Адолат ғалаба қилиши зарур. Чингиз Айтматов – журналист ва публицист

0
119
марта кўрилган.

Таниқли ёзувчилар одатда таниқли публицистлар ҳам бўлишади. Машҳур ёзувчиларнинг кўпжилдлик китобларини варақлаб кўрсангиз, кейинги жилдларини публицистика – мақола, тақриз, интервю, суҳбат, эссе, очерк, фелетон, нутқ, хат, кундаликлари эгаллаганига ишонч ҳосил қиласиз.

 

ТАҲЛИЛГА КАМ ТОРТИЛГАН

Улуғ адиб Лев Толстой тўрт жилдлик эпопеяси – “Уруш ва тинчлик”ка сўнгги нуқта қўйишдан олдин яна нимадир, жуда муҳим нарса қўшиш зарурлигини ботинан чуқур ҳис этган ва ўзига хос фалсафий-дидактик, бадиий-публицистик трактат ёзиб, киритгач кўнгли жойига тушган. 92 жилдлик тўла асарлар тўпламининг бир неча жилди “соф” публицистикани ташкил этади. Ҳикоя, қисса, роман, драмаларининг кўпчилиги публицистик руҳ билан йўғрилган. Машҳур ёзувчимиз Абдулла Қодирийнинг яқинда нашр этилган беш жилдлигининг тўртинчи жилди публицистикадан иборат бўлса, бешинчиси унинг ижоди, ҳаёти, тақдири акс этган мақола, эссе, хотираларни ўз ичига олган.

Машҳур ёзувчининг бой ва ранг-баранг публицистикаси ва мунаққидлиги – мақола ва тақризлари, интервю ва суҳбатлари, очерк ва эсселари, нутқ ва хатлари, кундалик ва қайдномалари, журналистлик ва муҳаррирлик фаолияти нисбатан кам ўрганилган, таҳлилга тортилган.

 

УЧ СОҲА УНСУРИ

Чингиз Айтматов машҳур сўз санъаткори, истеъдодли публицист бўлиши баробарида айни чоғда нозик ва теран мунаққид ҳам эди. Касб-корига кўра адабиётшунос, танқидчи эмаслигини писанда қилгани ҳолда мақола, суҳбат, хат, тадқиқот, китобларида маданият, маърифат, адабиёт, санъат, кино, телевидение, фотография, матбуот, таржима, танқидчиликнинг туб, долзарб масала, муаммолари хусусида шундай муҳим фикрлар, назарий қарашлар билдирар, теран таҳлиллар қилар, эътиборга лойиқ далил, мисоллар келтирар эдики, улар тезда тилга тушар, китоб, тадқиқотлардан ўрин оларди. Муҳим бир жиҳатни алоҳида қайд этиш жоиз. Адиб танқидий асарлари публицистик руҳ билан суғорилар, бадиият унсурлари бисёр, айни чоғда публицистикасида танқидчилик, адабиёт, санъатнинг муҳим масалалари қаламга олинар, ҳар уч соҳанинг унсурлари ўзаро уйғунлашиб кетарди.

Журналистика – публицистика – бадиият – фалсафа – тарих. Чингиз Айтматов ижодий такомилини поғонама-поғона, босқичма-босқич шундай таърифлаш мумкин. Бўлғуси адиб илк ижодини журналистикадан бошлаган эди, қирғиз қишлоқ хўжалик институтида ўқиган кезлари газеталарга хабар, ҳисобот, тақриз, мақола, очерклар ёзиб қаламини чархлаб борарди. “Советская Киргизия” газетасининг 1952 йил 24 январ сонида унинг “Қирғиз тили терминологияси ҳақида” мақоласи босилиб чиқади. Тўртинчи курс талабасининг ушбу мақоласи мавзусининг долзарблиги, фикрларининг дадиллиги билан жамоатчилик эътиборини тортади. Хусусан, қирғиз мактаблари 5-6-синфлари учун рус тили дарслиги, “Русча-қирғизча луғат” кўпгина имловий таржимавий хатолар, мантиқий ноаниқликлар билан чиққанини кўрсатади, аниқ мисоллар келтиради. “Аслиятдан узоқ таржималар” мақоласида (1953) А. Некрасов асарлари таржимасида учраган сакталик, хатоликларни аниқ мисоллар билан кўрсатиб беради.

