Chavandoz bo‘lsang, qamching yulduzga tegsin

0
35
marta ko‘rilgan.

Shoir Shodmonqul SALOM bilan suhbat

 

– Davlatimiz rahbarining “O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida “millatimizning ruhi bo‘lgan ona tilimiz, azaliy qadriyatlarimizni saqlab qolish va avlodlarga bezavol yetkazish, xalqimizning ongu tafakkurini yuksaltirish, mustaqilligimizning ma’naviy asoslarini yaratish, so‘z san’atkorlarini birlashtirish, ularning manfaatlarini himoya qilish, yosh iste’dod egalarining salohiyatini ro‘yobga chiqarish borasida” ijodiy uyushma amalga oshirayotgan ishlar alohida ta’kidlangan. Shu munosabat bilan sizning ijodkorning birdan-bir faoliyat quroli bo‘lgan so‘z va ijodning asl mohiyati haqidagi fikrlaringizni bilmoqchi edim. She’r nima, shoir aslida kim?

– Kunning uchdan ikki qismini o‘zingga ajratmasang — kelajakdan umid qilma, degan ekan bir alloma. Demak, qolgan bir qismini o‘zgalarga — ishga, dunyo tashvishlariga ajratmog‘ing kifoya demoqchi-da. Bu bir qismning ichida farzand tarbiyasi ham, do‘stlarga, odamlarga kamarbasta bo‘lish ham bor. Ha, oqil farzand tarbiyasi sening kelajaging emas, bu uning — farzandingning istiqbolidir. (Ko‘p ko‘rgansiz: “Shu bolalarni deb ijod yo‘lidan ketolmadik”, deb o‘zini oqlaganlarni. Yo ularning bo‘lgani shu, yoki ular Xudodan ko‘p narsa qarzdor!) ­Xalqu jamiyat oldidagi fuqarolik burchi ham — muqaddas. Ammo bu ham o‘sha bir qismga kiradi. Unda ikki qismga nima ish qoladi, dersiz? Gap shunda-da!

Yuqoridagilardan ortib o‘zingga ikki hissani ajrata olibsanmi, sen — zo‘rsan! Sen shunchaki oddiy odam emassan. Ishon! Bizning qo‘ng‘irot bobolar aytmoqchi, chavandoz bo‘lsang, qamching yulduzga tegib qaytsin, bo‘lmasa, otdan tush!

Butun borlig‘ingni – sog‘liging, ruhiy va jismoniy qudratingni, erku istaklaringni sendan talab etib, evaziga hech narsa va’da qilmay o‘tguvchi sirli IJOD jarayoni va hosili sening qolgan ikki qism umringga arziydimi? Ammo baribir nimadir kutasan-ku. Nima o‘sha? Bu qo‘rquv va umid oralig‘idagi o‘zingning timsolingda butun bashariyatning mazmunini, ulug‘ ilohning mohiyatini izlash va topish (yo‘li yoki jarayoni)dir! Va ming azob oralab yurib topganlaringni saxolarcha (himmat bilan) ulashmoqdir! Bu endi oddiy, hamma ham tushunadigan, qadrlaydigan, orzu etadigan jo‘n narsa emas.

Prezidentimiz qarorida “Uyushma a’zolarining ijtimoiy-ma’naviy faolligi va mas’uliyatini oshirish, ularni xalqimizning qadimiy tarixi va boy madaniyatini, el-yurtimizning fidokorona mehnati bilan erishilayotgan tub o‘zgarishlarni teran aks ettirishga qaratilgan yuksak badiiy asarlar yaratishga rag‘batlantirish” alohida ta’kidlangan.

Bugun adabiyot ahli uchun olam guliston bo‘ldi! Buning uchun faqat tashakkur aytmoq kerak! Shoir-yozuvchiga bugungichalik ehtirom kam uchraydi. Axir, tarixga qarang! Ko‘zlaringiz tinib ketadi. Ko‘p emas, ikkita buyuk so‘z ustasini aytay! Buyuk va bechora Balzak! Ikkinchisi, o‘zimizning mag‘ruru haqir Shukur Xolmirzayev!

