Aka-uka Grimmlar

0
685
marta ko‘rilgan.

Aka-uka (Yakob 1785–1863, Vilgelm 1786–1859) Grimmlar Magdeburg universitetida o‘qib yurgan chog‘laridayoq o‘rta asr olmon tarixi va madaniyati, huquq va mifologiyasi, xalq og‘zaki ijodi hamda til va adabiyoti bilan shug‘ullana boshladilar.

O‘qish, o‘z ustlarida qattiq ishlash Grimmlar uchun baxt yo‘li bo‘ldi. Ular avval Gettingen, keyinchalik esa Berlin universitetining professorlari bo‘ldilar. Yakob olmon tili grammatikasi va mifologiyasini, Vilgelm o‘rta asr olmon adabiyoti va xalq og‘zaki ijodini o‘rgana boshladilar. Olmon xalq og‘zaki ijodining gullab-yashnashiga, olam kezishiga bir ko‘prik yasadilar. Nihoyat, 1812 yilda Grimmlar tomonidan yozilgan ertaklar bir necha jildli “Bolalar va oilaviy ertaklar” yuzaga keldi. 1815-yilda 2-jild, 1822-yilda esa har ikkala jildni umumlashtiruvchi uchinchi jild bosilib chiqdi.

Grimmlar ertaklarning ko‘pchiligini bevosita ertak aytuvchilardan tinglab, ba’zilarini esa dehqonlar bilan suhbatlashib yozib oladilar. Xalqdan olingan ertaklarning har biri Grimmlar tomonidan qayta ishlanib, badiiy tus olib, yana xalqqa qaytariladi.

Grimmlarning uch jildlik kitobiga ikki yuzdan ortiqroq ertaklar jamlangan bo‘lib, unda mualliflar ko‘proq afsonaviy, maishiy va hayvonlar haqidagi ertaklarni umumlashtirishga harakat qilganlar. Har bir ertakda saxiylik, mehnatsevarlik, botirlik kabi fazilatlar bilan birga, qo‘rqoqlik ustidan kulish, dangasalik va yolg‘onchilikni qattiq qoralash birinchi o‘rinda turadi. Shunisi ham quvonchliki, ko‘pincha Grimmlar ertaklarining asosiy qahramonlari shoh va shahzodalar emas, balki kambag‘al, beva-bechoralarning o‘g‘il-qizlari, cho‘pon yoki askar bo‘ladi. Ular o‘zlarining ibratomuz ishlari bilan ertak tinglovchida chuqur taassurot qoldiradi.

Aql bilan ish ko‘rish, bilimdonlik “Tilla g‘oz”, “Shishadagi arvoh”, “Uch aka-uka” ertaklarida yaxshi berilgan.

Grimmlarning dunyoga mashhur “Zolushka”, “Qor qiz” ertaklarining qahramonlari hammadan turtki yeydigan, so‘kish eshitadigan va eng past hamda qiyin yumushlarni bajaradigan qizlar bo‘lib, ertak davomida o‘zlarining halol mehnatlari, yoqimli so‘z va tabassumlari bilan baxtiyor bo‘ladilar.

Grimmlarning “Quyon bilan tipratikan”, “Bo‘ri va tulki” asarlari masal janriga yaqin turishi bilan kitobxonda katta taassurot qoldiradi.

“Yalqov Geyns”, “Gansning baxti”, “Botir tikuvchi”, “Yosh pahlavon”, “Bremen musiqachilari” kabi ertaklari o‘zbek bolalarining ham sevimli asarlariga aylanib qolgan.

“Yosh pahlavon” ertagidagi botir qiyofasi kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda katta qiziqish uyg‘otadi. U halol, pok inson bo‘lib, rostgo‘ylik, to‘g‘riso‘zlik shaydosi. Shu sababga ko‘ra u yo‘lida uchragan har qanday to‘siq va g‘ovni shoshilmay, jasorat va mardlik bilan yengadi, maqsadiga erishadi.

“Botir tikuvchi”ning sujeti ko‘pchilikka yaxshi tanish. Qahramon nogahon bir nechta pashshani bir urishda nobud qilish bilan o‘ziga o‘zi botir, dovyurak tamg‘asi – shiorini yozib, yelkasiga osib oladi. U baxtini, taqdirini sinab ko‘rish, peshanasida borini qo‘lga kiritish maqsadida safarga otlanadi.

