Биз излаётган ҳикматлар

0
395
марта кўрилган.

Ёзувчи Нодир Норматов билан адабиётшунос Абдулла Улуғов суҳбати

 

Абдулла УЛУҒОВ: Бадиий асар яратиш, хусусан, ҳикоя, қисса, роман ёки драма ёзиш учун ижодкор воқеалар рўй берадиган замон ва маконни хаёлан тасаввур этиши, қаҳрамонлари тақдири қандай кечишини билиши, уларнинг ўй-кечинмаларини ҳис этиши, ҳаётий воқеаларни қайта ишлаб, мақсадига мувофиқ жойлаштириши лозимки, бу қанчалик оғир машаққат эканини фақат асар яратган ижодкорнинг ўзи билади. Асарни ёзиш беҳад мушкул юмуш эканлигидан муаллиф ҳар доим ҳам қаҳрамонлар ички оламини, воқеликни ҳаққоний ва таъсирчан тасвирлашга эришавермайди. Шундай бўлса-да, айрим ижодкорлар ёзганларини қайта тузатмаслигини айтади. Лев Толстой эса: “Тузатмасдан ёзаман, деган хаёлни миядан чиқариб ташлаш керак. Уч-тўрт марта қайта ёзиш – бу ҳам кам”, дейди.

Нодир НОРМАТОВ: Бундай қолип, андоза адабиётда, ижодда доим ҳам қўл келавермайди. Баъзи ёзувчиларда бундай таҳрирлар миясида, хаёлида рўй беради, яъни, обдон пишитиб олиш, пухталаш деганлари… Қоғоз тақчил замонларда, айниқса, ўнинчи-ўн биринчи асрларда худди мана шу усул қўл келган. Ҳозир қоғоз сероб. Аммо минг бора таҳрирдан ўтказсанг ҳам, баъзи асарнинг салмоғи ўзига ярашалигича қолаверади. Чунки, минг уринган билан қозонда бори чўмичга чиқади-да. Ҳар ерни қазиган билан булоқ суви чиқмаганидек, фақат таҳрир билан иш битмас экан.

Абдулла УЛУҒОВ: Айрим ижодкорлар асарларини барча эмас, интеллектуал даражаси баланд китобхонлар тушуниши, қадрлашини айтишиб, дунёда иккита шундай ўқувчи топилса, кифоя, фақат шулар учун ёзиш керак, деб писанда қилишади ҳамда ўзларини янги адабиёт яратувчилари санашади. Лекин уларнинг ёзганлари аллақандай мавҳум, тушунарсиз. Бундай муаллифларнинг изланишларида ғарблик ижодкорлар асарларига тақлид яққол сезилади. Албатта, тақлид, таассуб қилиш ҳамма соҳада кузатилади. Киши нафақат ижодда, балки бошқа фаолиятида ҳам ўзи англамаган, сезмаган ҳолда кимгадир тақлид қилиши эътиборга олинса, санъатнинг турли йўналишларида изланишлар қилаётган, адабиётимизда аввал кўрилмаган услубда асарлар битишга уринаётганларнинг интилишларини тушуниш мумкин. Аммо жимжимадор жумлаларидан маъно англаб бўлмайдиган, мақсадсиз ёзилгандай туюладиган нимарсалар, барибир, кишини ғашлантиради.

Нодир НОРМАТОВ: Бугунги кунда адабиётда ҳам, тасвирий санъатда ҳам ана шундай жараён жадал кетаётганлиги ҳеч кимга сир эмас. Бир пайтлар, Иккинчи жаҳон урушидан сўнг, Италия адабиётида ҳам, мусиқа ва бадиий фильмларида ҳам Америка санъатига ружу қўйиш авжланган. Бу ҳолат шу қадар кучайиб, охири кўнгил айниш даражасига етган. Шундан сўнг, тескари жараён юз бериб, миллий маданият, санъат ва бадиийликка интилиш бошланган. Қисқа вақт ичида ана шу соҳада ўзига хос дурдоналар пайдо бўлган. Бизда ҳам шундай бўлади, деб фол очмоқчи эмасман. Чунки бизда менталитет бўлакча, анъаналар бўлакча… Бизнинг қадимги маданиятимиз, миллий қадриятларимиз бутун дунёга сочилиб кетган олтин зарраларига ўхшайди. Энди уларни териб олиш, англаш бошланди. Бу жараён қанча давом этади, бу ўзимизга боғлиқ. Юксак бадиият миллий маданият заминида пайдо бўлади. Бизда бугунги кунда юксак бадиият намуналари кам. “Янги бадиият намуналари” дея эътироф этилаётган асарларнинг кўплари бошқа адабиётлар таъсирида туғилган. Менга улар бошқа қитъадан кўчириб келтирилиб, ўлкамизда ўстирилган гулларни эслатади. Албатта, уларни ҳам авайлаб-асрашимиз муҳим. Аммо шу замин чечаклари йўқ бўлиб кетишларига ҳам йўл қўймаслигимиз керак. Жаҳон халқлари адабиётини ўрганиш кони фойда. Ҳар бир океан, денгизлар бир-биридан кескин фарқ қилади. Халқлар ҳам шундай. Болтиқбўйи ёки Лотин Америкаси адабиётидаги анъаналарни бизда жорий қилишга уриниш тўғри келмайди. Чунки улар техника воситалари эмас. Замин ранг-баранг, дунё ранг-баранг, халқлар ранг-баранг. Чунки уларнинг минтақаси, қитъаси бошқа. Шу билан боғлиқ ҳолда, уларнинг табиати ҳам ўзгача. Албатта, истеъдодли ёзувчилар бошқа халқлар адабиётини ўқиб, миллий адабиёт билан ўхшаш ва фарқли жиҳатларни, қалблар ва маконларнинг кўз илғамас кўламларини сезадилар, ўзларига хос шаклу шамойил топиб, мавзуларни дадил ёзишга шайланадилар.

