Cho‘lpon (1898–1938)

0
1949
marta ko‘rilgan.

O‘zbek adabiyotining yorqin namoyandalaridan biri Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon 1898 yilda Andijonning Qatorterak mahallasida savdogar oilasida dunyoga kelgan.

Taniqli jurnalist va yozuvchi Mo‘minjon Muhammadjonov “Turmush urinishlari” kitobida qayd etishicha, Cho‘lponning otasi Sulaymonqul Mulla Muhammad Yunus o‘g‘li (1874–1929) o‘z davrining yetuk ziyolisi, ma’rifatparvar kishisi bo‘lgan. U “Rasvo” taxallusi bilan she’rlar ham yozgan, devon yaratgan.

Cho‘lpon avval eski maktabda, so‘ngra madrasalar va rus-tuzem maktabida tahsil olib, arab, fors va rus tillarini mukammal o‘zlashtiradi. Mutolaa yo‘li bilan turk, nemis va ingliz tillarini o‘rganadi. Sharq va G‘arb ijtimoiy-siyosiy qarashlaridan oziqlanadi. Firdavsiy, Sa’diy, Hofiz, Umar Xayyom, Alisher Navoiy kabi buyuk so‘z san’atkorlari ijodini mehr bilan o‘rganadi. Cho‘lpon dunyoqarashi va ijodining shakllanishiga XX asr boshlaridagi jadidchilik harakati katta ta’sir ko‘rsatgan.

Cho‘lponning ijodi 1913–1914 yillardan boshlangan, u avval “Qalandar”, “Mirzaqalandar”, “Andijonlik” va, nihoyat, “Cho‘lpon” taxallusi bilan ijod qildi.

Shoirga “Cho‘lpon” taxallusini buyuk ma’rifatparvar istiqlolchi Munavvar qori Abdurashidxonov bergan. Cho‘lpon ham shoir, ham nosir, ham dramaturg sifatida o‘z xalqi adabiyoti ravnaqiga salmoqli hissa qo‘shdi. Uning dastlabki asarlari “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona” kabi mahalliy gazetalarda, shuningdek, Orenburgda chiqadigan “Sho‘ro” jurnalida nashr etiladi. Cho‘lponning “Ishtirokiyun”, “Turkiston”, “Buxoro axbori” kabi gazetalardagi faoliyati ham uning ijodiy shakllanishida mahorat maktabi bo‘lib xizmat qiladi.

Cho‘lpon ocherknavis va publitsist sifatida ham barakali ijod qildi. Bu borada uning, ayniqsa, “Adabiyot nadir?”, “Muhtaram yozuvchilarimizg‘a” kabi maqolalari adabiyotning maqsad va vazifalarini anglashda muhim rol o‘ynadi.

U 1914–1917 yillarda yaratgan “Qurboni jaholat”, “Do‘xtir Mahammadiyor” singari hikoyalari, “Vatanimiz Turkistonda temir yo‘llar” singari maqolalarida madaniyat va ma’rifat targ‘ibotchisi sifatida maydonga chiqdi.

U oktyabr to‘ntarishidan keyingi yillarda hayotda sodir bo‘layotgan xush va noxush o‘zgarishlarni qalamga oldi. “Yo‘lda bir kecha”, “Sharq poyezdi keldi”, “Sharq uyg‘ongan”, “Quturgan mustamlakachilar”, “Yo‘l esdaligi” singari o‘nlab ocherk va publitsistik maqolalarida chor mustamlakachilari va mahalliy hokim sinf vakillari yetkazgan jabru jafolarni, fuqarolar urushi davrida ro‘y bergan fojialarni tasvirladi.

Cho‘lpon 1922–1935 yillarda o‘zining “Uyg‘onish” (1922), “Buloqlar” (1923), “Tong sirlari” (1926), “Soz” (1935) kabi to‘rtta she’riy to‘plamini nashr ettirdi. 30-yillarga kelib “Jo‘r” kabi she’riy to‘plamini tayyorladi. Ammo “Soz”i chop etiladi-yu, “Jo‘r” to‘plami qatag‘onlik tuzog‘iga ilinib, qolib ketadi. Shoirning to‘plamlari orasida “Buloqlar” (1923) alohida ajralib turadi.