Parijning irkit kunjagi bo‘lmish, biroz istehzo bilan “daholar yetiladigan banka” deyilguvchi Lotin mahallasida ochlik va sovuq sabab boshidan bug‘ chiqib ketsa-da, mutolaa va ijoddan to‘xtamagan Balzak qariyb yuz jildlik adabiy obida qoldirdi. Va Tur degan ovloqdan chiqib, “Parij, bir kun menga ta’zim qilasan!” deya hayqirgan o‘spirin Onore de Balzak degan nomni ongli dunyo tarixiga muhrlab qo‘ydi! Bo‘lgani shu. 51 yil yashadi. Oilaga ulgurmadi, ortidan tirnoq qolmadi. Bir umr ko‘ngil va hayot kurashida ko‘ngilning tomonini olib yashadi. Tengsiz shon-shuhrat qozondi. Ammo chalg‘imadi. Davrlardan davrlarga oshib kelayotir.

Shukur aka-chi? Sho‘ro zamonida kamolga yetgan adib mustaqillikning sinovli yillarida ham mardona ijod qildi. O‘zining burchini unutmadi. O‘z iborasi bilan aytganda, masjiddagidek beta’ma yashadi. Azoblandi, ammo “voh” demadi. Bir umr o‘zbekni alqadi, yaxshi ko‘rib koyidi, sevib qiynaldi, kechirib yaxshi ko‘rdi. Bir kosa taomga qanoat qiloldi… Va xalqining, o‘quvchilarining tuganmas mehriga sazovor bo‘ldi.

Shu gaplar ko‘zday haqiqat ekan, bugungidek yayragan zamonda nega yozmaslik, yozganda ham nega dunyoni quchgudek shasht bilan ijod qilmaslik kerak. Yurt mustaqil bo‘ldi, xalq farovon — dard tugab qoldimi? Yozadigan gap qolmadimi? Yo‘q! Eng katta va og‘ir vazifa bizga ko‘ndalang. Cho‘lponu Fitrat, Qodiriy, Oybek, A.Qahhor, A.Oripov,     E.Vohidov, R.Parfi, Sh.Xolmirzayev, U.Azim, Sh.Rahmon, H.Xudoyberdiyeva, E.A’zam, A.Suyunning oldidagi vazifa       o‘z-o‘zicha mahobatli edi. Ammo ularning   jamiyat va adabiyot oldidagi vazifasi biroz boshqacharoq edi. Qolaversa, ular yukni belgilangan joygacha yelkalab olib kelib qo‘ydilar. Bu ularning yuki edi. Bizning og‘ir vazifa esa mutlaqo boshqa. Vazni ham, malolligi ham o‘ziga xos. Yengildek tuyuladiyu juda vazmin, o‘ng‘aydek ko‘rinsa-da benihoya noqulay, murakkab. Tirnoqdek   keladigan (8 gigobaytlik) fleshkada bir dunyo ma’lumotni olib yurish mumkin bo‘lgan zamon adibi shunga qarab ish ko‘rmog‘i,   insonning bugungi ahvoli ruhiyasini katta mahorat bilan tadqiq etmog‘i kerak.

Yaqinda bo‘lgan voqea: Farg‘onada Erkin Vohidov nomidagi istirohat bog‘ida yurgan edim. Akam bilan. Ikki so‘loqmonday tuppa-tuzuk o‘zbek bog‘dagi bunyodkorlik ishlariga qarab turib, biri ikkinchisiga shunday dedi: “Shu ishlarga sarflangan pulga ikkita yap-yangi “Kaptiva” bersa kerak?!” Akam ko‘zini qisib, labini tishladi: jim, gapirma, degani bu. Nima ham qilardim men. Axir men ham, akam ham shu ikki o‘zbekning birimiz-da. Ha, sal mundayrog‘i! Yoki “Navoiyni bilasanmi?” degan savolga “Ha, ­Navoiy Buxoroga chegaradosh”, deb javob bergan talaba ham bizga ­zamondosh.

