Zamon, shoir va gʻazal

0
500
marta koʻrilgan.

(Oʻzbekiston Qahramoni, Xalq shoiri Abdulla ORIPOV bilan suhbat)

 

“Soʻzda sehr bor, sheʼrda esa hikmat”, deyiladi Hadisda. Xalqimiz azal-azaldan sheʼriyatga oshno, sheʼrning qadrini asrlar davomida yuksaklarga koʻtargan zakiy xalq. Shu asnoda xalqimiz ichidan ham sheʼriyat olamining zabardast vakillari yetishib chiqqan. Mana shunday shoirlardan biriOʻzbekiston Xalq shoiri Abdulla Oripov boʻladi. Shoir bilan suhbatimiz, asosan, gʻazal janri xususida bordi.

 

Suvon Meliyev: Abdulla aka, suhbatimiz mavzusi gʻazallaringiz doirasida. Shogirdim N.Sharopovaning himoya qiladigan mavzusi ham shunga yaqin. Siz oʻz vaqtida gʻazal janriga ham koʻp bor murojaat qilgansiz. Bugun-chi?

 

Abdulla Oripov: Ha, bugungi kunda ham yangi gʻazallar yozyapman. Ranglar va ohanglar turkumini toʻplab kitob qilmoqchiman. Gʻazal turkumini “Sen tomon esgay shamol”, deb nomladim. Hozir sizga oʻqib bermoqchi boʻlgan gʻazalni yaqinda yozdim:

 

Sochlaring yoymay turib, tushgan qorongʻu tun emas.

Tishlaringni koʻrmayin tong ham oqargan kun emas.

 

Tunda oy, kunduz quyosh navbat bila boqqay senga,

Mendayin sobit emasdur, mendayin maftun emas.

 

Jon fido etmak sening vasling uchun boʻlmish kafil,

Oshiq ermas ul fidokim, qatlidan mamnun emas.

 

Men seni jonim dedim, jonim oʻzing fahm aylagil,

Sen oʻzing ham qiynalursan, bitta men Majnun emas.

 

Sevgi deb ohlar chekib gʻavgʻo solurlar erta-kech,

Hech biri mendek zabun yo men kabi mahzun emas.

 

Ikki chashmim jolasiga boqmangiz hayron boʻlib,

Asli uldir ikki daryo, Sir emas, Jayhun emas.

 

Qaysi yoqdan chiqdi Qays deb ayblamang Abdullani,

Anglamassiz, anglamassiz, chunki siz dilxun emas.

 

Maʼlum bir koʻnikma, sanʼat tarbiyasini olib, bolalikdan aruzni egallash mumkin. Yosh bolani pianino chalishga oʻrgatganday, aruzga ham oʻrgatish mumkin. Lekin uning qalbini, tafakkuri, idrokini oʻrgatish – qiyin masala. Buni Shayxzodalar juda yaxshi bilgan, lekin uning koʻchasidan oʻtmagani uchun yozmagan. Shunga qaramay, Navoiy gʻazallarini u kishiday tushunadigani yoʻq. Xalqona yoʻllardagi ohangga Mirtemir gʻazallari tushgan.

Gʻazalni juda puxta oʻrganib, qalami ravon boʻlib yozishni Gʻafur Gʻulom bilan Hamid Olimjon yaxshi bilganlar. H. Olimjonning bir-ikkita gʻazali bor. Gʻafur aka turli ekspromtlar, hazil-huzillar bilan betakror gʻazallar yozgan. “Navoiyning qabri qoshida” muxammaslari aruz vazniga yaxshi tushgan. Shekspirona ruh Shayxzodalarda hukmronlik qildi.

Turkiy tillarda aruzning haqiqiy asliga, talabiga javob berib yoziladigan uchta til bor. Ular fors-arab soʻzlari koʻp kirib kelgan, muqim, oʻtroq xalqlarning tili. Biri oʻzbek, biri ozarbayjon, biri uygʻur.

Choʻlpon domla klassik adabiyotni yaxshi bilib, oʻqib, anglagan. “Bir xil, bir xil, bir xil. Hamma narsa bir ketaversa, boʻlmaydi”, degan. Choʻlpon turkiy sheʼriyatda aruz bahrlarini hayotga yaqinlashtirdi. Choʻlponning ohanglarida yangi aruzning, yangi zamonning ohanglari, tuygʻulari, timsol, ramzlari boshqacha anglashilgan, qogʻozga tushgan. Buning eng katta namunasi “Qalandar ishqi”dir:

 

Muhabbatning saroyi keng ekan, yoʻlni yoʻqotdim-ku,

Asrlik tosh yangligʻ bu xatarlik yoʻlda qotdim-ku.