Абдулла УЛУҒОВ: Адабиёт асарларини мутолаа қилиш, меъморий обидаларни, спектакль, фильмларни, спорт мусобақаларини, байрам тадбирларини томоша қилиш, куй ва қўшиқларни тинглаш кишилар учун бениҳоя зарур. Қаҳрамонлик мадҳ этилган асарлар кишиларни мардликка ўргатади. Агар асарларда иллатлар, тубанликлар тасвирланса, одамларда бундай иллатлардан нафратланиш туйғуси кучаяди. Фожиага учраган, изтироб чеккан қаҳрамонлар кишиларда ҳамдардлик ҳиссини уйғотади, кўнглини юмшатади, дейилади. Чиндан ҳам санъат асарлари инсон руҳига таъсир этади, уни поклайди, эзгуликка ундайди. Негаки, кишилар санъат асарларида тасвирланган воқеалардан таъсирланиб, ўзларида турли ҳиссиётларни сезади. Улар санъат асарларидан яхшиларга ҳамдардликни “юқтиради”лар, изтиробни ҳис қиладилар. Мушкул муаммоларга дуч келганларида чидамлироқ бўлишни ўрганадилар, улардан таскин берувчи куч оладилар. Илоҳий китобларда инсон изтироб чекиш орқали ҳодисалар моҳиятини англайди, дейилади ва ушбу ҳақиқатни кишилар айнан бадиий асарлар асосида англаб оладилар.

Нодир НОРМАТОВ: Фикрловчи инсонга ҳамиша эртага умид билан қараш туйғуси таскин бериб туради. У умри ўтаётганлигини ҳис қилган кунданоқ, дунёни англай бошлайди. Шу боис, ҳар бир нарса ва воқеадан ҳикмат излаб ўтади. “Барибир, қоронғуликка маҳкуммиз”, деган ақидалар ҳам мавжуд. Малевичнинг “Қора қути”си ҳам шунга оҳангдош. Абсурд адабиётида ҳам тақдирдан қочиб бўлмаслик оҳанглари кўринади. Аммо, мияга лаззат берувчи туйғуларни ҳосил қилувчи адабиётнинг бағри кенг, ранго-ранг. У худди шу оламнинг ўзи каби.

Таниқли адабиётшунос Иброҳим Ғафуров ўз китобини бежизга “Ҳаё-халоскор” деб атамаган. Ахир, Шарқ адабиётида асл мақсад-муддао инсонда, энг аввало, ҳаёни шакллантиришдир. Адабиёт эса ҳаёнинг онасидир. Адабиётнинг асл мақсади – халоскорликдир. Бу халоскорлик киши қалбида умид, ишонч уйғотиш, юпанч бериш, иродани тоблаш, эзгуликка интилиш, инсонни англаш, салбий таассуротлару бадбин хаёллардан фориғ этиш каби минг бир шаклда намоён бўлади. Унинг инсонни фикрлашга чорлай олишининг ўзи халоскорлик эмасми!?. Китобларнинг шакллари кўпайгани айни муддао бўлди. Электрон китоблар, Интернет – инсониятнинг йигирманчи аср охиридаги энг буюк кашфиёти. Улар туфайли, дунёда қанча-қанча қоғозлару ўрмонлар сақланиб қолинади. Албатта, қоғозда чоп этилган китобнинг ўрни бўлакча. Уни ушлаб кўрасан, исталган пайтда ўқий оласан. Аждодларимиз ўз ижодларини лойга, папирусга, мол терисига, тошга, қояга ёзишган. Шакллар, материаллар турлича, аммо барчасидан мақсад – ўқиш. Электрон китобнинг ҳам аҳамияти беқиёс.

Абдулла УЛУҒОВ: Ҳамид Олимжонлар авлоди эртак, афсоналарни, халқ достонлари, “Минг бир кеча”, “Қиссасул анбиё” каби асарларни эшитиб, улғайган. Шунинг учун уларнинг асарларида халқ оғзаки ижодига хос соддалик, теран донишмандлик мавжланиб туради. Аммо ўша замонларда ҳам айримлар эртакларни, достонларни, китобларни кераксиз матоҳ деб қарашган. Минг таассубки, бундайлар бугун ҳам учрайди. Айни тоифадагиларнинг маънавияти беҳад мажруҳ. Кўнгли – ҳасад, нафрат, қурумга тўла. Иззатталаблигини қондиролмасдан доим безовта. Ҳаётдан ҳамиша норозиланиб, аламзада бўлиб юради. Ижодкорлар ҳам инсон сифатида ўз асарлари қаҳрамонларидек яхши ёки аксинча бўлади. Айрим қаламкашлар асарларида эзгулик, ҳалолликни ёқлаган ҳолда, ўзи ҳаётда такаббур, бебурд. Улар: “Одамларга яхшилик қилишдек юксак мартаба йўқ”, деб ёзишади-ю, ўз манфаати, мансаб-мартабага эришиш учун ҳар қандай пасткашликдан қайтмайди. Шунинг учун баъзида шоир, адибнинг ижодкорлиги бўлак, инсон сифатидаги дунёси бўлак, дейишади. Ижодкорнинг инсон сифатидаги дунёси шаклланишига у туғилиб ўсган оила муҳити, замон ўзгаришлари қай даражада таъсир кўрсатади?

Нодир НОРМАТОВ: Ижодкор табиатида ҳаётнинг минг бир хил жилвалари акс этади, замон ўйинлари унга ҳам ўз таъсирини ўтказади. Буларнинг бари зарурият туғилганда, адабиётдек буюк мўъжизани яратишда қўл келади. Аммо буларнинг ҳеч бири ҳеч кимга, жумладан, ижодкорга ҳам калондимоғ ва такаббур бўлиш ҳуқуқини бермайди. Шу боисдан Шарқу Ғарб шоирлари, мутаффакирлари бу аломатни ҳамиша танқид қилишган. Шарқона ахлоқ ҳар бир инсондан қалби кенг ва одамохун бўлишни тақозо этади. “Адабиёт” сўзининг луғавий маъноси гўзал хулқ эканлигини инобатга олсак, сўз санъатининг жамият тараққиёти учун нақадар муҳим аҳамиятга эга эканлиги аёнлашади. Европадаги “эго” таъсири баъзи ижодкорларимиз хулқ-атворида ҳам сезилади. Ўзини хокисор тутиш “ўн саккиз минг олам”ни англаш йўли экани тасаввуфда таъкидланади. Тасаввуф фалсафаси, эндиликда, бутун жаҳон илм аҳлини ҳайратга солмоқда.

Абдулла УЛУҒОВ: Ҳар бир киши учун ота-боболари макони – рўйи заминнинг муқаддас маскани бўлиб туюлади. Йиллар ўтган сайин ушбу ҳиссиёт кучайиб боради. Машҳур мусаввир Рўзи Чориев ўз туғилган қишлоғи – Пошхурд тўғрисида сўз кетганда, тўлқинланиб кетарди. Сиз ҳам тоғлар орасидаги бу қадимий қишлоқ тарихи, ундаги булоқ, сой, коризлар, шу жойда яшаётган кишиларнинг аждодлари, уларнинг ўзига хос феъл-атвори, урф-одатлари ҳақида яйраб, мириқиб гапирасиз. Бу болалиги ўтган жойлар, ҳовлисидаги дов-дарахтлар, жиҳозлар йиллар ўтган сайин кишининг юрагини ўртаб юборадиган ҳиссиётлар уйғотишидан далолат беради. “Баригал” романингизда, қисса ва ҳикояларингизда Пошхурд манзаралари, ундаги одамлар ҳаёти тасвирланган.

