Davlat tili – birligimiz, borligimiz ramzi

0
9
marta ko‘rilgan.

Har qanday xalqning tarixi, o‘ziga xos tabiati, qadriyatlari, avvalo, o‘sha xalqning ona tilida aks etadi. Bejiz tilni millatning ma’naviy immuniteti deb baholamaganlar. Boisi, o‘z tilini asrab-avaylagan, uni zamonlar osha rivojlantira olgan millatgina o‘zligini, milliy qiyofasini saqlab qoladi.

Bu yil “Davlat tili haqida”gi qonunimizning qabul qilinganiga 30 yil to‘ladi. Ushbu qonunning mustabid tuzum hukmronligi davrida qabul qilinishi xalqimizning o‘ziga xos jasorati timsoliga aylangan edi. Bu qonun o‘z vaqtida xalqimizning Istiqlolga bo‘lgan umid-ishonchini, milliy g‘urur tuyg‘usini kuchaytirdi, Mustaqilligimizning o‘ziga xos poydevori vazifasini bajardi desak, mubolag‘a bo‘lmaydi.

Yurtimiz ozodlikka erishgach, o‘z ona tilimizda emin-erkin so‘zlash huquqiga ega bo‘ldik, tilimizning kamsitilishiga chek qo‘yildi. Nufuzli xalqaro minbarlarda o‘zbekcha so‘zlarimiz yangray boshladi, tilimizni o‘rganishga qiziquvchi xorijliklar ko‘paydi. O‘zbek tilida chop etilayotgan matbuot nashrlari, kitoblarning turi va adadi keskin darajada oshdi. Zamonaviy axborot texnologiyasi bo‘yicha o‘zbekcha dasturlar paydo bo‘ldi va hokazo. Shubhasiz, bu jarayonda bundan o‘ttiz yil oldin qabul qilingan “Davlat tili haqida”gi qonunning xizmati katta bo‘ldi. Ammo shu bilan birga, tan olish kerakki, bu muhim hujjatda aks etgan bandlar ijrosini o‘tgan yillar davomida hamisha ham ta’minlay oldik, deya olmaymiz.

Bugun davr o‘zgaryapti. Xalq fikri eng asosiy mezon sifatida qaralayotgani, barcha muhim ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy qarorlar yurtdoshlarimiz bilan bamaslahat qabul qilinayotgani fuqarolarda ijtimoiy faollik hissini kuchaytirmoqda. Turli dolzarb masalalar qatori, davralarda davlat tili, milliy g‘urur, oriyat, tarix va qadriyatlar haqidagi qizg‘in musohabalarga guvoh bo‘lyapmiz. Jumladan, ijtimoiy tarmoqlarda: “Davlat tili haqida”gi qonunni isloh qilib, bugungi kun talablariga moslashtirishimiz kerak. Bu jarayonda yozuvchi, shoir, tilshunos olim va boshqa soha vakillari bilan yuzma-yuz o‘tirib, ushbu masalalar bo‘yicha o‘zaro fikr almashishimiz lozim” degan mazmundagi mulohazalar bildirilmoqda.

Zero, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining “Davlat tili haqida”gi qonunning Toshkent shahrida ijro etilishini o‘rganish natijalari to‘g‘risida”gi qarori asosida Hukumatimiz tomonidan 2018 yilning 24 dekabrida ishlab chiqilgan “Yo‘l xaritasi”da ham “Davlat tili haqida”gi qonunning yangi tahririni tayyorlash bosh masala qilib qo‘yilgan. Yaqinda O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasida bo‘lib o‘tgan davra suhbatida aynan shu mavzu atroflicha muhokama etildi. Davra suhbatini O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi o‘rinbosari Nodir Jonuzoq olib bordi.

 

Nodir JONUZOQ:

– Biz hazrat Alisher Navoiyni xalqimizning ma’naviy piri, barchamizning ma’naviy ustozimiz sifatida e’tirof etamiz. Demakki, u zotning maslagiga ergashish, hayotlik chog‘ida amalga oshirgan ishlarini baholi qudrat davom ettirishga urinish – muqaddas burchimiz. Hazratning ona tilimiz taqdiri uchun qanchalik jon kuydirgani, uning nufuzini oshirishga qay darajada hissa qo‘shgani yoshu qariga birday ma’lum. Xo‘sh, bu borada biz ijod ahli, Navoiy muhiblari bugun nima qilyapmiz?

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev 2017 yil 23 dekabr kuni Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universitetiga tashrifi chog‘ida ziyolilarga qarata: “Ona tilimizning boyligini, unga bo‘lgan hurmatingiz va muhabbatingizni tilimizni dunyoga tarannum etish bilan ko‘rsatishingiz kerak”, degan edi. Bu ulug‘vor ishga biz nechog‘li tayyormiz? Ona tiliga bo‘lgan hurmatimiz, muhabbatimiz hayotda amaliy isbotini topyaptimi?