 

АЛАМ

Бадиий адабиёт талаба Айтматовни оҳанрабо янглиғ ўзига торта бошлайди, қирғиз ва рус адибларининг асарларини қўймай ўқиб боради, тенгдошларининг хотирлашича, уни ҳарбий мавзуда, ура-ватанпарварлик руҳидаги қисса, романлар, солдат, партизан, разведкачилар жасорати кўпроқ қизиқтираркан. Талабалик кезлари, таржима қонун-қоидалари, сир-асрорларидан яхши хабардор бўлмаса-да, ўз билганича, таваккал қилиб, V. Катаевнинг “Полк ўғли”, М. Бубенновнинг “Оқ қайин” асарларини она тилига ўгиради, қўлёзмаларини қўлтиқлаб нашриётга борса, улар таржима қилингани, яқин орада китоб бўлиб чиқишини айтишади. “Ўшанда хўп алам қилган эди, лекин шу нарса ижодий фаолиятимнинг бошланиши бўлган, бу ишга қаттиқ бел боғлагандим”, – деб эслайди кейинчалик адиб. Журналистика адабиёт даргоҳига ўтишида ўзига хос кўприк бўлади. “Газетачи Дзюйдо”, “Ашим”, Сепоячи”, “Олға бораётибмиз” каби илк ҳикоялари бу йўлда қўйилган илк қадамлар бўлиб, уларда тақлидчилик, баёнчилик каби нуқсонлар кўзга ташланади. Масалан, “Газетачи Дзюйдо” ҳикоясида япон боласи газета сотаётиб тинчликни сақлаш бўйича Стокголм чақириғига имзо йиғади, “Олға бораётибмиз”да ўша пайтларда буюк қурилиш деб ҳисобланган Волго-Дон канали қазилиши баён қилинади, ушбу юзакироқ битиклар кейинчалик адиб китобларидан жой олмагани боиси шунда.

1956–1958 йилларда Москвада Олий адабиёт курсларида ўқиши Чингиз Айтматов ижодий фаолиятида бурилиш даври бўлди. Ижодий муҳит: таниқли сўз усталари семинарлари, мароқли учрашувлар, институт даргоҳи ва ётоқхонасида адабиёт, санъат, матбуот мавзуида қизғин баҳс-мунозаралар, номдор ёзувчи, мунаққид, таржимон, публицистлар билан танишув, газета, журнал таҳририятлари билан алоқа ўрнатиш, “Юзма юз”, “Рақиблар”, “Жамила” сингари асарлари устида ишлаш, марказий нашрларда илк чиқишлар ёш адибга жуда кўп тажриба беради.

Юртига қайтиб келгач “Адабий Қирғизистон” журналини бошқаради; “Жамила” “Новый мир”да эълон қилиниб, Луи Арагон севги ҳақида дунёдаги энг зўр қисса дея баланд баҳо бериб, франтсуз тилига ўгиргач, бошқа тилларга ҳам бирин-кетин таржима қилина бошлагач, ёш адиб тез орада фавқулодда машҳур бўлиб кетади. Юртида, собиқ иттифоқда, чет элларда чиқадиган кўпгина эътиборли газета ва журналларнинг, радио ва телевидениенинг доимий, ардоқли, орзиқиб кутиладиган муаллифларидан бирига, “Литературная газета”, “Дружба народов” каби нуфузли нашрларнинг таҳририят аъзосига айланади.

1959–1960 йилларда “Иностранная литература” журналини бошқаради. Эътиборлиси, таҳририят жамоаси 17 номзод ичидан бош муҳаррирликка сиртдан Чингиз Айтматовни сайлайди. Газета мухбирининг “Журналга, баъзилар каби, ўз командангизни олиб келасизми?” деган саволига: “Бундай режаларим йўқ, таҳририят ходимлари ўз ишига садоқатли, профессионаллар, муҳаррирга бундан бошқа яна нима керак? Рус таржима мактаби ҳамиша юқори савияси билан ажралиб турган, жаҳон адабиёти тажрибаси кўпмиллатли адабиётимиз ривожи учун ҳаводек зарур, жаҳон ноширлик амалиётида бу ўзига хос, бетимсол журнал, бошқалар каби мен учун ҳам дунёнинг ҳақиқий кўзгуси, бу нашрни доимо қизиқиб ўқиб келганман”, – деб жавоб беради.