Нодир НОРМАТОВ: Яқинда таътилни одатдагидек яна қишлоқда ўтказдим. Болаликда юрган жойларни эринмай суратга олдим. Сўнгги йиллардаги бундай сафарларим натижаси сифатида 2010 йилда Тошкент Фотосуратчилар уйида “Қишлоққа қайтиш” деб номланган шахсий кўргазмамни очган эдим. Ана шу йўл билан қадрдон жойларнинг манзараларини, таниш-билишлар қиёфаларининг бир зумлик оламини фотога муҳрладим. Бу дилга таскин-тасалли бериш баробарида, фикрлашга, мушоҳада юритишга ундайди.

Абдулла УЛУҒОВ: Нозим Ҳикмат адабиётнинг ҳар қандай жанри эртак заминида шаклланган, дейди. Эртак қадимги давралар учун ҳам, айни замонда яратилаётган сон-саноқсиз мультфильмлар учун ҳам асос, манба саналади. Эртаклар катталарни ҳам, болаларни ҳам бирлаштиради. Улар барчани орзулар оламига бошлаб киради. Эртаклар хаёллару тасаввурларни сарҳадсиз маконларга элтади. Унда ҳамма нарса жонли, кўнгилга яқин кўринади. Болалигида эртаклар эшитиб улғайганлар жасур, шижоатли бўлади, ёвузликка қарши курашади. Ҳар бир кишининг болалиги эртаклар оламига боғланиб кетади. Аксарият ижодкорлар болалигида кўп эртак эшитганини эслашади. Сиз-чи?

Нодир НОРМАТОВ: Бола эсини таниши билан, барча нарсага, жумладан, эртакка ҳам қизиқиши, табиий. Аммо мен эртак эмас, матал, топишмоқ эшитиб катта бўлганман. Оиламизда, асосан, матал ёки топишмоқ айтиш расм эди. Матал – қисқа ҳикоят. Амакимнинг хотини Банот опам ва иккинчи Банот аммам (қишлоқда бу исм жуда урф), меҳмон бўлиб келадиган Норби аммам бизларга кўп матал айтиб берар эди. Топишмоқни эса ҳамма айтар эди, ҳали унинг нималигини яхши билмаган беш яшар боладан тортиб, момоларгача. Худди ҳозиргилар сканвордга мубтало бўлгандай, ўша пайтларда катта-кичик топишмоқ айтишга ишқибоз эди. Ўшанда нима учун эртак эмас, матал, топишмоқ айтилганини энди тушунгандайман. Ўйлаб кўрсам, бунинг сабаби – топишмоқ, маталларнинг қисқалиги экан. Эртак эса узун бўлади. Уни айтиш учун ҳам, эшитиш учун ҳам муайян вақт керак. Вақт эса танқис. Рўзғор юмушлари тиқилиб ётади. Бирор-бир оилавий юмуш атрофида, айтайлик, узун қиш кунлари қора чироқ атрофида колхоз вакили ажратиб бериб кетган кўркўрак (оғзи очилмаган кўсак) – кўсакларни чувишда, ҳашар қилиб, пилла теришда, хуллас, кўпчилик бирор муносабат билан бирга йиғилиб қолган кезлари топишмоқ, матал айтиш одатий ҳолат эди. Қолган пайтларда ҳамма, айниқса, катталар ўз ишлари билан банд бўларди. Кеч кириши билан овқат ейилгач, ҳамма уйқуга кетарди. Кундузги тинимсиз ҳаракатдан сўнг, бундай ором олишдан зўр ҳузур йўқ эди (Қаттиқ чарчоқдан сўнг, кимнинг эртак айтишга қурби етарди ёки тинглашга тоби бор эди, дейсиз). Ёз кунлари, оқшом пайтлари озгина бўш бўлсак, албатта, бектош, кўчмак, зувиллатар, ланка, тол отга миниб чопишлар, сойга тушиб балиқ тутишлару юлғун тагларига тош уйча қуриб, бир нималарни тортишиб юришлар завқли эди. Аммо бир нарсани алоҳида таъкидлаб ўтишни хоҳлар эдим: ёз кунлари Қурбонсара холам уйларига борсам (ўн-ўн икки ёшларимда), у баъзан “Гўрўғли”, “Балогардон”, “Кунтуғмиш” достонларидан ўқиб берар эди.

Онамнинг матал ёки топишмоқ айтганини эслай олмайман. У уруш охирларида мактабда ўқитувчилик қилган. Отамга турмушга чиққач, бешта фарзанд кўриб, охиргисини туғишда қаттиқ қийналиб, кўп ўтмай вафот этган эди. Ўшанда мен саккиз ёшда эдим. Онам баланд бўйли, сочлари товонигача тушган, овозлари майин, вазмин, ҳеч қачон товушини баланд кўтармаган аёл сифатида хотирамда қолган. У менга ҳали мактабга бормасимдан ҳарфларни танитган, мен қаламтарош билан хуржуннусха уйимизнинг деворларини ўйиб, исмимни ёзиб ташласам-да, бирор марта жеркимаган, қаттиқ гапирмаган. Унинг қучоғида эркаланиш, эртак тинглашдан кўра мароқли эди. Тўрт ёшимда онамнинг тиззасида ўтириб, мактаб ҳовлисида Ҳалима Носирова бошлиқ артистлар берган концертни кўрганим ёдимда қолган. Унинг номини, албатта, сал улғайгач, билиб олганман. Гапдан чалғиб кетдим. Онам барвақт алифбони ўргатган бўлса-да, биринчи-иккинчи синфда ўқиганимда ҳам эртак китоб ўқишга қизиқмаганман. Сал улғайиб, тўртинчи-бешинчи синфлардан бошлаб, шу қадар кўп эртак ўқий бошладимки, асти қўяверасиз. Ўша даврда таржимонларимиз яхши ишлашган эканми, эртак китоблар сероб эди: хитой, япон, рус, венгер, индонез эртаклари. Дунёда шундай халқлар борлигини ҳам ана шу эртак китоблар орқали билганман. Бизнинг ҳовлида эртак биладиганлар кўп бўлган. Одатда, момолар ёки боболар эртак айтади. Мен эсимни таниган кезларим момом битта эмас, учта эди. Отамнинг отаси – бобом тўртта хотин олган. Шундан иккитаси мактабда ўқиб юрган пайтимда ҳаёт эди: Муқим момом (отамнинг ҳақиқий онаси) ва Хадича момом. Хадича момом Деновда яшар (ўттизинчи йилларда Пошхурддан кўчирма қилинган), у бизникига келиши билан иккала кундош ва онамнинг онаси – Нозик момом қизғин суҳбат қилишар ёки қишлоқдаги бошқа қариндошларникига бирга боришар, биз болаларнинг уларга эргашиб юришимизга рухсат этилмасди. Албатта, бундай суҳбатлар ойда-йилда рўй берар эди. Қолган пайтлар икки момом катта рўзғорнинг ишларидан ортмасди. Улар учун гилам тўқиш ёки урчуқ йигириш дам олиш эди. Биз болалар, мабодо, уларнинг гурунгларига қулоқ солгудек бўлсак: “Бор, кўчага чиқиб ўйна, ўғил бола деган аёлларнинг гапига қулоқ солиб ўтирмайди”, деб, турғизиб юборишар эди. Фақат қиш оқшомлари улар иккаласи печка ёнидаги пўстакда ўлтириб, яна урчуғини йигирганча, гурунг қилишар эди. Хуллас, ўтган асрнинг эллигинчи-олтмишинчи йилларида, қишлоғимизда, тўғрироғи, бизнинг ҳовлидаги манзара ана шундай эди.