Botir tikuvchi tadbirkor, epchil, chaqqon. “Qochib qolguncha otib qol” qabilida dovyuraklik bilan ish ko‘rishi unga katta shuhrat keltiradi. G‘orda behisob devlar ustidan puxta-pishiqligi bilan g‘olib chiqadi. Dev ko‘tarib olgan daraxt shoxlari ustida qush kabi yengil o‘tirishi, devlarning savollariga qo‘rqmay, ustalik bilan javob berishi asrlar osha kitobxonni hayratga solib kelmoqda.

Botir tikuvchi uchun og‘ir sinov o‘rmondagi ikki pahlavon bilan “olishuv” bo‘ladi. Podshoh tomonidan ikki pahlavonlarni mag‘lub qilish vazifasini olgan botir tikuvchi tavakkal qilib yo‘lga tushadi. Ustlariga tosh tashlash hisobiga ular o‘rtasida nifoq chiqaradi. Ikki jangchi bir-birini tosh bilan urib nobud qiladi.

Tadbirkor yigit bilimdonlik, o‘ylab ish ko‘rish bilan o‘rmondagi shoxdor maxluq ustidan g‘olib chiqadi.

Botir tikuvchining yumshoq so‘zligi, muloyimlik bilan ish ko‘rishi yosh kitobxonda yaxshi taassurot qoldiradi. Ularda ham xuddi o‘sha botir tikuvchi kabi yetuk insonlar bo‘lishga, botir, pahlavon bo‘lishga havas uyg‘otadi.

Aka-uka Grimmlarning qaysi asarini olmang, hammasida ham, eng avvalo, mehnatkashlik, mehnatga muhabbat g‘oyasi yotadi. Ikkinchidan, har qanday holda ham, har qanday mushkul ish boshiga tushganda ham o‘sha qahramon chora qidiradi, tadbirkorlik, ishbilarmonlik yo‘lidan boradi va ofatdan qutuladi. Tulki kabi hiyla va makr ishlatadigan jonivor bo‘lmasa kerak. Grimmlar ularga qarama-qarshi qilib g‘ozlar obrazini yaratishadi.

G‘ozlar har doim chorasiz – bo‘sh, beg‘am hayot kechiradilar. Grimmlarda vaqti kelganda o‘sha boqibeg‘am g‘ozlar ham sergak, tetik, tadbirkor, ishbilarmon bo‘lib ketishlarini, olg‘ir, muttaham tulkilarni ham dog‘da qoldirishlarini kuzatamiz.

Tulki o‘tloqda yurgan g‘ozlarni yemoqchi. Ular o‘limlari oldidan bitta qo‘shiq aytib, so‘ngra tulkiga yem bo‘lishlarini so‘raydi. Ammo uzundan uzoq “g‘a-g‘a”lari tulkini zeriktiradi, uning tinka-madorini quritadi, oxiri g‘oz – o‘ljadan voz kechishga majbur bo‘ladi:

“Dastlab bitta g‘oz qo‘shiq aytibdi. Uning qo‘shig‘i mana bunaqa uzundan uzoq ekan:

– G‘a, g‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a!

Undan keyin ikkinchi g‘oz jo‘r bo‘libdi:

– G‘a, g‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a, g‘a-g‘a-g‘a!…

Ulardan so‘ng uchinchisi xonish qilibdi:

– G‘a, g‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a, g‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a-g‘a. Uchinchi g‘ozdan keyin to‘rtinchi g‘oz ham:

– G‘a, g‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a, – deb qo‘shiq boshlabdi.

Oxiri hamma g‘ozlar birgalikda qichqirib, “g‘a-g‘a-g‘a”lashga

tushibdilar:

– G‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a-g‘a… Qachonki, g‘ozlar qo‘shig‘i tamom bo‘lsa, ertak ham tugaydi.

Shundagina tulki g‘ozlarni yeydi.

Biroq aqlli g‘ozlar qo‘shiqni to‘xtatishni o‘ylashmabdi. Ular hozir ham “g‘a-g‘a-g‘a, g‘a-g‘a-g‘a”, – deb qichqirib turishgan emish”.

Aka-uka Grimmlarning ertaklari olam kezib, ularning nomlarini jahonga yoyib yuribdi.

 

Mamasoli JUMABOYEV

 

“Bolalar adabiyoti” (O‘qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2013) darsligidan

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.