 

“БУ СИЗНИНГ АЙБИНГИЗ, ЮРТДОШЛАР!”

1961–1964 йилларда “Правда” газетасининг Ўрта Осиё ва Қозоғистон республикалари бўйича ўз мухбири бўлиб ишлайди. Марказий нашрларда, Қирғизистон матбуотида мақола, тақриз, интервю, суҳбат, очерк, эсселари тез-тез босилиб туради. “Новый мир”, “Октябр”, “Дружба народов”, “Знамя”, “Вопросы литературы” каби қалин журналларда ҳикоя, қиссалари, адабий-танқидий мақолалари эълон қилинади. Чингиз Айтматов ижодининг кенг билимдони, теран тадқиқотчиларидан бири, филология фанлари доктори, профессор Абдилдажон Акматалиев ўз “Танланган асарлари”нинг машҳур адиб ижодига бағишланган биринчи жилдида ўтган аср 50,60-йилларида журналистика, публицистика, муҳаррирлик билан шуғулланиш ёзувчига кўп нарса берганини таъкидлаб ёзади: “Бу йилларда унинг турли муаммолар қаламга олинган ёрқин публицистик мақолалари чиқди, у ҳамиша халқ ҳаётининг ичида бўлди ва журналистик битиклари персонажлари кейинчалик бадиий асарлари прототипига айланди”.

Бу ўринда, мавзу доирасида, учта нуқтага алоҳида эътибор беришни лозим топдик. Биринчидан, ҳар-ҳар замонда, завқи, ҳуши келганда, байрам, сана кезлари ё бошқа муносабат билан тўйхат, мақола, тақриз, эссе ёзиб қўядиган, интервю берадиган, суҳбат-мулоқотда қатнашадиган ёзувчилардан фарқ қилароқ, Чингиз Айтматов публицистикани фуқаролик бурчи, виждон, имон даъвати, замонавий онг, сайёравий тафаккур, жамоатчилик фикрининг кучли қуроли, воситаси деб ҳисоблаган, мавзу, муаммо зудлик билан бонг уриш, зарур сўз айтишни тақозо этганда дарҳол шу ишга киришган, бутун ижодий фаолияти давомида журналистика, публицистика қозонида қайнаб келган, ҳамиша сергак, сафарбар, сермаҳсул адиблардан эди. Иккинчидан, Чингиз Айтматовнинг бадиияти билан публицистикаси бамисоли эт-тирноқ, ўзаро киришиб, сингишиб кетадиган, бир бирини тўлдирадиган, бойитадиган, тақозо этадиган маҳсуллар.

Ҳикоя ва қиссалари, серқатлам романлари, драма ва стсенарийлари, нутқ ва хатлари публицистик руҳ билан йўғрилгани якдил эътироф этилган. “Жамила”, “Сомон йўли”, “Оқ кема” қиссалари, “Асрни қаритган кун” “Қиёмат”, “Кассандра тамғаси”, “Тоғлар қулаганда” романлари, “Фудзиямага чиқиш”, “Суқрот эсланган тун” драмалари, адабий-танқидий мақола ва суҳбатларида публицистик руҳ айниқса бўртиб кўзга ташланади, уларда қуйма тасвир, ёрқин характерлар билан бирга ёлқин, эҳтиросли монолог ва диалоглар, қаҳрамон, персонажларнинг оташнафас нутқ-ҳайқириқлари, муаллифнинг ўйчан фалсафий мулоҳазалари, вазмин, сокин мантиқий муҳокамалари билан уйғун ҳолда келади. Алоҳида таъкидлаш жоизки, эҳтирос, ҳаяжон публицистик услуб узвларидан бири. Зоҳирий ва ботиний публицистика бор, унинг рўй-рост, ошкора ва вазмин, пардали-мулоҳазали услублари бор (соҳага баҳишланган китоблардан бири “Дангал сўз” (“Прямая реч”, деб аталгани бежиз эмас).