Абдулла УЛУҒОВ: Инсоният табиати, айниқса, унинг хотираси туганмас сир-жумбоқ. Ҳаммамиз ҳам гоҳида бир нарса тўғрисида гапириб турамизу ўзимизнинг эшитган, кўрган воқеаларимизни эслаб кетамиз. Ўшанда, воқеалар бир-бирига уланиб, бир тафсилот бошқа бирини хаёлда жонлантиради. Кўпинча, сўзлар бамисоли илгичга айланиб, хотира пучмоқларида яшириниб ётган воқеаларни ёдга солади…

Нодир НОРМАТОВ: Ҳар бир сўзнинг ўз қиёфаси, либоси мавжуд. Унинг мағзида жойланган ажиб бир кўзгу бор. Адиб ана шу кўзгуни қалбида сақлайди, унга ўз хотираларини бирма-бир солиб, англаган сир-синоатдан бир нима олиб, бадиий тўқимага айлантириб, хамир қилиб қоради. Ёзувчи хаёлан сўзларни турли шаклга солади, ҳар гал ундан бўлак завқу маъно топади. Бу сўзнинг нақадар илоҳий неъмат эканлигидан далолат беради…

Абдулла УЛУҒОВ: Матбуотда биринчи машқингиз эълон қилинганда қандай ҳолатга тушгансиз? Дастлабки шеърларингиз вилоят газетасида чоп этилганини эсладингиз. Ўшанда мактаб ўқувчиси бўлгансиз. Талабаликда қандай асарларингиз босилиб чиққан?

Нодир НОРМАТОВ: Ҳар бир одам болалигида таниқли, машҳур бўлишга интилиши табиий. Буни яхши фазилат ҳам дейиш мумкин, фалокат ҳам. Иккаласининг ораси бир қадам. Киши қўядиган қадами қаерга элтишини ўз пайтида англаса, бу унинг энг катта бахти. Йўқса, у бечоралар ичра бечорадир. Мен ҳам шу нарсани англамаслигим мумкин эди. Отам кунларнинг бирида эслашга арзимайдиган, ҳеч кимга оғирлиги тушмайдиган, аммо унга номақбул кўринган бир ишимдан норози бўлиб, менга узоқ қаради. Сўнг, сўнг пичирлаб танбеҳ берди: “Сен ким бўлибсанки?..” Бошқа гапирмади. Отамнинг: “Сен ким бўлибсанки?” деган сўзи ҳеч қулоғимдан кетмайди. Илк машқимдан қувонган отам, ҳар гал бирор нарсам босилса, илҳоминг келаяптими, деб сўрарди. “Илҳом” деган сўзни биринчи марта отамдан эшитганман. Отам ўқувчилик йилларимда “машҳурлик” касалига йўлиқишимнинг олдини олган. Бунинг учун отамдан ҳамиша миннатдорман. Отам – Нормат Алимардоновнинг касби ҳисобчи эди. Ухлаганида ҳам қўли чўт урарди. Эллик йилдан ортиқ шу соҳада сидқидилдан ишлаган. Китобхон, саводли, дангал одам эди. Қўшиб ёзиш бошланган йиллари – 1970 йилда уруш ногиронлигини сабаб қилиб, муддатдан аввал нафақага чиқди. 1991 йил охирида 67 ёшида оламдан ўтди. Мен билган одамларнинг орасида отам мустақилликни энг кўп кутганлардан бири эди. Чунки отаси Алимардон кўкчи бой сифатида (1937 йилда) қамалиб, Термиз турмаларидан бирида вафот этган. Ўзи эса ўша йилларнинг фожиасини бошидан ўтказган эди… Отамнинг ўша танбеҳини эсласам, ҳали ҳам терлаб кетаман. Шу боисми, билмадим, талабаликда ҳам курснинг адабий қўлбола журналидан бошқа ерда ҳеч нарса эълон қилган эмасман.

Абдулла УЛУҒОВ: Сиз аввал шеър ёзгансиз. Кейин насрга ўтгансиз. Бу қандай кечган?

Нодир НОРМАТОВ: Шоир Усмон Азим иккаламиз учинчи курсда Сурхондарё вилоят газетасида амалиёт ўтаганмиз. Ўшанда қишлоқда момомдан бир гунг одам тарихини эшитиб, “Уруш ўтиб кетган эди”, деган новелла ёздим. У вилоят газетасида босилди. Бу менга факультетга амалиёт ҳисоботи учун керак эди. Ғўрроқ бу новелла термизлик оқсоқол ёзувчи ва шоирларимиз Менгзиё ака, Хуррам ака, Теша акаларга маъқул бўлди. Руҳланиб, “Йироқлар” деган ҳикоя ёздим. Орадан кўп ўтмай, қарабсизки, “ёш ёзувчи” деган ном олдим. Чунки бу ҳикоям шашти баланд дўстларимга ҳам ёққан эди. Аммо шеър ёзишни ҳам тўхтатмадим. Тўғри, атайлаб шеър ёзмайман. Улар тўсатдан туғилади. Лекин насрда ёзишни илк марта ўша амалиёт пайтида бошладим десам бўлади. Бунга ўша заминдаги ҳаётнинг юрагимга яқинлиги сабаб бўлди.