To‘g‘ri, mustaqillik yillarida tilimiz ravnaqiga oid salmoqli ishlar amalga oshirildi. Lekin, shunga qaramay, bu borada hal etishimiz zarur bo‘lgan muammolar ko‘p ekani bugun hech kimga sir emas. O‘zbekiston Respublikasi Senatining 2018 yilning 13 dekabr kuni bo‘lib o‘tgan XVII yalpi majlisida Senat raisi Nig‘matilla Yo‘ldoshev davlat tili maqomi haqida gapirib, Qonun amalda ijro etilmayotganini taassuf bilan so‘zladi. Senat raisi haqli ravishda, inson qaysi tilda so‘zlasa va fikrlasa, ko‘proq o‘sha tildagi mafkuraga moyil bo‘lishini ta’kidlab, davlat tili bilan bog‘liq salbiy holatlarga e’tiborimizni qaratdi: “… aksincha, qonun ijrosini nazorat qilishga mas’ul bo‘lgan parlament huzuridagi Doimiy til komissiyasi hamda Atamashunoslik qo‘mitasi faoliyatlari tugatildi, lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish ishlari esa, belgilangan muddatda to‘liq yakuniga yetkazilmadi. Qonunda javobgarlikka tortishga asos bo‘luvchi normalar mavjud bo‘lsa-da, qonun normalarining muntazam buzib kelinayotgani uchun biron-bir aybdor shaxs belgilangan tartibda javobgarlikka tortilmadi. Achchiq bo‘lsa-da, aytishga to‘g‘ri keladi – bu holat qonun buzilishi holatlarini bartaraf etish o‘rniga, uni ma’lum ma’noda rag‘batlantirmoqda”.

Aslida bu muammolar ko‘pdan buyon olim va adiblar, ziyolilar davrasida gapirib kelinayotgan edi. E’tiborlisi, bugun bu masalalar rasmiy maqomda kun tartibiga qo‘yilib, jamoatchilik bilan birgalikda yechim izlanyapti. Oliy Majlis Senati Kengashining qarori asosida “Davlat tili haqida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining ijro etilishini ta’minlash bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” ishlab chiqildi. O‘n besh banddan iborat bu hujjatda yuqorida qayd etilgan qator masalalar qamrab olingan. Bu borada O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi oldida turgan vazifalar yuzasidan Uyushma raisining buyrug‘i imzolandi. Unga ko‘ra, taniqli adiblar, shoirlar va adabiyotshunos olimlardan iborat Ishchi guruh tuzish va belgilangan vazifalarni ijro etish ko‘zda tutilgan. Bugun sizlar bilan ana shu muhim masala – davlat tilining jamiyatimizdagi o‘rni, uning nufuzini yanada oshirish uchun nimalar qilishimiz lozimligi haqida suhbatlashmoqchimiz. Xo‘sh, bu borada bugun o‘z yechimini kutib turgan qanday muammo va masalalar bor, deb o‘ylaysiz? “Davlat tili haqida”gi qonun loyihasida qanday me’yor va tushunchalar aks etsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi? Umuman, bu jarayonda sizu bizning ishtirokimiz qanday bo‘lishi darkor?

Bugun O‘zbekistonning xalqaro maydondagi o‘ziga xos qiyofasi, obro‘si haqida qayg‘urish – hammamizning vazifamiz. Davlatimiz rahbarining o‘tgan yili mamlakatimizning xorijdagi vakillari, elchilarimiz bilan uchrashuvida aytgan “O‘zbekistonning chet eldagi elchisi bo‘lsa-yu, o‘zbek tilini bilmasa, bu xalqimizga xiyonat emasmi?” degan so‘zlarida hayotiy haqiqat aks etganini birday e’tirof etgan edik. Darhaqiqat, davlat tiliga qay darajada e’tibor berayotganimiz yoki bermayotganimiz – mamlakat obro‘sini belgilaydigan asosiy mezonlardan biri sanaladi. Jumladan, yurtimizga kirib kelayotgan xorijliklar, aytaylik, sarmoyadorlar ham mamlakatda qaysi til yuqori mavqega ega ekanini kuzatadi va keyingi harakatlarini shunga qarab belgilaydi: asosiy mavqega ega tilni o‘rganishga harakat qiladilar, mutaxassislarni ishga olishda aynan shu tilni biluvchilarga imtiyoz ko‘zi bilan qaraydilar.

Dunyo tajribasiga murojaat qiladigan bo‘lsak, Fransiyada 1975 yilda fransuz tilini boshqa tillar, demakki, o‘zga madaniyatlar ta’siridan himoya qiladigan maxsus qonun qabul qilingan ekan. Boshqa ilg‘or mamlakatlarda ham shunga o‘xshash me’yoriy hujjatlar bor. Shubhasiz, rivojlangan davlatlarning bu boradagi amaliyotini o‘rganishimiz, hayotga tatbiq etishimiz zarur.

