“Ақл ишқ савдосида устоз эмас…”

0
717
марта кўрилган.

Азал-азалдан илғор фалсафий қарашларни кенг халқ оммасига етказишда бадиий ижоднинг ўрни жуда катта бўлган. Ҳазрат Алишер Навоий ҳам тасаввуф таълимотининг етакчи ғояси бўлган маърифат ҳақидаги ижод намуналарида турли рамз ва тимсоллар, истилоҳлардан, бадиий санъатлардан унумли фойдаланган. Мана шундай рамз ва тимсолларнинг тасаввуф адабиётидаги маъноларини билган кишигина шоирнинг асл мақсади нима эканлигини англаб етади. Шоирнинг “Ғаройиб ус-сиғар” девонидан олинган қуйидаги байт таҳлилида ҳам бунга амин бўлишимиз мумкин:

 

Истаб ул бутни хирад белида зуннорин кўрунг,

Бир калоба ип била Юсуф харидорин кўрунг.

 

Байтдаги илк маънони англаб олиш учун баъзи тушунарсиз сўзлар ва изоҳталаб жумлалар маъносига ойдинлик киритиб олмоқ лозим. Биринчи мисрадаги “бут” сўзи “санам”, “севгили”, “маъшуқа” каби маъноларни англатади; “хирад” – ақл, “зуннор” – насроний динидагилар белига боғлайдиган чилвир. Иккинчи мисрадиги “бир калоба ип”, “Юсуф харидори” жумлалари орқали талмеҳ санъати қўлланиб, диний ривоятда келтирилган Юсуф алайҳиссаломни бир калава ип эвазига сотиб олмоқчи бўлган кампирга ишора қилинган. Шулар орқали байтдан “Арзимаган бир калава ип нарх баҳосига Юсуфни сотиб олмоқчи бўлган кампирдек хирад, яъни ақлнинг маҳбубани истаб белига боғлаган зуннорига қаранг!” деган маъно келиб чиқмоқда. Эътибор берилса, байтда ақлга нисбатан киноя қилиш ҳам сезилиб турибди. Хўш, нима учун ақлга бундай киноя қилинмоқда? Бунга жавоб топиш учун тасаввуфий адабиётда ақлга бўлган муносабат, унга берилган таърифларга назар солиш лозим.

Тасаввуф фалсафасига кўра ақл икки турга ажратилади: ақли кулл ва ақли жузъ. Аллоҳ энг аввало ақли куллни яратиб, у орқали бутун мавжудотларни яратган экан. Шунинг учун бундай ақл Аллоҳга нисбат берилган. Инсон фаолияти ва яшаши учун зарур бўлган ақлга эса ақли жузъ – кичик ва мажозий ақл дейилган. Тасаввуф аҳлининг фикрига кўра, бундай ақл”… ҳақ ила ботилни бир-биридан бехато фарқлайдиган нурдан маҳрум. У кашфиёт ва маърифатга кенг йўл оча олмайди. Шунинг учун ишқ ва жозиба аҳли ундан бутунлай йироқлашишга даъват этган. Бу ақл яна шунинг учун инкор этилганки, у қиёссиз, далилсиз ва турланишсиз олға интилишга қодир эмас. Унга ҳамиша таянч ва восита керак. У инсонни даъво, ғараз ва худпарастлик майдонларига бошлайди. Ҳирс ва ҳар турли мантиқий воситалар ила одамни ҳақ йўлдан чалғитадиган бу ақлни Мавлоно Жалолиддин Румий “асабий ва жузъий ақл” деб номлаган ва унинг меваси – ваҳм, шубҳа, калтабинлик, хасад дея уқтирганлар. У кишининг фикрича, “Бундай ақлга соҳиб бўлишдан кўра жоҳиллик афзалдир,” Мумтоз шеъриятда маъшуқа дейилганда Аллоҳ ҳам назарда тутилишини ҳисобга олсак, юқоридаги байтда ҳам Навоий хирад деганда айнан мана шу ақли жузъни назарда тутган. Чунки инсон ҳар қандай мантиқий далиллар ва унинг меваси бўлган ақл орқали Аллоҳни таний олмайди. Тасаввуф таълимоти ҳам Нажмиддин Комилов ёзганидек,”… илоҳий маърифатни эгаллаш, Аллоҳнинг сифат ва исмлари орқали Унинг зотини билиш ва танишни талаб қилар экан, буни ақл ва назарий-тафаккурий билимлар билан эмас, балки яширин ички бир туйғу, ботиний басират, яъни муҳаббат воситасида амалга ошириш мумкин деб таълим беради.”

Навоийнинг фикрича, ақл – Аллоҳни таниш йўлида ортиқча юк. Шунинг учун ҳам унинг лирик қаҳрамони ақлу ҳушдан, наинки ақлу ҳушдан, кўнгил ва жондан ҳам халос бўлиб енгил тортади:

 

Ақл итти, ҳуш кетти, кўнгил куйди, чиқди жон,

Шукр эт Навоийки, сабукбормен яна.