Одамда қон босимининг ортиқлиги касаллик аломати бўлса, баъзан ошкора публицистикада “қон босими”нинг баланд бўлиши бардамлик, мавзу-муаммо тақозосига кўра, тетиклик белгисидир. “Азиз юртдошлар, чўрткесарлигимни, бошдан охиригача очиқ, аччиқ гапларимни кўнглингизга олмайсизлар, қишлоғимизда рўй берган шармандали ҳол бўйича ўйлаганларимни тўла тўкиб солмоқчиман”, – дея бошланади “Бу сизнинг айбингиз, юртдошлар!” мақоласи. Еттинчи синфда ўқийдиган, отаси фронтда ҳалок бўлган Асилгулни мактабдан қайтаётганда ялангликда Дийқонбой деган тўнғизтабиат йигит бир ўртоғи билан уйига олиб қочиб келади, зўрлаб хотин қилиб олади, кўп ўтмай кўнгилсиз, золим эридан қочиб келган, ўқишини давом эттирмоқчи бўлган қизни бобоси ва тоғаси яна қайтариб юборади, йўлда хўжайини қаттиқ калтаклайди, ичиб келиб уришлар давом этгач яна қочиб келади, бераҳм қариндошлар яна қайтаради. Бирин кетин икки ўғилли бўлишса ҳам жоҳил эр қуюлмайди, ёлчитиб ишламайди, ичади, қарзга ботиб уйини сотади, оч-наҳор қийналиб ертўлада яшашга мажбур бўлишади, мастликда бир аёлни калтаклагани учун эр олти йилга қамалиб кетади.

Асилгул қадрдон колхозига келиб сут соғувчи бўлиб ишга киради, машинада соғишни ўрганади, ўзи, болаларига бир хона ажратиб беришади, радио, электр ўтказишади. Қамоқдан қайтган эр хотинига уйга қайтишни талаб қилади, бераҳм қариндошлар яна ёнини олмайди, аксинча, тоғаси куёвни қучоқ очиб кутиб олади, қўй сўйиб, шиша-шиша арақлар қўйиб меҳмон қилади, уйига қайтмаса боғлаб қўяман дея дағдаға қилади. Қатъиятли аёл рози бўлмагач, қарияларни ишга солиб кўндирмоқчи бўлади, аёл аҳдидан қайтмагач, ишидан бўшатишга эришади, қочишга мажбур бўлган жиянини мототсиклда қувади, шўрлик аёл қишлоқ четида, ёлғиз онасиникига яширинади, онаизор қизини сомон орасига яшириб қўяди, йигирма кун сомон орасида яширинган аёл овулни ташлаб шаҳарга қочмоқчи бўлади, изғиринли ярим тунда уни сут фермаси шофёри, софдил йигит Анорбой стантсияга чиқариб қўяди. Бири биридан даҳшатли воқеалардан хабардор бўлган адиб ғазабланмаслиги, бонг урмаслиги мумкинмиди?

Муаллиф артел раиси, қишлоқ совети раисини, колхоз парторгини, мактаб ўқитувчиларини, Асилгул отасининг фронтдош тенгдошларини, ўзининг мактабдошлари – бири селсовет раиси, бири хўжалик раиси ўринбосарини аяб ўтирмайди, дилидаги аччиқ сўзларни бефарқ, лоқайд кишиларга тўкиб солади, “ушбу хатимдан кейин баъзи қишлоқдошларим мен билан гаплашмасликлари, кўришмасликлари ҳам мумкин, бу – уларнинг иши, лекин шуни биламанки, ҳақиқат ғалаба қилиши лозим ва бу – энг муҳими” дейди мактубида. Ўта аянчли воқеаларни эшитиб, билиб адибнинг ғазабланиши, ҳаракатга тушиши, очиқ, аччиқ хат ёзиши табиий ва мантиқийдир.