“Qachon zamonim keladi-yu men zo‘r she’rimni yozaman?” degan shoirning o‘sha zamoni ko‘z oldidan o‘tib ketayotgan bo‘ladi. Unutmaylik: eng katta vatanparvarlik — burchni bajarish! ­
Har kimning o‘z ishi, vazifasi bor. Xuddi XVI asrdagi adib va faylasuf G. de Balzak ­bilan XIX asrdagi Onore de Balzakning maslagi biru vazifasi farq qilganidek!

— Iste’dodning shakl­lanishida mehnatning o‘rni qanday, deb o‘ylaysiz?

— Savolga yuqorida qisman javob berildi. Ammo qisqa bir-ikki og‘iz mulohaza: bir nomatlub illat paydo bo‘ldi bizda. Bu bir ijodkorning boshqasini (umuman boshqalarni ham) o‘qimasligi. Va o‘qisa-da fazilat, nafosat emas, boshqa narsalar izlab o‘qishi. O‘qishni xayoliga keltirmay “telegram” orqali bir-biriga she’r yo‘llaydigan qavm maydonga keldi. Bu — dovuldan oldingi sukutday qo‘rqqulik holat. Iste’dod mehnat ekanini bilmay, his qilmay, o‘ylamay ham yozishni istovchilar ko‘paydi.

— O‘zaro gurunglarning birida “avlod bo‘loldikmi”, degan savolga javob qidirayotganingizni aytgan edingiz…

— Sekinroq gapiring: katta avlod eshitib qolmasin! Savolimga javob topdim: “Hozircha yo‘q! Ammo bu hol ro‘y berayotir”. Nosirlar J.Kengboyev, U.Yoqubov, F.Jabborov, N.Choriyev, A.Suyunov, M.Tilovova, N.Ibrohimova va boshqa do‘stlar. Bu yozuvchilardan bir o‘quvchi sifatida umidim katta! O‘zimning shoirlikdan umidim bo‘lsa-da adabiyotning nortuyasi — prozaning katta mahobat kasb etishini juda istayman.

— Bugungi adabiy jarayon xususida qanday fikrdasiz?

— 2011 yilda “Tafakkur” jurnalida bosilgan she’rlarimga yozuvchi Ahmad A’zam qisqa, tugal, pishiqqina so‘z yozdi. Shu voqeadan so‘ng uyushmamizdagi bir yig‘inda yoniga borib ko‘rishib, o‘zimni tanishtirdim. U kishi bilan yuzma-yuz turib ilk va oxirgi marta gaplashganim shu. Oradan bir necha yil vaqt o‘tdi. Men u kishi bilan dildan suhbat qurmadim. Bu mening tortinganim, botinolmaganimdan emas. Eshiting… bir yilcha burun qo‘limga Ahmad akaning “Hali hayot bor” degan kitobi tushdi. O‘qib chiqdim. So‘ngra boshqa ikkita kitobini ham topib, izlab o‘qidim. Shunday katta yozuvchi oramizdan o‘tib ketibdi-yu bilmabman. Odamga o‘xshab bir suhbatini ham olmabman. U juda katta, mahoratli yozuvchi edi. Xuddi shunday “o‘tib” ketayotganlarimiz ko‘p. Qadriga yetolmayapmiz.

Nazar Eshonqul, Sobir O‘nar, Isajon Sulton, Abduqayum Yo‘ldoshlarning hamma yozganlarini hech bo‘lmaganda bizning avlod to‘liq o‘qimasa bu — nonko‘rlik. Biz o‘zimizdan boxabar emasmiz. Ruhiy, ma’naviy xotiramiz bo‘shashib ketgan. Kattalar esa o‘qiydi, o‘qiganlar ham. Shuning uchun qurch, pishiq, yetuk!

— Shoirning jamiyat oldidagi asl   vazifasi nima?