 

Фаридуддин Атторнинг фикрича, ишқ, яъни илоҳий маърифат савдосида ақл устоз бўлолмайди. Ақл гўёки тутун, ишқ эса олов. Олов ёнганда тутун йўқолганидек, ишқ келиши билан ақл ҳам қочади:

 

Ақл ишқ савдосида устоз эмас,

Ишқ ақлга улфату ҳамроз эмас.

 

Ишқ оловдир, ақлу ҳуш монанди дуд,

Ишқ келса, ақлу ҳуш қочмасму зуд.

(Жамол Камол таржимаси)

 

Аттор ақлни тутунга ўхшатса, Навоий эса уни чумолига қиёслайди. Яъни аждаҳолар маскани чумолига ин бўла олмаганидек, кўнгилда ҳам ишқ дарди қарор топгач ақл чекинишга мажбур бўлади:

 

Ақл қочти кўнглум ичра сокин ўлғач дарди ишқ,

Мўр манзилгоҳи эрмас аждаҳолар маскани.

 

Жалолиддин Румий эса бу борада яна ҳам кескин фикрларни билдиради. Мавлоно Румий илоҳий маърифатга эришиш йўлида илмий-мантиқий далиллар ва ақлнинг энг катта ғов эканлигини таъкидлар экан, илму заковатни йўлтўсар шайтон, файласуфлардан фарқли равишда Аллоҳни ақлу далилларсиз таниган аксарият жаннат аҳлини эса ижобий маънода аҳмоқлар дея таърифлайди:

 

Эй басо илму заковатларки, ул,

Ўйлаким бир йўлтўсар шайтон эрур.

 

Аҳли жаннат аксарий аҳмоқ бўлар,

Фасафийнинг шарридан фориғ улар.

(Жамол Камол таржимаси)

 

Шунинг учун ҳам Румий зийракликка берилавермасдан гўлу нодонлар билан ҳамнафас бўлишга чақиради. Бунда у гўлу нодонлар деб орифларни назарда тутади. Зийракликни эса ҳирс тузоғи деб ҳисоблайди, шу сабаб покбоз, яъни орифлар зийракликдан тийиладилар:

 

Этма зийраклик, синиқлик зидди ул,

Гўлу нодонлар билан сафбаста бўл.

 

Ҳирс тузоғидур у зийраклик, холос,

Истамас зийрак бўлишни покбоз.

 

Навоий таъбирича, кекса ақл ҳар қанча доно бўлмасин, ишқ муаллими қўлида мактаб талабасидек гап. Унга ҳар қанча ишқ дарси ўргатилмасин, умри тугар соатда ҳам ҳеч нарсани тушунмагани маълум бўлади, англаганларининг бари унутилиш кўзёшларида ювилиб кетади.

Демак, илоҳий ишқ, яъни маърифат борасида ақлнинг тутган ўрни ва имтиёзлари ҳақида маълум тасаввурга эга бўлдик. Мана энди илк бошда зикр қилганимиз Навоий байтининг ички мазмунига йўл очилди десак ҳам бўлади. Байтда шоир айтмоқчи бўлган фикр аслида мана бундай: маълумки, тасаввуф адабиётида зуннор ҳақиқий маҳбуба – Аллоҳ хизмати ва тоатига бел боғлаш, камарбаста бўлиш маъноларини англатади. Хирад – ақл ҳам маҳбубага етишиш учун унинг хизматига бел боғлаган. Лекин унинг бу уриниши Юсуфни бир калава ип билан сотиб оламан деб ўйлаган кампирнинг ишидек бефойда ва ажабланарли. Шоирнинг ақлга кинояси ҳам айнан шунинг учун эди. Бу орқали Аллоҳни англашда ақлнинг имкониятлари кўнгилникига қараганда анча чегараланганлигига ишора қилинган. Навоийнинг қуйидаги қитъасида эса юқорида таҳлил қилинган байтдан фарқли равишда кишининг ақл воситасида Ҳақ зотини тафаккур қила олмаслиги очиқчасига таъкидланган. Ва бунга уриниш эса денгиз сувини ҳубоб – сув юзида пайдо бўладиган пуфак идиши билан ўлчашга ўхшатилган:

 

Ҳақ зотиға биравки, хирад бирла фикр этар,

Отин эл ичра оқилу фарзона айлабон.

Миқдорини тенгиз суйининг истар англамоқ,

Лекин ҳубоб жомини паймона айлабон.

 

Тасаввуф таълимотидаги энг муҳим илмий-маърифий ғоялардан бири бўлган бундай фикрни Навоий ўзининг биргина байтида юксак бадиий маҳорат билан дарж этган.

 

Алишер РАЗЗОҚОВ,

Самарқанд Давлат Университети аспиранти

 

“Ёшлик”, 2012 йил, 4-сон

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.