 

Baxtiyor NAZAROV, akademik:

– Eng avvalo, O‘zbekistonda til masalasiga o‘z vaqtida to‘g‘ri, oqilona yondashilganini ta’kidlash o‘rinli. Uzoq-yaqin mamlakatlarda til masalasi bahonasida chiqqan ixtiloflar buni yaqqol tasdiqlaydi. Shu ma’noda, biz tutgan yo‘l qator mamlakatlarda e’tirof etilishi bejiz emas.

Lekin bu – mazkur sohada kamchiliklarimiz yo‘q, degan ma’noni anglatmaydi. Mavjud kamchiliklarni chetdan turib o‘zgalar tuzatib bermaydi. O‘zimiz ularni bartaraf etishga kirishmog‘imiz kerak. Xo‘sh, bu kamchiliklar nimalardan iborat va ularni bartaraf etish uchun nimalar qilinmog‘i zarur, degan savolning ko‘ndalang bo‘lishi tabiiydir.

Men shu masalaga oid ayrim fikrlarim, qarashlarim bilan o‘rtoqlashmoqchiman. Ular faqat mendagina emas, boshqalarda ham bo‘lishi mumkin. Avvalo, shuni ta’kidlash joizki, davlat tomonidan qabul qilingan qonunga amal qilinmayotgan holatlar ko‘p. Bu qonun ijrosida yetarlicha nazorat olib borilmayapti. Qonunni buzayotganlarga hech qanday chora ko‘rilmayapti. Tolerantlik, bag‘rikenglik juda yaxshi fazilat, ammo davlat miqyosida qabul qilingan qonunga munosabat qoidasi bir xil: shu mamlakat fuqarosi unga itoat etishga, amal qilishga majbur.

Tan olaylik, davlat tili to‘g‘risidagi qonunga amal qilinmayotgan holatlar bugun deyarli har qadamda uchramoqda, gohida o‘zimiz ham beixtiyor ularning ishtirokchisiga aylanib qolamiz: rasmiy ish yuritish, idoralararo yozishmalarda bu yaqqol ko‘rinadi. Hatto qatnashuvchilari deyarli yuz foiz yerli xalq vakillari ekaniga qaramay, oson yo‘l tutilib, ba’zan majlislarimiz boshqa tilda olib boriladi.

To‘g‘ri, masalaning taraqqiyot, globallashuv bilan bog‘liq jihatlari ham bor. Masalan, ilm-fanda dissertatsiya, kitoblar yozishda faqat davlat tili bilan cheklanish, ularni boshqa tilda (deylik, rus, ingliz tilida) ommalashtirmaslik fanimiz, ilmimiz, olimlarimizning xalqaro miqyoslarga chiqishi va o‘zbek ilmining jahon ilmi bilan integratsiyalashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Lekin ilmiy jarayon milliy tilda bo‘lmasligi davlat tili nufuzi, umuman, milliy tafakkurimizda ijobiy rol o‘ynamaydi. Tarixda bunga dalillar ko‘p. Al-Xorazmiy, Beruniylar asarlarini jahonga mashhur qiladigan tilda yozib, ilmimizni yuksaklarga olib chiqdilar va bu bilan to‘g‘ri yo‘l tutdilar. Lekin bu hol turkiy til ravnaqiga ta’sir qilmay qolmadi. Fors va arab so‘zlari Alisher Navoiy asarlarida keng qo‘llanilganiga qaramay, u turkiy til ravnaqi uchun jon kuydirgani, bu haqda maxsus asarlar yaratgani bejiz emas. Demoqchimanki, ilm tili davlat tilida bo‘lmagan xalqning tili doimo kemtik bo‘lib qolaveradi. So‘nggi 30 yil ichida moliya, harbiy, tibbiy, iqtisodiy va boshqa ko‘pdan-ko‘p sohalarda tildagi, fikr ifodasidagi qiyinchiliklarni ro‘kach qilib, rus tilidagi tayyor qoliplarga murojaat etilishi, ya’ni oson yo‘l tutishga urinish va boshqa salbiy oqibatlar, eng avvalo, davlat tilining to‘laqonli ilm tili darajasiga aylana olmagani natijasidir.

Aytmoqchimanki, ilmimizning, olimlarimizning jahon miqyosidagi faollashuvini qo‘llab-quvvatlagan holda, bu jarayonning davlat tili ravnaqiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi haqida o‘zimiz qayg‘urmasak, yana kim qayg‘uradi? “Davlat tili haqida”gi qonunning yangi tahrirdagi ko‘rinishida bu masalaga aniq ta’rif berilishi kerak, deb o‘ylayman. Sababi, “ilmiy ishlar davlat tilida yoziladi, muallif xohishiga qarab boshqa tilda ham yozilishi mumkin”, degan ifoda masalani to‘g‘ri hal qilib berolmasligini o‘tgan 30 yillik tariximiz ko‘rsatib turibdi. Tadqiqotlar avval davlat tilida yozilib, keyin boshqa tillarga tarjima qilinsa, to‘g‘ri bo‘lardi, deb o‘ylayman. Bu masalaning muhimligi faqat ilm uchun emas, keng doiradagi ishlab chiqarish va rasmiy hujjatlar bilan ishlashga ham ta’sir ko‘rsatishini inobatga olsak, masalaning nechog‘li jiddiy ekani yanada oydinlashadi.