Абдулла УЛУҒОВ: “Кўҳитанг ҳикоялари” – биринчи китобингиз. Ҳозир ундаги ҳикоялардан қайси биридан қаноатланасиз-у, қайси бирини бошқача ёзардингиз?

Нодир НОРМАТОВ: “Кўҳитанг ҳикоялари” – ёшлигимнинг, романтик, хаёлкашлик давримнинг маҳсули. Шу боис, унда шоирона фикрлашга интилиш кўринади. Ундаги ҳикояларнинг айримлари бўш, баъзилари дуруст. Аммо улар ўша ҳолида ҳам ўзимга ёқади.

Абдулла УЛУҒОВ: Журналистик фаолиятингиз қандай бошланган?

Нодир НОРМАТОВ: Журналистлик фаолиятим 1974 йил – “Саодат” журналида ишлаётган кезларимда бошланган. Унгача, Ўзбекистон илмий-оммабоп ва ҳужжатли фильмлар киностудиясида ишлаб юрган пайтимда, “Саодат” журналида “Тиниқгул” деган ҳикоям эълон қилинган. Шундан сўнг, таниқли шоира Зулфия опа мени журналга ишлашга таклиф этди. У ерда ишлайдиган хотин-қизлар ҳамиша ҳам хизмат сафарига чиқа олмас эди. Менга эса, бундай сафарлар сувдай зарур эди. “Саодат”га ишга ўтгач, республикамиз вилоятлари, туман, қишлоқларини кезиб, очерклар, эсселар ёздим. Яқинда, ўшанда ёзганларимни кўриб чиқдим. Кўпроқ қишлоқ одамларининг меҳнатини қаламга олган эканман.

Абдулла УЛУҒОВ: Илк қиссангиз – “Муқаддас балиқлар эгаси”нинг ёзилишига нима туртки берган? “Бисот”, “Исмоил тоғанинг тарозиси”, “Жазо”, “Дарахт тагидаги одам” қиссаларининг яратилиши тўғрисида гапириб берсангиз.

Нодир НОРМАТОВ: Илк қиссам – “Муқаддас балиқлар эгаси” эмас, балки “Бисот”. У, дастлаб, ҳикоя эди. Пошхурдда Қурбон ўғри, Қурбонча дегани ўтган. Унинг ҳаётини озроқ бадиийлаштириб, ҳикоя ёздим. Ҳикояни “Ёшлик” журналига берган эдим, уни ўқишиб бундан қиссани ҳиди келиб турибди, ривожлантириб, қисса қилиб беринг дейишди. Бу таклиф маъқул бўлди. Энди қўшимча тафсилот излай бошладим. Нимагадир қишлоғимизнинг энг сулув қизи бурнидаги холи яраланиб, саратонга айланиб вафот этганини эсладим. Ана шуни хаёлан тирилтирдим. Унга бўлган эҳтиромим сифатида бадиий образини гавдалантирдим.

“Муқаддас балиқлар эгаси”нинг ёзилишига туртки берган нарса – қадимий ҳовузларимизни динамит билан портлатиб, балиқ овлашганлигидан ғазабланганим… Қиссада илк севгисига гувоҳ бўлган балиқларга, ўзининг хотирасига хиёнат қилганини билмай қолган одамнинг тавбасини ифодалагим келди.

“Исмоил тоғанинг тарозиси” қиссасининг ёзилиши қийин кечган. Унда ҳужжатлилик мени чегаралаб ташлаган.

“Жазо” да ҳам ҳужжатларга асосланганман. Аммо мавжуд далилларга ижодий ёндашганман. Умуман, деярли барча асарларимда ҳужжатлиликка таянаман. Бундай сифатлар “Дарахт тагидаги одам” қиссасида ҳам мавжуд. Агар китобимни ўқиб кўрган қишлоқдаги ўқувчидан сўрасангиз, у сизга асарларимдаги қаҳрамонларимни осон топиб бера олади. Ёзганларингиз ҳужжатли асарми, бадиий асарми, деган савол туғилади. Менимча, бундай саволга ҳожат йўқ. Қаҳрамонларнинг номи ўзгарар экан, демак, бадиий асар. Асарнинг ҳужжатли ёки бадиий асар эканлиги эмас, унинг завқ-шавқ билан ўқилиши, фикрлашга ундаши аҳамиятли.

Абдулла УЛУҒОВ: Романингиз “Баригал” деб номланади. Бу сўз хоразмликлар шевасига хос. Асарда шу машҳур қўшиқ билан боғлиқ сюжет чизиғи бор. Романингиз нега шундай номлангани кўпчиликни қизиқтиради. Шуни ўзингиз изоҳлаб берсангиз?

Нодир НОРМАТОВ: Аввало, роман ҳақида икки оғиз сўз. Кўҳитанг тоғ оралиқларини кезсангиз, ботил бўлиб қолган қадимий қишлоқларнинг харобаларига кўзингиз тушади. Мозийнинг ҳиди келиб турган бу жойларда қандай мусибату кулфатлар кечганлиги, ўтган аср иккинчи ярмидаги турли воқеалар, маҳаллий халқ орасида юрадиган турли ривоятлару ҳақиқатлар мени қизиқтириб келарди. Тўплаган материалларимни саралаб кўриб, фожиа илдизи халқнинг, одамларнинг бирикмаганлигида, анъаналарнинг унутилганида эканини англадим. Тўғри, дангона деб аталган урф-расмда ҳам бирикишга уриниш бор. Аммо ҳамжиҳатликка интилишнинг заиф, мўртлиги ҳали одамларимизда имон мустаҳкам эмаслигида кўринади. “Баригал” номини танлашим, аслида, қўшиқнинг мазмунига ишора эди. Чунки бери кел, деган чорлов ҳам бирлашувнинг, аҳилликнинг гўзал бир тимсоли эмасми? Романни яқинда қайта ишлаб, аввалги нашрда тушиб қолган бобларни қўшдим. Гарчи ном асар кўрки саналса-да, бу чиройли ном ночор асарни бекаму кўст қилиб қўяди, дегани эмас.

