Buyuk ummondan bahralar

0
52
marta ko‘rilgan.

Turli janrlardagi asarlarda hazrat Alisher Navoiy siymosi o‘zga xos badiiy talqin etib kelinadi. Albatta, o‘z asarlarida Alisher Navoiy siymosini yaratishga urinish ijod ahlining deyarli barchasi uchun xosdir. Ularning asarlari orasida ixcham lirik lavhalar ham, yirik epik asarlar ham mavjud. Muhimi, bu asarlarning aksariyatida Alisher Navoiyning sermazmun hayoti hamda serqirra faoliyati butun rang-barangligi bilan namoyon bo‘lgan. Ularni o‘ziga xos navoiynomaning alohida-alohida sahifalari sifatida tasavvur etish mumkin.

Atoqli shoir Abdulla Oripov buyuk bobokalonimiz obrazini yaratishda zamonamiz shoirlaridan ancha ilgarilab ketgan. Jumladan, “O‘zbekiston” she’rida shoir mana bunday yozadi:

Besh asrkim nazmiy saroyni,

Titratadi zanjirband bir sher.

Temur tig‘i yetmagan joyni,

Qalam bilan oldi Alisher.

Dunyo bo‘ldi chamanim manim.

O‘zbekiston Vatanim manim.

Shoir she’riyati hikmatga yo‘g‘rilgani, obrazli tasvirning yorqinligi, hayot haqiqati badiiy haqiqatga yuksalgani bilan alohida ajralib turadi.

Xayol kabi keng erur olam,

Mayda gapni ko‘tarmagay she’r.

Kerak bo‘lsa mening uchun ham,

Javob berar bobom Alisher.

Bu kabi satrlar shoirning qiyofasini, poetik ohanglarini belgilaydi desak, xato qilmaymiz. Mana, Abdulla Oripov buyuk salafi haqida nima degan: “Ayonki, buyuk Navoiy ijodi va faoliyati ulug‘ bir ummondir. Uning tubiga yetish yoxud bu bahrni daf’atan baholash necha-necha avlodlarning ham umriga tatigulikdir… Navoiy o‘z san’atini, g‘azaliyotini faqat san’at bezagi uchungina emas, balki aniq murodu maqsadlar uchun, ezgu g‘oyalari, niyatlari uchun xizmat qildirdi. Uning betakrorligi ham ana shunda…”.

Abdulla Oripov buyuk salafining san’atxonasidan qanday saboq olganini quyidagicha ifoda etgan: “… Men Navoiydan masalaning mohiyatiga kirishni, she’rni sehrli tayoqchaday o‘ynatishni o‘rgandim”.

Jahonki muqaddas neni ko‘ribdi,

Bariga onasan, ey qodir hayot.

Besh yuz yil naridan boqib turibdi,

Nurli bu yuzlarga nuroniy bir zot.

“Nuroniy bir zot” Abdulla Oripovning Navoiyga nisbatan qo‘llagan ko‘plab epitetlaridan bittasi. Albatta, mazkur parchadagi tayanch tushunchalar ifodasi sifatida muqaddas, hayot, besh yuz yil kabi so‘zlarni ham ajratish joiz bo‘ladi. Ayni mana shu so‘zlar band mazmunining yaxlit bir holda, quyma xulosa tarzida jaranglashiga asos bo‘lgan.

Dunyoda biror nom qoldirmoq uchun,

Yurt buzish shart emas degan gap-ku rost.

Kimdir pesh qilganda nayzaning kuchin,

Alisher qalamni ko‘rsatdi, xolos.

Abdulla Oripovning Navoiy obraziga ijodiy yondashuvi o‘ziga xos: uningcha, shoir timsoli milliy iftixorimiz, g‘urur va sharaf-shonimizdir, chunki “Uning nomi bilan birga bitilgan Dunyo daftariga o‘zbek degan nom”. Abdulla Oripov uchun Alisher Navoiy buyuklarning buyugi, ustozlarning ustozi, uning “ijodi va faoliyati ulug‘ bir ummondir”. She’r ahlining jahongiri besh asrdan ortiq muddatki, nazmiy saroyni titratib, yigirma birinchi asr shoirlarini ham hayratga soladi: shoir Navoiy haqida so‘z yuritib, “Nizomiy bolidan halvo pishirgan”i-yu, “Fuzuliy bitgan devonni” bir lahza qo‘lidan qo‘ymaganligini ta’kidlaydi.