 

Zuhriddin ISOMIDDINOV, adabiyotshunos:

– Bu masalada fikr aytishdan oldin, avvalo, mavzu yuzasidan, yon-atrofimizdagi qo‘shni davlatlarning “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonunlarini o‘rganib chiqdik. Dastlab xayolimizga kelgani – gap qonunda emas, uning ijrosi oqsayotganida-ku, degan fikr bo‘ldi. Biroq qo‘shni davlatlarning shunday qonunlari matni bilan tanishib chiqish asnosida, avvalo, bizdagi qonunning o‘zi nomukammal ekani ayon bo‘ldi.

Bu hol ushbu turdagi qonunlarning ko‘lamida ham ko‘rinadi. Qiyos uchun, til haqidagi qonun va uning elektron belgisi ko‘lami: O‘zbekiston – 5.187, Qozog‘iston – 15.013, Ozarbayjon – 12.000, Turkmaniston – 15.468, Qirg‘iziston – 14.063, Tojikiston – 8.600 va Rossiya Federatsiyasi qonuni – 10.158 belgidan iborat.

Qarang, Markaziy Osiyodagi eng “ixcham” qonun – shu mintaqadagi aholisi eng ko‘p davlatga tegishli bo‘lib chiqyapti. E’tiborlisi, bu ixcham qonunning biron moddasi bajarilmasa, jazo beradigan mexanizmi ham yo‘q.

Qonunimizda har bir fuqaro davlat tilini bilishga burchdor ekani qat’iy belgilanmagan. Holbuki, Tojikiston, Ozarbayjon, Qozog‘iston kabi bizga yaqin davlatlarning qonunlarida har bir fuqaro davlat tilini bilishi shart ekani, bu – mamlakatda yashayotgan har bir fuqaroning burchi sanalishi alohida ta’kidlangan.

Boshqa bandlar bo‘yicha ham solishtirsangiz, bizning qonunimiz ularnikiga nisbatan yumshoq, “tishsiz” ekani ma’lum bo‘ladi. Shunday ekan, qonunni bajartirishdan avval uni mukammallashtirishimiz shart. Buning uchun qonunshunos mutafakkirlar til haqidagi qonunimizni boshqalarning qonunlariga qiyosan ko‘rib chiqib, yetishmagan moddalarni to‘ldirish haqida taklif berishlari kerak.

Buning ustiga, mazkur qonunda qonun uslubiga xos bo‘lmagan jumlalar ham ko‘p. Chunonchi, “tarjimasi berilishi mumkin”, “o‘zlari tanlab olgan tilda ish yuritish”, “ishlovchilarining ko‘pchiligi o‘zbek tilini bilmaydigan jamoalarda davlat tili bilan bir qatorda boshqa tillarda ham amalga oshirilishi mumkin” singari ifodalar ancha uchraydi. Holbuki, qonun, uning uslubi – yo‘l berish, ixtiyoriga tashlash emas, cheklash, aniq yo‘lni ko‘rsatish tarzida bo‘lishi hammaga ma’lum. Qonun matnida “qilsa ham bo‘ladi” qabilida so‘zlar qo‘llanilmaydi.

Bu – davlat tili haqidagi qonun matniga tegishli shaxsiy fikrlarim.

 

Ibrohim G‘AFUROV,

O‘zbekiston Respublikasi san’at arbobi:

– Chindan ham, ayrim vazifalarga oid jumla orasiga qavs ichida “zarurat bo‘lganda boshqa tillarda”  degan iborani qo‘shish – o‘zbek tili mavqeini ko‘tarishga qaratilgan sa’y-harakatlarimizni yo‘qqa chiqaradi.

Davlat tilining mavqeini yanada yuksaltirish maqsadida qator masalalarga e’tibor qaratishimiz zarur, deb hisoblaymiz.

Tilning holatini yorqin ko‘rsatuvchi sohalar bu ko‘cha-ko‘ylardagi lavhalar, yozuvlar, bozorlaru do‘konlarda qo‘yilayotgan reklamalar, peshtaxtadagi bitiklar, tadbirkorlik sub’yektlari, ularning mahsulotlari, xizmatlarining nomlanishi kabi narsalar, vaqtli matbuotdagi e’lonlar va reklamalar hisoblanadi. “Tasviriy oyina” degan tashkilot faol ishlayapti. Ammo shaharlarimizda o‘rnatilgan son-sanoqsiz tasviriy lavhalar va reklama bannerlarida o‘zbek tili targ‘ibotiga oid biror jumla yoki ishora ham yo‘q. Vaholanki, har kuni ko‘z tushib turadigan bu kabi tasviriy vositalarning ahamiyati katta. Shuni e’tiborga olgan holda, mamlakat miqyosida shu mavzuda badiiy pannolar, targ‘ibot-tashviqot reklama materiallarini yaratish va barcha ko‘chalar, binolarga o‘rnatish zarur. “Tilim – shon-sharafim”, “Til – nomusim, orim”, “O‘z tilim – o‘zligim”, “Til o‘rgangan – olim” va boshqa qator ta’sirchan, ifodaviy hikmatlarni o‘rtaga tashlash zarur.