 

Karashma dengizin koʻrdim, na nozli toʻlqini bordir,

Halokat boʻlgʻusin bilmay, qulochni katta otdim-ku.

 

Ajab dunyo ekan bu ishq dunyosi, ayo doʻstlar,

Bu dunyo deb, u dunyoni bahosiz pulga sotdim-ku…

 

Muhabbat osmonida goʻzal Choʻlpon edim, doʻstlar

Quyoshning nuriga toqat qilolmay yerga botdim-ku.

 

Bular – toʻla aruz, toʻla gʻazal. Lekin uning yangi, mutlaqo yangi davri. Taraqqiyotning oʻzi. Oʻzining gʻoyalarini “Quyoshning nuriga toqat qilolmay yerga botdim-ku”, deb faqat Choʻlpon aytolardi. Choʻlpon ham yulduz. Oktyabr inqilobi qoʻymadi chaqnashiga. Botib ketdi. U yoqqa shoʻngʻib. Barmoqda yoza boshlasa ham, aruzni hamma joyda qoʻllagan. Barmoqdagi urinishlarida ham, quyma ohangdorlikda ham aruzga rioya qilgan. Vaznlaridagi turoqlarni boʻlsangiz, xuddi aruzning turoqlari kelib chiqadi. Uni boshqa tilga tarjima qilib boʻlmaydi. “Foilotun”ga tushmaydi uning tarjimasi. Men oʻzim shunga “qadam vazni” deb nom qoʻyib olganman. “Ayol” sheʼrimni oyoq takti bilan vaznga solib, yurib yozganman.

 

Nargiza Sharopova: Abdulla aka, xalqimizning yuragidan joy olgan sheʼrlaringiz orasida gʻazallar ham anchagina. Sizning nazaringizda, bugungi kun oʻzbek gʻazalchiligi qay darajada? Navoiy, Boburlar izdoshlari boʻla oladigan gʻazalnavislarimiz bormi?

 

Abdulla Oripov: Aruzda mashq qilganlarni bilaman. Hech bir asossiz XIV-XV asr ohangiga qarab ketishadi. Arab, fors tilidagi soʻzlarni qalashtirib tashlashadi. Men oʻylaymanki, ularni tahlil qilishning keragi yoʻq. Ularni qadimgi oʻzbek adabiyotida bulhavaslar, deyishgan.

 

Suvon Meliyev: Abdulla aka shoʻro davrida oʻgay boʻlib yurishsa ham bir necha shoirlar aruzda ijod qilishdi. Shularga qanday qaraysiz?

 

Abdulla Oripov: Navoiy ham aruzda yozgan, Habibiy ham. Solishtirib boʻladigan gap emas-da. Hammasini mahorat, sanʼatkorlik hal qilib kelgan. Navoiy baytlarida obrazlilik, rang-baranglik, teranlik kuchli. Navoiy izidan yurish osonmas, shunday boʻlsa ham, aruzda yozishdi: baʼzan yaxshi, baʼzan mundayroq. Chamamda, buning davr bilan bogʻliq nozik joyi boʻlsa kerak. Ikki xil maʼno beradigan chuqur gaplarni yozish oʻsha davrda qoʻrqinchli edi.

 

Nargiza Sharopova: Abdulla aka, sizning gʻazallaringizda uslub, ohang boshqacha. Buning boisi nimada?

 

Abdulla Oripov: Buning sababi, balki mening tabiatimda fikrlashga moyillik kuchliroq boʻlganidadir. Birov dard deydi, birov iztirob, deydi. Lekin, shunga qaramay, yuk koʻtarmagan behuda satrlarni koʻp yozdik. Bir kuni Mirtemir: “Kitoblarim yonidan oʻtayotganimda, koʻzimni chirt yumib oʻtaman”, degan edi. “Men qanday oʻtaman?” desam: “Sen koʻzingni pirpiratib oʻtasan”, degan.

 

Nargiza Sharopova: “Ayon boʻlgʻay” radifli gʻazalingizning yozilishiga nima sabab boʻlgan? Unda koʻproq ijtimoiy ruh ustunlik qiladimi yoki falsafiymi?

