga, bu yo‘lda o‘quvchiga madad berishiga, mayoq va saboq vazifasini o‘tashiga shubha yo‘q. Zero, kitob mutolaasi inson uchun hamisha ma’naviy saboq hamda ma’naviy mayoq vazifasini o‘taydi, uni o‘tmishdan saboq olib, kelajak uchun yashashga o‘rgatadi.

 

Nazar ESHONQUL,

yozuvchi

 

“Ijod olami”, 2018/4

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.