O‘zbekistonning barcha viloyatlari, Qoraqalpog‘iston Respublikasidagi maktablar, litsey va kollejlarda ishchi guruhlari ma’lum savollar bo‘yicha ish olib borib, ijtimoiy soha, korxonalar, hukumat idoralari va hokazolarda til kayfiyati, boqibeg‘amlik va o‘zibo‘larchilikning sabablari chuqur tahlil etilishi shart. Tadbirkorlar o‘z mahsulotlarini, xizmatlarini taklif qilishda o‘zbek tiliga hurmat ko‘rsatsa, yaxshi bo‘lar edi. Shuningdek, quyidagi jihatlarni ham muhim deb hisoblaymiz:

– til – davlat va umumxalq himoyasida ekanligi va unga doimiy g‘amxo‘rlik masalasi barcha ma’naviy-ma’rifiy umumxalq miqyosidagi tadbirlarda aks etishi;

– til va adabiyot darsliklari va qo‘llanmalar saviyasini zamon talablari darajasiga ko‘tarish;

– o‘zbek tili targ‘ibotini xorijiy tillarni o‘rganish jarayoni bilan chambarchas bog‘liq holda tashqil etish;

– “Davlat tili haqida”gi qonun va Konstitutsiyaga daxldor moddalarni qayta ko‘rib, muhokama etish;

– Vazirlar Mahkamasi tarkibida “Davlat tili qo‘mitasi” tuzish va uning vakolati va mas’uliyatlarini belgilash zarur.

 

Nizomiddin MAHMUDOV, professor:

– Ona tilining muhimligi, millat shakllanishida tilning beqiyos o‘rni va ahamiyati haqida juda uzoq gapirish, dunyo allomalaridan behisob iqtiboslar, fikrlar keltirish mumkin. Masalan, Benjamin Uorif degan amerikalik olim shunday yozgan: “Agar Nyuton ingliz bo‘lmaganida va inglizcha tafakkur qilmaganida uning yaratgan qonuni sal boshqacharoq bo‘lar edi”.

Biz millat yashovchanligi, ravnaqi haqida fikr yuritsak, avvalo, til birlamchi bo‘lishi shart. U davlat tili deyiladimi, boshqami – millat tilsiz bo‘lishi mumkin emas. Til haqidagi qonunning eskirganiga ancha bo‘ldi. Hatto 1995 yildagi tahriri ham bugungi talabga javob bermaydi. Xayriyatki, Oliy Majlis Senatida bu muhim masala bir necha bor rasman ko‘tarildi. Bu juda katta voqea. Biz bu jarayonda faol va tashabbuskor bo‘lishimiz lozim.

Amerikalik Tompson degan olimning tadqiqotiga ko‘ra, bu mamlakatda eng ko‘p jinoyat o‘z tilini unutib, ingliz tilida gaplashuvchi hindular yashaydigan manzillarda sodir bo‘lar ekan. Ona tilini unutgan inson o‘z-o‘zidan boshqa millatga mansub bo‘lib qolmaydi, balki ko‘p fazilatlardan mahrum va muallaq bir mavjudotga aylanadi. Shu boisdan yurtimizda yashovchi barcha millatlar tiliga doimo e’tibor bilan qaraladi. Ammo Davlat tiliga alohida – davlat ramzlari darajasida hurmat ko‘rsatilishi lozim. Davlat tili xuddi gerb, madhiya va bayroq singari yuksak maqomda bo‘lishi, davlat ramzi sifatida qadrlanishi shart. Bunday qoidaga bugun dunyodagi ko‘plab davlatlar qat’iy amal qiladi.

 

Mamatqul HAZRATQULOV, yozuvchi,

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan jurnalist:

– 1989 yilda o‘zbek tiliga davlat tili maqomini berish to‘g‘risidagi qonun qabul qilingani katta voqea bo‘lganini yoshi ulug‘ ziyolilar yaxshi eslaydi. U paytda bunaqa qonun qabul qilish hazilakam ish emasdi. Qonun muayyan ma’noda o‘z vazifasini bajardi, uning ijrosi bo‘yicha ko‘pgina ishlar qilindi. Buni e’tirof etmaslik adolatsizlik bo‘ladi. Agar qonun talablari to‘la bajarilmagan bo‘lsa, bunga biz, o‘zimiz aybdormiz.

Bugun davlat tili haqidagi qonunning yangi variantini ishlab chiqish davr talabi. Axir, 25 yilda mamlakatimizda qancha qonunlar qabul qilindi, ularning qanchasiga o‘zgarishlar, tuzatishlar kiritildi, qanchasi o‘z kuchini yo‘qotdi. Konstitutsiyaga ham o‘zgarishlar kiritildi-ku. Demak, hamma narsani zamonga moslashtirish kerak, jumladan, davlat tili haqidagi qonunni ham.