 

Abdulla Oripov: Ijtimoiy ruhni Navoiyning oʻzidan axtarib koʻradigan boʻlsak, sheʼriyat taqozosiga koʻra aytyaptimi yoki obrazlilik uchunmi, farqlash kerak. Masalan, begona bayt bor gʻazalda. Umumiy ruhidan kelib chiqadigan ijtimoiylik. Baʼzan anʼanaviylik talabida yozilganlari ham boʻladi.

 

Nargiza Sharopova: Lirik Abdulla, aslida, kim? Gʻazallaringizda nima kuchli: taqlidmi, taʼsirmi?

 

Abdulla Oripov: Men yovvoyiroq oʻsgan meva daraxtiga oʻxshayman. Issiqxonada oʻsmaganman… Sharoit taqozo qilmagan. Taʼsirlanish bor, buni rad qilmayman. Taqlid yoʻq. Bolaligimda yod olgan sheʼrlarni hozir ham yoddan aytib yuraman. Masalan, Shevchenko misralarini. U Qozogʻiston tomonlarga, Sirdaryo qoʻsh oroliga surgun qilingan. Shu yoqlarda oʻlgan.

Pushkin, Lermontov sheʼrlarini men hozir ham soʻrasangiz, yoddan aytib ketaveraman. Ular mening ruhiyatimga yaqin. Ruhimda gʻalayon qoʻzgʻaydi, yupanch beradi. Shuning uchun plakat sheʼrlarni yomon koʻraman. Lekin oʻzim ham yozganman bir paytlar. Yozmasam, boʻlmasdi. Shu gal yozaman, boʻldi, deb ikkinchi kuni yana qilganman. Shularning oʻzi ham yigʻilib, toʻplam boʻlib qoladi. Oldin ham aytganman: taʼsirlanishning hayotda ikki xil yoʻli bor. Birinchisi, bevosita voqelikning oʻzidan taʼsirlanish boʻlsa, ikkinchisi, fikrdan taʼsirlanish. Musiqa, peyzaj, rassomlik shunga kiradi. Keyin kitob oʻqish orqali buyuk asarlardan, kitobdan, sheʼrdan taʼsirlanish. Muxammaslar bekor yozilmaydi-da. Shunchaki yozilsa, bilingki, u muxammas emas. Shoir yuragi jiz etgan boʻlsa, men ham qalb-qoʻrimni qoʻshay deb yozsa, oʻsha muxammas boʻladi. Bu – fikr, tafakkur, idrok tomonidan taʼsirlanish. Endi tabiat, borliq, jamiyatdan taʼsirlanish – yoʻqotishlar, magʻlubiyatlar yoki katta zafarlar… Bular bir xalq uchun unutilmas kun boʻlishi mumkin, boshqa xalq uchun bu oddiy kun boʻlishi mumkin. Bedilda ikkita dunyo bor, deyiladi. Menimcha, uchta dunyo bor: biri – koʻrib turgan dunyo, ikkinchisi – u dunyo, uchinchi dunyo – sheʼriyat dunyosi. U bu yoqdan ham, u yoqdan ham xabardordir. U yoqdan xabardorlik – hissiy xabardorlik deb sharhlagan boʻlardim.

 

Nargiza Sharopova: Navoiyda inson muammosi kuchli, Boburda Vatan sogʻinchi. Sizning gʻazallaringizdan Mashrab nidosi ham kelib turadi, Furqatniki ham, Navoiyniki ham, Boburniki ham…

 

Abdulla Oripov: Endi, buni taʼsir deb tushunish mumkin. Stolimning ustida ularning ijod namunalari turadi. Har kun, hech boʻlmasa, bitta gʻazalini tahlil qilaman. Ulardagi dard bilan sanʼat hayratga soladi meni. Fikrimcha, Navoiygacha boʻlgan davrning gʻazalchiligi – oʻzi bitta qoya. Navoiy birdaniga oʻrtaga Pomirday chiqib qoldi. Undan keyin yana pastga qarab sahro boshlandi. Bobur yana katta bir togʻ singari oʻrtaga chiqdi. Aruzda originallikni, birovning ovozini anglab olish juda qiyin. Chunki ritm bir xil, vazn bir xil. Masalan, Habibiy bilan Charxiyni farqlash mushkulroq. Lekin Chustiyni tanisa boʻladi. Ranglari oʻzgacha. Buni kim yozganini xabardor odam taniydi. Boburni darrov taniysiz. Furqatni ham.

 

Nargiza Sharopova: Gʻazaldagi begona baytga munosabatingiz qanaqa?