— Davr shoirning oldiga qo‘yayotgan vazifani ijod ahli muqaddas deb bilsa, qabul qilsagina jamiyat oldidagi qarzdan qutulish imkonini topgan bo‘ladi. Buni muqaddas deb bilish uchun shoir o‘zining tor qobiqlariga o‘ralib qolmasligi shart. “Men o‘zim uchun yozaman. Meni bugungi avlod tushunishi shart emas. Buyurtma ijodkorni bo‘g‘adi va hokazo…” degan gaplar ijodkorning yetilmay qolgani belgisi.

Katta zaldagi minglab o‘rindiqlarga bir-birini tanimaydigan omma yig‘ilib bo‘lgan payt chiroq o‘chib qolsayu tashqariga chiqishning imkoni bo‘lmasa, qanday hol ro‘y beradi? Ana shunday noqulay vaziyatda ham ma’rifatli, imonli odamlar bir-birlarini ovozlarining ohangidan tanib oladilar. O‘shalargina qoron­g‘uda sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan o‘g‘irlik, zo‘ravonlik kabi tartibsizliklarni to‘xtatishga qodir. Bunday odamlar kasbi va yoshidan qat’i nazar hammaslakdirlar. Hamma gap shunday ovozlardanoq qorong‘ulikda ham bir-birini taniy oladigan zotlarning oz-ko‘pligida.

Ammo chiroq yonishi kerak! Tokaygacha qoron­g‘ulik?! Shu payt kimdir mash’ala ko‘tarib kirib keladi. Bu shoir, bu yozuvchi, bu chinakam bashariyatning ma’naviy mayog‘i! Shoir ichida quyoshni ko‘tarib yurishi kerak!

Shoir – qanotiga o‘t ketgan qushdir!

Unga don ko‘rsatmang, bering osmonni!

To yonib bo‘lguncha yorishsin olam,

Toki kuydirmasin kuygan jahonni!

 

— Endi qo‘liga qalam tutib, she’r yozayotgan yoshlarga nimalarni tavsiya qilgan bo‘lardingiz?

— She’rning o‘zini yozish kerak! Ma’rifiy, maishiy, sharh, izoh, da’vat, murojaat,     targ‘ibot, madh, tasvir she’riyati bizda   maromiga yetgan. Ammo she’rning o‘zi kam yozilayapti. Ayniqsa, hozir. Yuqorida sanaganlarim She’rni tushunishga vosita, xolos.

Keyin har bir shoir o‘z she’rini yozishi lozim. Birovning ohangi, yana birovning so‘z qo‘llashi, birovning mavzu tanlashi, boshqasining manbaga yondashuv shaklini o‘zlashtirib olish mustaqil shoirlik emas! Oddiyroq aytsak, o‘z ovoziga, nigohiga, aytish usuliga ega bo‘lish katta ijodiy baxt!

Tag‘in, keyingi paytda ko‘p uchrayotgan bir salbiy holat bor. Bundan qochishimiz shart, ya’ni so‘zni fikrga qul qilmaylik. Fikr ham tuyg‘u va so‘zga tobe bo‘lmasin! Ular o‘rtasidagi nozik uyg‘unlikni, nozik masofani tuta bilish, ko‘ra olish kerak! Qolganini iste’dod va mehnat hal qiladi.

She’r yozishni ham o‘rgatish kerak. Bu haqda alohida saboq zarur. Bu ehtiyojni qondirish maqsadida Prezidentimiz qarorida “O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus       ta’lim vazirligi hamda O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining Alisher Navoiy nomidagi     Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti qoshida Oliy adabiyot kursini     tashkil etish haqidagi taklifi ma’qullansin”, deb ta’kidlangani meni juda xursand qildi.

Bu haqda aytadigan gaplarim ko‘p. She’r sehri, shoirning vazifa-burchi, ijtimoiy, ma’naviy olami xususida “Shoirlik sharafi” nomli kitob yozish niyatidaman.

 

Islomjon QO‘ChQOROV

suhbatlashdi.

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.