Qonun ijrosi ta’minlanmayapti deyish, unda-bunda gapirish yoki bir-ikki maqola yozish oson. Unda ham, tan olaylik, asosan mayda-chuyda misollar atrofida o‘ralashib qolmoqdamiz. Bordiyu biz tilimiz fidoyilari bo‘lsak, nega yirik masalalarni ko‘tarmaymiz. Masalan, ism-familiyamizmi noto‘g‘ri, buzib yozish hamon davom etmoqda. Ha, desangiz pasportida shunday, deydi. Pasportiga tug‘ilganlik to‘g‘risidagi guvohnomasi asos bo‘lgan. Xo‘sh, bu hujjatlarni kim bergan? O‘zimizning mutasaddi idoralarmi? Shunday ekan, nega indamaymiz? Axir, ism-familiya odamning nasl-nasabini bildiradi-ku.

Davlat tili haqidagi qonunning ijrosi qoniqarsiz ekani ham Senat majlisida ko‘tarildi. Vazirlar Mahkamasida bu borada maxsus “Yo‘l xaritasi” ishlab chiqildi, mutasaddi vazirlik va idoralarga tegishli topshiriqlar berildi. Unda qonunning yangi variantini ishlab chiqish bo‘yicha maxsus ishchi guruh tuzilgan. Yozuvchilar uyushmasida ham shunday ishchi guruh tuzildi va ishga kirishdi. Nega biz-adiblar, jurnalistlar, tilshunos va adabiyotshunos olimlar bu borada tashabbus bilan chiqmadik? Ey, birodarlar, qonunimiz eskirdi, uning yangisini yarataylik, demadik. Kerak bo‘lsa, mana uning yangi varianti, deb mutasaddi idoralarga kiritmadik. Axir, Prezidentimiz hammadan tashabbuskor bo‘lishni, yutuqlarni ham, kamchiliklarni ham ro‘y-rost aytishni, mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha takliflar berishni talab qilmoqda-ku.

 

Azim SUYUN, shoir:

– Ochig‘i, bugun tilga bo‘lgan munosabatimiz bizni xursand qiladigan darajada emas. Vaholanki, o‘sha 1989 yili o‘zbek tili mavqei uchun ozmuncha kurashlar bo‘lganmidi?! Asta-sekin negadir bu sa’y-harakatlarning cho‘g‘i pasaya boshladi. Bugun qanday oqibatni ko‘ryapmiz? O‘zbek tili jaydari bir tilga aylanib qolmayaptimi?! Davlat tili, avvalo, madaniyat va ma’rifat markazi sanalmish poytaxtda amalda bo‘lishi, barcha jilolarini namoyon qilishi kerak emasmi?

Prezidentimiz shu yil boshida juda zo‘r ish qildilar: Hindiston safarida, “Jo‘shqin Gujarat” sammiti chog‘ida o‘zbek tilida nutq so‘zladilar. Ochig‘ini aytsam, men “oynai jahon”da buni ko‘rib, o‘zimni qo‘yarga joy topa olmay qoldim. Bu – o‘zbek tilining dunyo sahnasiga chiqishi, ulug‘ jarayonning boshlanishi, dedim. Axir, xalqaro anjumanlarda hind – hindcha, arab arabcha gapiradi-ku? O‘zbek tilining ulardan kam joyi bormi?

Davlat idora va tashkilotlarida, hisobxonalarda ishlar o‘zbek tilida olib borilsa, shundagina bu borada siljish, rivojlanish bo‘lishi mumkin. Vazirliklar, davlat idoralari bu borada o‘rnak bo‘lishi darkor. Shu dargohlarda davlat tiliga to‘liq o‘tilsa – ishlarimiz yurishadi.

 

Eshqobil ShUKUR,

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi:

– Biz o‘tgan yili ashaddiy qoidabuzarlar va tartibbuzarlarni ham bor-yo‘g‘i 3-4 oy ichida tartibga olish mumkinligini amalda ko‘rdik, bunga o‘zimiz guvoh bo‘ldik. Yo‘l harakati qoidalariga amal qilish bo‘yicha keskin choralar ko‘rilishi qisqa muddatda o‘z natijasini berdi. Til qoidalari masalasida ham xuddi shunday qat’iy va keskin choralar zarur bo‘layapti. Gap shundaki, Til qonunini qo‘pol ravishda buzganlarga mas’ullar ko‘pincha bor-yo‘g‘i “preduprejdeniya berilsin”, deb qo‘ya qolishadi. Bunday chora bilan hozir birovning pishagini “pisht” deb ham bo‘lmaydi. “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonunga bepisandlik bilan qaragan, uni buzgan kishilar, vakolatli shaxslarga yaxshigina jarima solish, zarur bo‘lsa, lavozimi bilan bog‘liq aniq choralar ko‘rish kerak bo‘layapti.