 

Abdulla Oripov: Aslida, har bir gʻazaldan begona bayt izlash – toʻgʻrimas. Agar shuni shoir qoʻllasa, begona bayt kiritilsa, aybga buyurilmaydi. Hatto bezagi hisoblanadi. Ham bezak, orada bir xoʻrsiniq. Begona bayt sheʼrni ochib yuboradi. Mahdudlikni yengadi. Sheʼrga qanot bagʻishlaydi.

 

Nargiza Sharopova: “Bul ajab” deb boshlanuvchi gʻazalingizda fosiqlarga Yassaviy xokidan tumor taqing, degansiz. Uni qanday izohlaysiz? Fosiq va Yassaviy xokidan yasalgan tumorlar qarama-qarshi tushunchalar emasmi? Ularga qanday qilib Yassaviy xokidan yasalgan tumorlar yarashadi?

 

Abdulla Oripov: Yassaviy deganda, birinchi galda nafsdan xalos boʻlish tushuniladi. U yerda – dunyo, boylik, degani. Shu balodan qutulaman desang, tumor qilib ol, degani. Fosiqlar – axloqsiz odamlar. Oʻsha paytda matbuotda chiqishi mumkin boʻlmagan bir soʻz bor edi. Men bu yerda navbatchi soʻzni qoʻyganman. “Fosiq” soʻzining aslini hech xayolimga keltirolmayapman. Oʻsha zamonda odamlarning koʻngliga tegib ketadigan gap edi. Shuning uchun oʻzgartirgan edim shu soʻzni. Qoʻlimga qalam olganimga ham 65 yil boʻlibdi. Shoir, yozuvchi el-yurtini qancha bilsa, olim ham undan kam bilmasligi kerak. Har sohadan xabardor boʻlishi kerak, koʻp muqoyasa qiladi u. Boshqa soha ilmlaridan xabardor boʻlgan yaxshi-da. Lekin hammasining tagida “mahorat” yotadi.

 

Nargiza Sharopova: “Bu kun” radifli gʻazalingizdagi “Vahki, ishq sahrosida qoldim beishq tanho bu kun”, degansiz. “Beishq” soʻzini qanday izohlaysiz? Ishq sahrosida qanday qilib beishq qolishingiz mumkin?

 

Abdulla Oripov: Birinchidan, u 60-yillarda yozilgan. Gʻazalda buni qoʻllashingiz mumkin. Gʻazalning oʻziga xos dargohi bor. Masalan, ota-ona bilan yashab ham, ota-onasizman, deydi. Buni gʻazal qabul qilaveradi. Ishq bor, lekin uning oʻzi menga egalik qilmayapti, demoqchi boʻlganman.

 

Nargiza Sharopova: “Bu kun”da “Iblis ila koʻkda ham mashgʻul erur Olloh bu kun”, degan misra bor…

 

Abdulla Oripov: Tiriklik ham yarim hikmat. Umrni Olloh bergan. Insonni mukarram qilgan. Nega endi shunday degan savollar chiqadi? Xayyom, Navoiyda ham talaygina bunday fikrlar. Nimaniki soʻzda berilsa, har doim ham shakkoklikka kiravermaydi. Uning mehnatiga qarash kerak. Uning tagida iltijo bormi, kinoya bormi, unga qarash kerak, izohi boʻlishi kerak. Bir narsani orzu qilaman: adabiyot, sheʼriyat ommaviy madaniyatga aylanib, umrboqiy narsaning ikkinchi narsa bilan farqini biladigan qavm, uch-toʻrttagina avlod ilmda, sheʼriyatda izsiz yoʻqolib ketmasa, deyman.

 

Nargiza Sharopova: Saqlanib qolarmikan?

 

Abdulla Oripov: Saqlanib qolsa kerak, chunki xalqimiz koʻp narsani koʻrgan. Hozir koʻproq moddiy tomonga eʼtibor kuchaydi. Navoiyda ham, Bobur davrida ham bor edi bu. Isteʼdod, ilm, tajribani qadrlagan jamiyat hech qachon xor boʻlmaydi. Aksi boʻlsa, oqibati ayanchli.

 

Nargiza Sharopova: “Inson jamiyat mahsuli sifatida emas, balki tabiat mahsuli sifatida ham gʻoyat murakkab zotdir”, – deganingizdek, insonni koʻproq jamiyat mahsuli sifatida tasvirlaganmisiz yoki tabiat mahsuli sifatidami? Qaysi vaznda har ikkisi bir paytda ifodalanadi?