Абдулла УЛУҒОВ: Ўқувчилар “Рўзи Чориевнинг сўнгги васияти” роман-эссенгизни илиқ кутиб олишди. Бу машҳур мусаввир тўғрисида дастлаб: “Камалак яшайдиган уй” қиссасини яратган эдингиз. Сиз Рўзи Чориевнинг яқин қадрдони бўлгансиз. Бу ажойиб инсоннинг ғаройиб ҳаёти билан боғлиқ талай воқеа-тафсилотлар романга кирмай қолганини айтгандингиз…

Нодир НОРМАТОВ: Дарҳақиқат, бу инсон ҳақида кўп нарса билсам-да, ёзаётган пайтимда эсимга тушмаган. Бунинг устига, китоб чиққанидан кейин, уни таниганлар ҳам, танимаганлар ҳам рассом ҳақида эшитганлари-ю, билганларини менга айтадиган бўлиб қолишди. Китоб сўнггисида: “тугал ҳикояни сиз билан бирга тугатамиз, азиз китобхон”, деб ёзганим уларни руҳлантирган, шекилли. Шундай бўлса-да, китобга кирмай қолган бир-иккита лавҳаларни айтай. Рассом ўлимидан сал олдин, ёш рассом Худойшукур Маматалиевга баъзўр суянганча уйидан сал наридаги устахонасига оғир аҳволда, асарларини сўнгги марта кўриш учун бораётганида, олисда ўзидан ёши сал катта бир рассомнинг хотини билан келаётганини кўриб қолади. “Улар мени бу аҳволда кўриши яхши эмас, ёшлари мендан катта”, деб Маматалиевнинг кўмагини рад этганча шитоб билан устахонаси томон чопиб кетади. Ичкарига кириши билан ҳолсиз ўтириб қолади. У дўстларию рақиблари олдида ҳеч қачон ночорлигини, кўрсатишни истамас, дардини дастурхон қилишни ёқтирмас эди. Яқинда, термизлик бир санъат мухлиси телефон қилиб: “Ака, Термиз аэропортидаги ресторан биноси таъмирланаётганда, Рўзи аканинг 10та асари бир жойдан чиқиб қолди. Улар ҳеч кимнинг балансида турмайди. Рассом ресторанга вақтинча осишга бериб кетган экан. Шулар талон-тарож бўлиб кетмасидан, Термиздаги музейга ўтказишга ёрдам беринг”, деди. Бу одам бир пайтлар қийналиб қолганида, нотаниш бўлишига қарамай, Рўзи акадан беғараз моддий ёрдам олганлигини, унинг улуғ инсон эканлигини таъкидлаб, исми шарифини айтмай, телефон гўшагини илиб қўйди. Мен куни кеча архивимни ковлай туриб, Рўзи ака билан Панжикент, Анзоб довони, Еттикўл, Туркистон тоғлари бўйлаб саёҳат қилганимизда ёзган кундалигимни топиб олдим. Бир ой давом этган бу кундаликда ғаройиб воқеалар бор. Бир куни Шинг дарёси ёқалаб кетарканмиз, йўлда бир гўзал шаршарага дуч келдик. Рўзи аканинг чизадиган сурп матоси тугаган, аммо бўёқлари етарли эди. Шу қишлоқ дўконига кириб, бир қоп унни бўшаттириб, анча қимматга бўлсаям, халтасини сотиб олди. Уни оби-тобига келтирди, елимлаб, оҳорлаб, эртаси ўшанга шаршарани чизди. Дунёнинг ишларини қарангки, ижодий сафарларда аъло навли матоларда чизилган кўп манзаралар қолиб, ўша ун халтага чизилган манзара Давлат санъат музейи учун сотиб олинди.

Баъзан учрашувларда: “Нега сиз кўпроқ рассомлар ҳақида ёзасиз”, деб савол беришади. Мен уларга ўқувчилик пайтларимда пахта чопиғию қишлоқ клуби носозлиги, хуллас, кўзим нимага тушган бўлса, шитоб билан ёзаверганларимни айтиб бераман. Кейин… менинг бобом Алимардон кўкчи калава, ип, матоларни бўяш, ранглаш билан шуғулланган, эҳтимол, рангларга қизиқиш шу бобомдан ўтгандир, дейман. Ўқувчилик давримда расм чизиш билан озроқ шуғулланганман. Акварелда тоғу тошларни чизардим. Рассомлар ижоди ҳақида ёзиш эса марҳум рассом Шуҳрат Абдурашидов билан бўлган учрашувдан сўнг бошланган. Шуҳрат адабиёт мухлиси эди, шеър ва ҳикоялар ҳам қоралаб юрарди. Бир куни унга “Санъат” журнали учун мақола буюрдим. У “Йўл бошидаги ўйлар” деган номда журналда босилиб чиқди. Анча-мунча баҳсларимиздан сўнг, унинг тавсияси билан мен рассомлар ҳақида мақолалар ёза бошладим. У менга Европадаги ёзувчилар рассомлар ижоди ҳақида профессионал мақолалар ёзишларини айтиб, бир-икки китоб кўрсатди. Мен жаҳон тасвирий санъати тарихини ўрганишга тушдим. Кўргазмаларни томоша қилишу рассомлар билан бевосита мулоқот асносида, замонавий жараён, турли оқимлар билан таниша бошладим. Шу тариқа, санъатнинг ранг-баранг оламига кириб бордим. Ўтган асрнинг саксонинчи йилларида Санъатшунослик институтида аспирантурада ҳам ўқидим. Нашрга тайёрланган “Ранглар, оҳанглар, одамлар” номли катта ҳажмдаги китобим шу тарзда пайдо бўлди. Тасвирий санъат тўғрисида қалам тебратганда, ёзувчининг ўз нуқтаи назари, баҳо бера оладиган илму қуввати бўлиши керак.

Абдулла УЛУҒОВ: Келинг, тасвирий санъат соҳасида ҳам бирмунча фикр юритсак. Бугунги кунда оқимлар рассомларни сал довдиратиб ташламаяптими? Баъзида санъатшуносларнинг ўзлари ҳам баҳо беришда адашишади. Улар орасида сиз қайси бир оқимни афзал деб биласиз?