“Yo‘l xaritasi”da ta’lim muassasalarida O‘zbek tili fani bo‘yicha davlat attestatsiyasini joriy etish masalasi qo‘yilgan. Bu juda yaxshi. Lekin ushbu davlat attestatsiyasi korxona va tashkilotlar rahbarlari miqyosida ham o‘tkazilishi kerak, deb o‘ylaymiz. Shunda har qanday korxona yo tashkilot rahbari o‘zi rahbarlik qilayotgan joyda Davlat tiliga munosabat qandayligini yaxshiroq his etadi.

Men o‘zbek tilining pasporti deganda “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”ni tushunaman. Chunki tildagi hamma so‘zlar uning izohli lug‘atida aks etishi kerak. Bu go‘yo bir mamlakat aholisining rasmiy ro‘yxatga olinishiday gap. Bizda yaxshimi-yomonmi, harqalay, besh jilddan iborat “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” bor. Ushbu lug‘atni tuzgan zahmatkash olimlarga hurmat bajo keltirgan holda bir narsani aytmoqchiman. Bu lug‘at 80 000 so‘zdan iborat. Bu – o‘zbek xalqi va tili uchun juda kam. Chunki bizdan ko‘ra kamsonli xalqlarda ham bu ko‘rsatkich ancha baland. Izohli lug‘atimizga ko‘p so‘zlarimiz kirmay qolgan. Chin jahd qilsak, bu lug‘atimizda 200.000 yoki 300.000 so‘z yig‘ilishi mumkin. Kimdir bu nimani o‘zgartiradi, deyishi mumkin. Bu juda muhim. Chunki tilning ko‘lami, maqomi va darajasi shu bilan belgilanadi. O‘zingiz bir o‘ylab ko‘ring, agar bir mamlakat aholisining yarmi ro‘yxatdan o‘tsa-yu, yarmi o‘tmay qolsa nima bo‘ladi? Xuddi shu kabi Tilni bir mamlakat deb faraz qilsak, undagi barcha so‘zlar shu tilning aholisini tashkil qiladi.

O‘tgan asrning 90-yillarida Atamalar qo‘mitasi tuzilgan edi. Bu qo‘mitaga mashhur adib Odil Yoqubov rais bo‘lgan. Lekin, afsuski, bu qo‘mitaning kattaroq ishlar qilishga imkoniyati bo‘lmadi. Qo‘li ham, tili ham kaltalik qildi o‘sha paytlarda. Chunki zarur mablag‘ va vakolat bilan bog‘liq jiddiy muammolar bo‘lgan. Shu sabab qo‘mita a’zolari qanchalik faol va jonkuyar bo‘lmasin, ishlar yurmay qolgan. Bugun ham shunday qo‘mita yo tashkilotga ehtiyoj bor. Muhimi, maxsus vakolat bilan Til qonunini buzuvchilarga keskin chora ko‘ra oladigan huquqlarga ega idora kerak bo‘layapti. Til to‘g‘risidagi qonun ijrosini muntazam nazorat qiladigan, o‘zbek tilini turli tahdidlardan himoya qila oladigan rasmiy idora ko‘p qoidabuzarliklar va bepisandliklarning oldini olishi mumkin. Shuningdek, “O‘zbek tilini rivojlantirish jamg‘armasi” tuzilsa, davlat tilini rivojlantirish bilan bog‘liq loyihalarni moliyalashtirish asosi yaratilsa, maqsadga muvofiq bo‘lardi.

Bizning til targ‘iboti masalasida zaif tomonlarimiz ko‘p. Qachon 21 oktyabr kelib qolsa, hammamiz Muhtarama Onamizni eslab qolamiz. Bu onaga sovg‘a-salomlar qilamiz, holini so‘raymiz. Holbuki, bu onaga har kuni mehr va e’tibor kerak. Ommaviy axborot vositalarida til qoidalari buzilishi milliy tafakkurni buzish va aynitishga xizmat qiladi. Bunga ehtiyot bo‘lish shart. Shart! Meni yana bir narsa ajablantiradi. Keyingi paytlarda xususiy telekanallarda ko‘rsatuvlar nomini ajnabiy so‘z bilan nomlash “moda” bo‘ldi. Ular buni zamonaviylik deb o‘ylashayapti, shekilli. Go‘yo shu bilan zamonaviy bo‘lib qolishmoqchi, go‘yo shu bilan o‘zlarini ilg‘or va bilgich ko‘rsatadilar. Ba’zi xususiy telekanallar ko‘rsatuvlarining 80 foizidan ortig‘i ajnabiy so‘zlar bilan nomlangan desak, mubolag‘a bo‘lmas. Nahotki, shunday boy tildan bu ko‘rsatuvlarga bitta nom chiqmasa?! Chiqadi. Chiqqanda ham ko‘p go‘zal va jozibali nomlar chiqadi. Faqat buni ko‘rsatuv ijodkorlari istashmaydi va o‘z ona tillariga bepisand qarashadi. Holbuki, Rossiya telekanallarida ko‘rsatuvlarning aksariyati rus tilida, ularda ajnabiy nomlash besh foiz ham chiqmasa kerak. Yo ular zamonaviylikni boshqacharoq tushunadilarmi? Shak-shubhasiz, tilimizning hurmatini joyiga qo‘yishda, eng avvalo, biz yozuvchi-shoirlar, teleboshlovchi-suxandonlar, madaniyat va ma’rifat vakillari jonbozlik ko‘rsatishimiz, boshqalarga o‘rnak bo‘lishimiz darkor. Ana shundagina bu borada qilayotgan ishlarimiz samarali bo‘ladi.