 

“ЙИҒЛАГАНДА ТИЗ ЧЎКИБ, НАФРАТДА ТИК ТУРИБ”

Хиросима ва Нагасаки фожиаларига бағишланган “Йиғлаганда тиз чўкиб, нафратда тик туриб” мақоласи, шаҳвоний лавҳалар билан тўлиб-тошган, зарарли, заҳарли асарлар муаллифи Маркиз де Сад ҳақидаги фикрлари эҳтиросли, ғазабнок битилганини тушуниш мумкин. Ўта эҳтиросли, ҳаяжонли публицистика бамисоли чопағон, тутқич бермас от, агар тизгинини маҳкам тутиб, тортиб турилмаса йўлдан (мавзудан) узоқлашиб, йўлни бошқа томонларга солиб юбориши ҳеч гапмас. Айрим ёшларнинг публицистика деб тақдим этган, охири қўша-қўша ундов билан тугалланадиган дабдабали, баландпарвоз мақтовлари, қатор-қатор сўроқ аломати қўйилган дағдағали, ҳукмфармо танқидларини жанрнинг яхши намуналари деб бўлмайди. Айтматов публицистикаси сокин оқадиган чуқур дарё, ундаги эҳтирос зоҳирий эмас, ботиний, матн бағрида, далил, детал, мисоллар ичида бўлиб ўқиган, таъсирланган ўқувчи, томошабин қалбига ўтади, жунбушга келтиради.

Чингиз Айтматов публицистикаси, бадиий асарлари сингари, мафтункор ва жозибадор, қамровли ва ҳузурбахш, мароқли ва пурҳикмат, дадил ва далилли, бир сўз билан айтганда, маҳорат ва жасорат ҳосиласи. Адиб ижодининг асосий жанрлари ҳикоя, қисса, роман эканлиги, драма ва киностсенарийлар ҳам ёзгани, адабий-танқидчилик билан ҳам шуғуллангани маълум. Публицистикага доимий, мунтазам мурожаат этганлигининг боиси нимада? Бу соҳа билан деярли шуғулланмай, фақат бадиий асарлар яратадиган ёзувчилар ҳам бор-ку. Айтматов ҳам бири биридан ўткир қисса, романлар, драма ва стсенарийлар ёзиб юраверса бўларди-ку. “Жамила”нинг ўзи унга қанча катта шуҳрат келтирди, дунёга танитди. Бунинг боиси, жиддий асослари бор, албатта. Адиб немис мунаққиди Хейнтс Плавиус билан суҳбатида “кўпжанрлилик” бир шартга риоя қилингандагина яхши. Ёзувчи ўз савиясининг тушишига йўл қўймаслиги керак… Менга келганда, ижодий иш турларини ўзгартиришга алоҳида мойиллигим бор ва бу борада устаси фарангман, дея олмайман. Лекин нимага қўл урмайин, уни маромига етказиб бажаришга ҳаракат қиламан”, деган эди.

 

ЧЎНГ ВА ЧЎҒДОР ФИКР

Чингиз Айтматовнинг очерк ва эсселари, мақола ва хатлари, суҳбат ва нутқлари, адабий-танқидий нақшлари қамровининг кенглиги, маъносининг теранлиги, оҳори тўкилмаган далил ва мисоллар, босиқ ва эҳтиросли, чўнг ва чўғдор фикрларга, кутилмаган қиёсларга, санъаткорона мушоҳада, фалсафий муҳокама, публицистик мулоҳазаларга бойлиги, тилининг соддалиги, ширадорлиги, образлилиги, рангдорлиги, сўз ва ибораларининг аниқ-тиниқлиги, мантиқан далилланганлиги ҳамда ишонарли, мафтункорлиги ва яна кўп фазилатлари билан ажралиб турарди ва бу фазилатлар бирданига, ғойибдан пайдо бўлиб қолган эмас. Бу публицистика ҳаётий ва ижодий тажрибаси катта, билими, савияси жуда кенг, жаҳон адабиёти хазинасини кўп ва хўп ўқиб, уқиб, мағзини чаққан, фуқаролик туйғуси кучли, халқ тақдирига чуқур дахлдор, дунё воқеаларидан яхши хабардор, олам зарбини юраги қаъридан ўтказган, воқеа, жараёнларга замонавий онг, сайёравий тафаккур юксаклиги ҳамда теранлигидан қараб ҳукм чиқарувчи, баҳо берувчи ёзувчи асарлари эди. Энг аввало, мавзу кўлами, муаммо доирасининг кенглиги, ранг-баранглигини алоҳида таъкидлаш жоизки, бу, ўз навбатида, муаллиф савияси, қизиқиши, тафаккури уфқининг кенглиги, гражданлик туйғусининг ўткирлиги билан изоҳланади.

 

Сайди УМИРОВ,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган ёшлар мураббийи

 

uzhurriyat.uz

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.