Нодир НОРМАТОВ: Мен бу ўринда Жалолиддин Румийнинг Мавлоно Садриддин Казвинийга айтган: “Мен етмиш уч мазҳаб билан бирдирман”, деган машҳур гапини эслагим келди. Тўғри, оқимлар орасида шу қадар ғариб, эстетикага жавоб бермайдиганлари ҳам керагича бор. Аммо мен кўпроқ реализмга, унга чатишиб кетган турли хил оқимларга қизиқаман. Бундай олганда, борлиқни ўрта масофада томоша қилсангиз, реализм, ниҳоятда, узоқдан қарасангиз, миниатюра, икки-уч сантиметр яқинликдан томоша қилсангиз, авангардга айланади-қолади. Фикримча, оқимларнинг энг мақбулини вақтнинг ўзи саралайди. Аммо бу жараёнда мухлиснинг ҳам ўзига хос “улуш”и бор. Унинг эса диди турлича, ўзгарувчан. Тасвирий санъат ёки адабий-бадиий асарни қайси ўлчов ва мезонлардан келиб чиқиб баҳоланади, деган савол ҳамиша бўлган. Назаримда, бу давр эҳтиёжи билан боғлиқ бўлса-да, асосий талаблар ўзгармай қолаверади. Бу, бадиий талқиннинг юксаклиги, тафаккурнинг теранлиги, бадиий тилнинг пухталиги. Бугунги кунда мана шу хислатга эга бўлмаган баъзи рассомлар матони ранг билан ғайритабиий бўяб, бу янгича оқим, бу авангард, деб тақдим этишади. Профессионал рассом ҳам, малакаси бундайроқ, заиф бўлган рассом ҳам авангард билан шуғулланаётганлиги кўзга ташланади. Аммо уларнинг асарларида ер ва осмончалик фарқ бор. Буни қандай фарқлаш мумкин? Заиф рассом асарида рангларнинг кирлиги, чизиқларнинг норавонлиги, композициянинг нотугаллигида кўринади. Шунга қарамай, рангтасвир асарини баҳолашда нафақат томошабин, балки таниқли мутахассислар ҳам адашади. Бундай муаммо санъат турининг ниҳоятда нозик ва сирли эканлиги билан изоҳланади. Адабиётда Жойс, Кафка, Итало Звево, Роберт Мурзиль каби ўнлаб авангард ёзувчиларнинг асарларини ҳазм қилиш учун ўқувчи катта қомусий маълумотга эгалиги керак бўлганидек, тасвирий санъатни ҳис қилишда ҳам томошабиннинг махсус тайёргарлиги талаб этилади. Тайёгарлик ва кўникма эса кўргазмаларни кузатиб бориш орқали шаклланиши мумкин. Биргина тасвирий санъат асари эмас, ҳатто халқ амалий санъат асарини баҳолаш учун ҳам шундай малака керак. Халқ орасида шундай кишилар борки, кулоллик ёки гиламдўзлик намунасини бир қарашдаёқ фарқлайди. Момом раҳматли яхши гилам тўқир эди, бошқаларнинг ҳар қандай тўқиган нарсасини ушламай туриб, нуқсонини айтарди. Демак, малака барча соҳада зарур эканлиги кундай равшан.

Мана яқинда пойтахтимиздаги Марказий кўргазмалар залида “Табиат ва рассом” деб номланган катта кўргазма бўлиб ўтди. Кўргазмада манзара жанридаги асарлар анчагина. Бошқа кўргазмаларда ҳам шуни кузатиш мумкин. Бу ҳам тушунарли. Чунки манзара жанридаги картиналар бугун анча бозорбоп, харидоргир. Аммо санъат бу тарзда бозор талабларига мослашиб бориши мақбул эмас. Сабабими, биринчидан, томошабиннинг диди ўтмаслашади, иккинчидан, бадиий-фалсафий тафаккур ривожланишдан тўхтайди. Ҳар қалай, бозорбоп асарларни илғор, ҳар томонлама мукаммал, деб айтиш қийин.

Абдулла УЛУҒОВ: Ўзингиз картиналарни баҳолашда қандай мақомда ёндашасиз?..

Нодир НОРМАТОВ: Кўргазмаларга борганимда, асарларга нафақат томошабин ёки танқидчи кўзи билан, балки дунёдаги энг бадавлат инсон нигоҳи билан қараб баҳолашга интиламан. Масалан, ўзим кўргазмадан қандай асарларни харид қилган бўлардим, деган саволга жавоб излайман. Бунда мавжуд билим, кўникма, бадиий-фалсафий тафаккур захирасидан ташқари, инсонга хос бошқа интуициялар ҳам беихтиёр ишга тушади. Гўзалликка интилиш, унга эгалик қилиш ҳамда завқу шавқ туйиш деймизми, хуллас, том маънодаги “томошабин илҳоми” ана шунда юзага келади.

Абдулла УЛУҒОВ: Қайси жанр ва йўналишларда ижод қилаётган рассомлар тезроқ мутахассислар, мухлисларнинг назарига тушаяпти?

Нодир НОРМАТОВ: Мен бир муддат Ўзбекистон Бадиий академиясининг Бадиий салони бўлган “Хамар” Халқаро алоқалар марказида директор бўлиб ишлаган эдим. Шунда сиз сўраётган саволга жавоб топгандай бўлгандим. Тасвирий санъатда ҳар бир оқимнинг ўз мухлиси бор экан. Ҳатто халтура асарларга ўч харидорлар ҳам анча-мунча. Жанрлар орасида манзара, натюрморт харидоргир. Асарнинг қайси услубда ишланганлиги ҳам томошабинни қизиқтиради, албатта. Масалан, кўпинча ёши улуғ, ўрта ёшдагилар реализмни афзал кўришади. Ёшлар орасида эса, авангард, модерн услубидаги асарларга ихлосмандлик кўзга ташланади. Умуман олганда, бу ерда қайси йўналишда ижод қилиш эмас, савия, сифат, ижро муҳим ҳисобланади. Томошабинни ҳам, танқидчини ҳам биринчи галда натижа қизиқтиради. Шу маънода, бошқа услубларда, авангарддаги каби реализмда ҳам ғариб, бўш асарлар тўлиб-тошиб ётганлигини таъкидлаш керак. Баъзида шундай ҳолат кўзга ташланади, тасвирий санъат ҳақида жуда билимдон рассом сизга кўп нарсаларни гапириб берадию ўзи чизган асари эса чучмал, заиф бўлади. Нега? Сабаби аён – рангтасвир нафақат назарий билим, балки ҳар кунги қўл меҳнатини ҳам тақозо этади. Қўл “чиқиб қолса”, ҳар қандай билимдонлик ҳам ёрдам бера олмайди!

Абдулла УЛУҒОВ: Ҳар бир даврнинг ўзига хос муаммолари бўлиши табиий. Ҳаёт илгарилар экан, унинг ташвишлари ҳам кўпайиб бораверади.

Нодир НОРМАТОВ: Албатта. Бугунги кунда эътибор қилишимиз лозим энг муҳим муаммо урбанизация (қишлоқларнинг шаҳарлашуви) ва дунёда глобаллашувнинг рўй бериши билан боғлиқ масалалардир. Ҳеч, шубҳасиз, улар инсоният учун ижобий аҳамиятга эга. Аммо унинг салбий таъсиридан ҳам кўз ҳам юммаслигимиз керак. Бу жараён туфайли халқларнинг, мамлакатларнинг маданияти, яшаш тарзи, меъморчилигида ва бошқа нарсаларида бир-бирига тақлид қилиши кучайиб кетмоқда. Бу ҳолатни эса тўхтатиш керак. Чунки тақлидчилик бир хилликка олиб келади. Маданиятлар бир хиллашиб кетишининг олдини олиш, ҳар бир миллат зиёлиси учун ҳаводай зарур. Албатта, бунда адабиёт ва санъат аҳли зиммасига катта юк тушади. Ранг-барангликка, хилма-хилликка интилиш барча соҳа учун жуда муҳим.