 

Nurboy JABBOROV,

filologiya fanlari doktori, professor:

– “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonun qabul qilinganiga ham qariyb 30 yil bo‘lyapti. Bugungi kunda taraqqiyotning shitobi shu qadar tezki, u bilan hamqadam yurish oson emas. Shu bois mazkur qonunni Vatan va millat manfaatlari, zamon talablari darajasida tahrir etish hayotiy ehtiyojdir. Bizningcha, qonunning 6-moddasiga “O‘zbekiston Respublikasidagi barcha ta’lim muassasalarida, jumladan, xorijiy tillarga ixtisoslashgan ta’lim muassasalarida davlat tilini o‘qitishga mutaxassislik tilidan kam bo‘lmagan miqdorda dars yuklamalari belgilanadi va zamonaviy pedagogik texnologiyalarni tatbiq etishga alohida e’tibor qaratiladi” tarzidagi qo‘shimcha kiritilishi maqsadga muvofiq. 10-modda “Korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va jamoat birlashmalarida ish yuritish, hisob-kitob, statistika va moliya hujjatlari davlat tilida yuritiladi” tarzida yakunlanishi zarur. Mazkur moddadagi “… ishlovchilarning ko‘pchiligi o‘zbek tilini bilmaydigan jamoalarda davlat tili bilan bir qatorda boshqa tillarda ham amalga oshirilishi mumkin” so‘zlari qisqartirilishi taklif qilinadi. 20-modda matni: “Boshqa qonun va qonunosti hujjatlarida o‘zgacha holatlar kuzatilgan taqdirda ushbu moddaga muvofiqlashtirilib tahrir etilishi zarur” tarzida yakunlansa, davlat tilining huquqiy maqomi munosib himoya qilingan bo‘lar edi. Bundan tashqari, qonunga “O‘zbekiston Respublikasida davlat tilini hurmat qilish barcha fuqarolarning burchi hisoblanadi. Davlat tili me’yorlarining buzilishi, davlat tiliga nisbatan hurmatsizlik qilinishi holatlari aniqlanganda, qonun asosida javobgarlik belgilanadi” mazmunidagi yangi modda qo‘shilsa, vatandoshlarimiz qalbida davlat tiliga hurmat tuyg‘usi yanada mustahkamlangan bo‘lar edi.

Tabiiyki, qonun qanchalik mukammal bo‘lmasin, uning ijrosi talab darajasiga ko‘tarilmas ekan, bir qadam ham oldinga yurib bo‘lmaydi. Bizningcha, davlat tilini jamiyat hayotining barcha jabhalarida faol qo‘llanishini ta’minlash bo‘yicha alohida Davlat dasturi qabul qilinishi, chora-tadbirlar rejasi ishlab chiqilishi va uning ijrosi qat’iy nazoratga olinishi zarur. Yuqori darajadagi rahbar xodimlarni tayinlashda davlat tilini mukammal bilishi, unga og‘ishmay amal qilishi asosiy mezonlardan biri hisoblanishiga erishish bu boradagi yutuqlarni kafolatlagan bo‘lar edi. Negaki, qonunga rahbarning o‘zi qat’iy amal qilar ekan, bu hol elning ruhiyatiga ham ta’sir etmay qolmaydi.

Davra suhbatida ko‘tarilgan mazkur mavzu ko‘p qirrali, zalvorli, o‘ta mas’uliyatli masala hisoblanadi. Tabiiyki, uni bir suhbat doirasida to‘la qamrab olish imkonsiz. Bugun suhbatdoshlar tomonidan mavzuga oid ayrim jihatlargina tilga olindi. Yozuvchilar uyushmasida davlat tili, uning nufuzini oshirishga bag‘ishlangan tadbirlar, davra suhbatlari davom etadi.

Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashida Davlat tili masalasi ko‘tarilgani hamda hukumatimiz tomonidan “Yo‘l xaritasi” ishlab chiqilgani, bu borada aniq chora-tadbirlar belgilangani bugungi kunning eng muhim va eng ezgu ishlaridan biri bo‘ldi. Chunki milliy til – milliy did, milliy tafakkur, milliy saviyaning asosi va mag‘zi. O‘z tili uchun qayg‘urayotgan millat dunyo xalqlari safida o‘z o‘rnini, chinakam mustaqilligini asrashga, himoya qilishga jiddu jahd qilayotgan millat sanaladi. Umid qilamizki, bu borada ko‘rsatayotgan sa’y-harakatlarimiz kelajak avlodlar tomonidan faxrlanishga arzigulik natijalar beradi.

 

Baxtiyor HAYDAROV yozib oldi.

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.