Abdulla Oripov o‘z she’rlarida Alisher Navoiyni nafaqat shoir, olim yoki mutafakkir sifatida, balki ulug‘ ustoz siymosida ham tasvirlaydi. Uning “Ustozga ta’zim” she’rida o‘qituvchi – murabbiy ustoz madh etilib, “Alisherbek lutf”i qiyos qilinadi:

Buyuk Alisherbek lutf etgan misol,

Savod o‘rgatdingiz qancha ranj bilan.

Qoplab bo‘larmikin bu qarzni ahvol,

Uzib bo‘larmikan yuzta ganj bilan.

Xalqimizning naqllaridan birida: “Sen odamlarga bir yil yaxshilik qilmoqchi bo‘lsang, bug‘doy ek; o‘n yil yaxshilik qilmoqchi bo‘lsang, tok ekib bog‘ qil; umr bo‘yi yaxshilik qilmoqchi bo‘lsang, ustozlik qil”, deyiladi. Shuning uchun qadimdan kishilar o‘z zurriyodlarini ustoz qo‘liga topshirar ekanlar: “Eti sizniki, suyagi bizniki”, deb unga ishonch bildirishgan. Abdulla Oripovning “Alisher va talaba” nomli she’rida Alisher Navoiy ustozini yuqori darajada e’zozlovchi, har qanday yuqori martabada bo‘lishidan qat’iy nazar ustozni e’zozlab, uni pir deb biluvchi shogird sifatida gavdalanadi:

Saroy yo‘lga chiqdi savlati bilan,

Alisher arkoni davlati bilan.

Hirot fazosida yangradi takbir,

Shahar aylanmoqda vaziri kabir.

U xalqning ahvolidan xabar olgan holda “ulusning dardi ne? A’moli nechuk”ligi bilan tanishadi. Qurilayotgan inshootlar, xalqning turmush tarzi bilan qiziqadi. U buyuk shoir bo‘lishi bilan birga shoh Husayn Boyqaro ishonch bildirgan haqparast, elparvar vazir ham edi. Uning qo‘lida juda katta hokimiyat va huquq bo‘lib, unga jami fuqaro ehtirom ila ta’zim qiladi, “shohona jonlar” tegrasida parvona bo‘lishadi. Hatto, dastori “haybatli shayxlar” ham unga bosh egib turadi. “Sergak sarbozlaru sodiq a’yonlar, kosibu shoiru naqqosh”gacha Mir Alisher istiqboliga muntazir.

Alisher barchaga tarahhum bilan,

Hurmat ko‘rgazardi tabassum bilan.

Yuzlab talabalar mamnun, sarafroz,

Ulug‘ Navoiyga chiqdilar peshvoz.

She’rda tasvirlanishicha, ana shunday shukuhli pallada “hali lablaridan uchmay biror so‘z” hazrat atrofga ko‘z tashlaydilar. Saflar orasidan bir talabaga boqib turib mehr ila tikilgach, nogahon otdan tushadilar. Butun xalq hayron bo‘lib qoladi.

Borib talabani quchdilar hazrat,

Olomon ruhida yangradi hayrat.

Sarbozlar, a’yonlar hayratda edi,

Takabbur boyonlar hayratda edi.

Tag‘in otga minib vazir so‘zsiz, bekalom safarlarini davom ettiradi. Ancha sukunatdan so‘ng oxiri bir mulozimning sabri tugab, vaziri kabirdan bo‘lib o‘tgan voqea yuzasidan savol so‘raydi:

Kimga shu asnoda baxt kuldi ekan,

Ayting, ul talaba kim bo‘ldi ekan?

O‘ychan bir tabassum qildiyu janob,

Mulozimga sekin ayladi javob:

Esimda yosh chog‘im, ko‘p yillar nari,

Menga saboq bergan uning padari.

Abdulla Oripov ustozga hurmati yuksak bo‘lgan buyuk Navoiy obrazini o‘quvchi ko‘z o‘ngida yaqqol namoyon eta olgan. Bu holat xaloyiqning hayratiga sabab bo‘layotir. Chunki uning e’tiqodicha, ota-ona farzandni dunyoga keltirsa, uni kamolga yetkazadigan, yetuk inson qiladigan ustozdir.

Ma’lumki, Alisher Navoiy asarlaridagi asosiy g‘oya inson kamolotidir. Shoir jamiyat hayotini sinchkovlik bilan tahlil qiladi, insoniyat tarixiga nazar tashlaydi. Shu kuzatishlar asnosida niyatning ezguligi, komillik sari intilish insonni yuksaltirishiga ishora qiladi. Xuddi shu holat Abdulla Oripov she’riyati uchun ham xos.

 

Gulbahor ASHUROVA,

Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
dotsenti, filologiya fanlari nomzodi

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.