 

Abdulla Oripov: Aslini olganda, jonzot ham tabiat mahsuli-ku. Oliy mahsuli – inson. Lekin uni buzib turgan – nafs. Bunga Navoiy ham, undan oldin Yassaviy ham qarshi chiqqan, Tolstoy bir umr kurashgan. Komillikning birinchi sharti – nafsni yigʻishtirib olish. Hissiyotning nafslari ham bor: ichiqoralik, koʻrolmaslik. Bu ham nafsning juda yomon koʻrinishlari. Shuning uchun koʻproq kitob oʻqish, yaxshilar suhbatida boʻlish, odamning Jayhundek nafsini tutib turadi. Masalan, Temur bobo ham, Chingizxon ham jangari. Lekin Temur bobo koʻp narsalar qurgan, Chingizxon, aksincha, buzgan. Masalan, oilada toʻrt farzand boʻlsa, hammasi ham bir xil boʻlmaydi. Navoiyning tabiatini injiq, deyishgan. Sababi boʻlgan-da. Shu darajadaki, Navoiy bir kun qush boʻlib uchib ketsam, deydi. Chunki atrofdagilar unga yot boʻlgan. Undagi nazokat bularda boʻlmagan. Men birorta yozganimni bir kun kelib ahamiyatga ega boʻladi, deb oʻylagan emasman. Labzakda Mahkam Mahmudov bilan ijarada turar edik. Bir kun “Munojotni kuylab”, degan sheʼr yozdim. Qofiya butunligiga ham qaramadim. Tashlab yubordim. Uni Mahkamboy olib, tekislab qoʻygan ekan. Ikki kundan keyin Abdulla Qahhor qatnashgan mushoira boʻldi. Hech narsa yozganim yoʻq edi. Shunda Mahkam Mahmudov asrab qoʻygan sheʼrimni berdi “shuningizni oʻqing”, deb. Oʻqisam, bombaday portlab ketdi.

 

Nargiza Sharopova: “Etgali” radifli gʻazalingizning 3-baytini talmeh sifatida nega aynan Hofizdan olgansiz?

Nogahoniy sahni bogʻdan hayqirib chiqdi Hofiz,

Ul dedi, yoydi pari kokillarin dor etgali.

 

Abdulla Oripov: Hofiz Sheroziyni koʻp oʻqib, oʻrganganman. Ehtimol, shunday boʻlsa kerak.

 

Nargiza Sharopova: Hofizda ham begona bayt bormi?

 

Abdulla Oripov: Anchagina. Unda boʻlsin-da begona bayt.

 

Nargiza Sharopova: Demak, Mashrab bekorga Ofoqxoʻja eshon huzurida Hofizdan bayt oʻqimagan ekan-da?

 

Abdulla Oripov: Sheʼrni hal qiladigan mezon – ruhiyat, hatto gʻoya emas, ruhiyat. Sheʼriyatni shaklga bogʻlab, oyoq-qoʻliga zanjir solib qoʻyishning hech keragi yoʻq. Masalan, qozoqning oʻlanida ham chegara yoʻq.

 

Nargiza Sharopova: “Noma”dagi Abdulla yorga murojaat qilganmi yoki ilhomgami?

 

Bagʻritoshsan, xasta aylab, ham yiroq ketding nechun,

Tibda derlar: gohi dardga tosh davo, bir kelmading.

 

Bu misrani irsoli masal deyish kerakmi yoki haqiqatda shundaymi?

 

Abdulla Oripov: Yaxshi anglabsiz. Ibn Sino haqida “Hakim va ajal” nomli doston yozganman. “Tibbiyotda bir tosh bor shuni kukun qilgin, ichsang, dardga davo”, – deydi Ibn Sino. Mineral toshlardan dori qilgan-da u kishi. Yoki chayonni qaynoq qozonda qizdirib, kukunidan dori tayyorlagan. Bagʻritosh, oʻzing xasta qilding, uzoq ketding, deb gʻazalda aytadi. Gʻazalni xohlagan tomondan tahlil qilish mumkin. Lekin uni birinchi galda his qilish kerak. Gʻazal – odamning ruhiy komillikka intizorligi. Shunday ekan, dunyoga real yondashishni Firdavsiydan, Hofizdan, ayniqsa, Navoiydan oʻrganish kerak.

 

“Sharq yulduzi” jurnali, 2015–1

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.