To‘plam besh bo‘limdan iborat bo‘lib, ular “Sharq uchun”, “Sezgilar”, “Sevgi”, “Qora yo‘llar” va “Qor qo‘ynida” deb nomlanadi. Shoirning o‘zi qayd etishicha, mazkur she’riy guldasta “jahon fotihlari changalida ezilib yotqon Sharq o‘lkalariga” bag‘ishlangan. Jumladan, “Amalning o‘limi” she’rida shunday misralarni o‘qiymiz:

 

Ko‘nglimda yig‘lagan malaklar kimlar,

Sharqning onalari, juvonlarimi?

Qarshimda ingragan bu jonlar kimlar,

Qullar o‘lkasining insonlarimi?

 

Cho‘lpon 1925 yilga kelib, “Muhit kuchli ekan, egdim bo‘ynimni” deya ijtimoiy qarashlarini o‘zgartirishga majbur bo‘lganligini e’tirof etadi. Ammo shunga qaramay, shoir yaratgan ikki yuzdan ortiq she’riy asarlar el-yurt baxti, kelajagi, mustaqilligi, ozodligi uchun kurashning yorqin solnomasi desa bo‘ladi.

Garchi vaqti-vaqti bilan uning tuyg‘u va tafakkurida tebranishlar kechgan bo‘lsa-da, aslida, milliy istiqlol uchun kurashdan zarracha qaytmaydi. Jumladan, “Tilak yo‘lida” she’rida:

 

Ketgan yo‘lim to‘g‘ri yo‘ldir, ketamen,

Qanday to‘siq mone bo‘lsa, o‘tamen,

Men ketamen, tilak, deya ketamen,

Hech tilaksiz quruq jonni netamen?

Bir jon ekan, mayli qurbon etamen!.. –

 

deya el-yurt, ona Vatan yo‘lida qurbon bo‘lishdan ham qaytmadi.

Cho‘lpon yetuk lirik shoirgina emas, balki “Novvoy qiz”, “Oydin kechalarda”, “Qor qo‘ynida lola” kabi o‘nlab hikoyalar, “Kecha va kunduz” (1936) kabi ajoyib roman ham yaratgan iste’dodli adibdir.

U dramaturg sifatida ham salmoqli ijod qilgan. Uning “Xalil farang”, “Cho‘rining isyoni” kabi kichik pyesalari, “O‘rtoq Qarshiboyev”, “Mushtumzo‘r” kabi dramalari hamda ko‘p vaqt sahnadan tushmagan “Yorqinoy” pyesalari mashhur bo‘lgan. Shuningdek, rus yozuvchisi V. Yan bilan hamkorlikda “Hujum” dramasini yaratgan.

Cho‘lpon mohir tarjimon sifatida V. Shekspirning “Hamlet” fojiasini, A. S. Pushkinning “Dubrovskiy” qissasi va “Boris Godunov” pyesasini, M. Gorkiyning “Ona” romanini va boshqa ko‘plab asarlarini o‘zbek tiliga o‘giradi.

Cho‘lpon ham Fitrat va Abdulla Qodiriy kabi qatag‘on davrining qurboni bo‘lgan. U 1937 yilning 14 iyulida qamoqqa olinib, 1938 yilning 4 oktyabrida otib tashlangan. Cho‘lponning asarlari uzoq vaqt davom etgan tanaffusdan keyin 1991 yili “Yana oldim sozimni” nomi bilan nashr etildi.

1991 yil 25 sentyabrda Cho‘lponga Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Respublikasi Davlat mukofoti berildi. 1997 yili adib tavalludining 100 yilligi munosabati bilan uning ko‘plab asarlari yangidan nashr etildi va u haqda ilmiy tadqiqotlar yaratildi.

Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon milliy ozodlik uchun kurash yo‘lida ko‘rsatgan matonati va buyuk xizmatlari, o‘zbek adabiyoti va madaniyati rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi uchun 1999 yilda “Mustaqillik” ordeni bilan mukofotlandi.

 

“O‘zbek adiblari” (S. Mirvaliyev, R. Shokirova. Toshkent, G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti 2016) kitobidan.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.