Абдулла УЛУҒОВ: Бугунги кунда одамларда мол-мулкка ружу қўйиш, ҳар қачонгидан кўра авжланди. Унинг орқасидан рўй бераётган фожиалар эндиликда, оддий ҳодисага айланиб қолди. Бозор иқтисодиётининг ўзига хос талаблари ўтган асрнинг тўқсонинчи йиллари бошида зиёлиларни ҳам бир қадар саросимага солган эди. Ўша пайтда ўзингизни қандай ҳис этгансиз?

Нодир НОРМАТОВ: Мен ақлимни таниганимдан буён китоблардан, одамлардан, борлиқдан олган таассуротларимни энг буюк хазинам, деб биламан. Шу боис ҳам ўзимга тегишли ўтмишга бутунлай йўқолган нарса деб қарамайман. “Хотира” бисотимни гарчи турли бўлмағур нарсалар билан тўлдириб ташламаган бўлсам-да, лекин, унда кўнглимни беҳузур қиладиган ул-бул нарсалар, тафсилотлару воқеалар анча-мунча. Ўйлайманки, ҳаммада ҳам шундай. Шу хазинани титкилаб, ундаги ниманидир таққослаб, нимадандир ҳикматлар излаш, мен учун кўпинча завқли кечади. Ўшанда, кўп нарса эсланади, қадри билинади. Кўнгилни чинакам шодлантирувчи асл нарсалар вужудни соғломлаштиради, руҳни тозартиради, дейишади машойихлар.

Яратганнинг бандасига синовлари кўп: улар кимгадир эрта, кимгадир кеч берилади. Бу ҳикматнинг моҳиятини англашга уринишнинг ўзи катта неъмат. Бир гал қишлоққа борганимда, укаларимдан бири: “Ака, сиз бизга ундан-бундан сақлан, парҳез қилгин, соғлом бўласан, деб панду насиҳат қиласиз. Мана, япон олимлари куни кеча телевизорда айтишди: “Худо ҳар бир кишига умрни белгилаб берган, ундан ортиқ яшай олмас экан”, деб иддао қилди. Укамга: “Вужуд деб аталмиш либосни инсонга Яратган муддатга белгилаб бериши тўғри. Аммо уни асрамай-нетмай, ана шу мўлжалнинг ярмини ҳам ўтамай, умри завол топаётганлар қанчалар кўплигини биласанми”, дедим.

Абдулла УЛУҒОВ: Тақдир тақозоси билан хорижга чиқиб келганингизда кўнглингиздан нималар ўтади, қандай хулосалар қиласиз?

Нодир НОРМАТОВ: Бирни кўриб фикр қил, мингни кўриб шукур қил, деган нақл бор. Баъзи одамларнинг айрим мамлакатлар, юртларни идеаллаштириб гапириши, дунёни жўн тушуниши ғашимни келтиради. Билиб айтишган экан: “Мусофир бўлмагунча, мусулмон бўлмайсан”, деб.

Бир йили Саудия Арабистонида ўтказилган этнография байрамида иштирок этдим. У ердаги саройларда берилган шоҳона базмларда етти иқлим неъматлари қўйилган бўлса-да, маъданли сув ёки ширин булоқ суви йўқ эди. Сабаби, у ерда шўр сув қайта ишланиб, истеъмол қилинади. Бизда сувни тежаш ҳақида кўп гапирилади. Аммо одамларимизнинг беэътиборлиги ҳаддан ташқари. Вилоятларда хизмат сафарида бўлганимда, деҳқончилик маданияти юксак қишлоқ хўжалиги ходимлари қаторида, айримларнинг сувни исроф қилаётганларини кўп кўраман. Ҳозир қайси бир жойларда сонсиз-саноқсиз артезиан қудуқлар қазилиб, тоза сув керакли – кераксиз тарзда ишлатилмоқда. Ер ости сувлари заҳиралари камайиб кетса, катта фалокатлар рўй бериши маълум.

Умуман, сув, қуёш нури, тоза ҳаво инсон учун энг ажойиб таомлардир. Бир пайтлар китобларда ҳиндларнинг белдан юқори қисми яланғоч юришини кўриб, устига киядиган нарсаси йўқ экан-да, деб ўйлар эдим. Кейин билсам, улар кам таом еб, қолган қувватни қуёш нуридан олишар экан. Таом ейишдан мақсад – қувват олиш. Аммо бизда қоринни шишириб, нафсни лаззатлантириш учун, ейиш учун яшайдиганлар анча-мунча. Эрамиздан аввалги донишмандлар ҳам, бугунги кун олимлари ҳам, нафсни тиймаслик жамиятни ҳам, табиатни ҳам, оилани ҳам, кишининг ўзини ҳам ҳалокатга элтишини таъкидлашганларида ҳақиқат кўп.

Бежизга: Ҳар жойни қилма орзу,

Унда ҳам бор тошу тарози, дейилмаган.

Вашингтонда бўлганимда, шаҳарнинг қайсидир мавзесида тўрт қаватли турар жой уйларнинг баъзи хонадонлари деразалари синиқлигини, ойна ўрнида картон қутилар қўйилганлигини кўрдим. Истамбулдай гўзал шаҳарнинг биз турган меҳмонхонаси ортидаги хонадонларнинг томлари ниҳоятда ночор аҳволда эди. Ҳамма жойда ҳам бундай нуқсон мавжуд. Шу боис, пашшадан фил ясаб, дардини дастурхон қиладиган, нажот йўлини изламасдан нолишни хуш кўрадиганлардан ҳафсалам пир бўлади. Турли мамлакатларни кўришда ҳам ҳикмат кўп.

Одамлар сўз хазинасидан, тоза сув ва тоза ҳаводан, қуёш нуридан етарлича фойдалана олмаяпти, деб ўйлайман. Аслида, барча шифо сўзда, тоза ҳавода, тоза сувда ва қуёш нурида.

Абдулла УЛУҒОВ: Менимча, ҳам шундай. Сўз шифобахш экан, унинг ҳикматларини излашда сизга куч-қувват, ижодингизга барака тилаб қоламан.

 

“Шарқ юлдузи”, 2012–6

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.