Номи бор, ўзи китобга зор кутубхоналар

0
21
марта кўрилган.

 ёхуд Бухородаги қишлоқларга зиё масканлари керак эмасми?

Кутубхоналар қадим-қадимдан инсонлар учун маънавият ва маърифат ўчоғи бўлиб келган.

Фақат кутубхоналар туфайлигина қадимги қўлёзмалар, босма китоблар, тарихий шахслар ҳақидаги манбалар бизгача етиб келиши сир эмас. Ўлкамизда бунёд этилган кутубхоналар дунёнинг энг бой ва бебаҳо маънавий марказлари ҳисоблангани тарихдан маълум. Х асрдаги энг машҳур кутубхона Бухородаги арк қўрғонида бўлган.

Бугун ҳам юртимизда кутубхона ишига ва китобхонликка катта эътибор қаратилмоқда. Сўнгги икки йилда китоб маҳсулотларини нашр этиш ва тарқатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш борасида муҳим қадамлар қўйилди. Жумладан, 2017 йил 13 сентябрда Ўзбекистон Президентининг “Китоб маҳсулотларини нашр этиш ва тарқатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш ҳамда тарғиб қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар дастури тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Бир сўз билан айтганда, мамлакатимизда маънавият ва маърифат ишига давлат сиёсати даражасида юксак эътибор қаратилиб, аҳоли, айниқса, ёш авлод ўртасида китобхонлик маданиятини ошириш, чекка қишлоқ ва овулларда ўқувчиларга кенг қулайлик яратишга алоҳида эътибор қаратиляпти. Аммо бу чора-тадбирларнинг аксарияти ҳали-ҳамон ҳужжатда. Буни тўлақонли ҳаётга татбиқ этиш жойлардаги раҳбарлар зиммасида.

 

Бузилишга тушган кутубхона

Бугун бироз олисроқ туманларда кутубхоналар аҳволи (агар мавжуд бўлса) қай даражада? Китобга, китобхонлик тарғиботига қаратилаётган алоҳида эътиборнинг озгина бўлса ҳам эпкинлари узоқроқ манзилларга етиб боряптими? Бухоро вилоятининг Пешкў туманидан жонкуяр фуқароларнинг мурожаати бизни бу ҳақда ўйлашга ва муаммони ўрганиб, мазкур мақолани ёзишга ундади.

 – Бугун анча эскирган кутубхонамизни 1969 йилда мана шу маҳалла аҳолиси ҳашар йўли билан қуришган, – дейди Пешкў туманидаги Чиқирчи маҳалласида яшовчи етмиш ёшли Зулфия АВЕЗОВА. – Салкам қирқ йиллик бинонинг бугунги замон талабига жавоб бермаслиги ҳақиқат. Аммо ушбу ҳудуд аҳолиси учун мазкур кутубхона жуда қадрли. Ёшлик шижоатимизга ғайрат бағишлаган, оила ва аёллик машаққатини енгишга кўмаклашган бу маскан бугунги кунда кексаликда кечаётган кунларимизга ҳамдам бўлмоқда. Бу ердаги китоблар доимо биз учун яқин кўмакчи, беминнат маслаҳатчи мураббийдир. Илгарилари биз ўқиган бебаҳо хазинадан бугун фарзандларимиз, набира ва абираларимиз баҳраманд бўлмоқда. Тўғри, лотин алифбосидаги жаҳон ва миллий адабиётимиз намуналари жуда оз, шундай бўлса-да, маҳалламиз болаларининг китобга қизиқиши борлиги бизни қувонтиради.

Янгибозор кўчаси 29-уйда жойлашган кутубхонанинг бузилиши ҳақида эшитиб, маҳалладошларим қатори мен ҳам изтиробдаман. Қанийди, туманимизда бугунги замон талабига жавоб берадиган янги кутубхона қурилиб, у миллий ва жаҳон адабиёти дурдоналари билан бойитилса.

Зулфия аянинг гапларида жон бор. Ҳақиқатдан кутубхона биноси ҳам, китоблари ҳам анча эскирган. Қўлдан қўлга ўтавериб, яроқсиз ҳолга келиб қолган китоблар ушбу ҳудуд аҳолисининг чиндан ҳам китобхонлигидан дарак бериб турибди.

Ўрганишларимиз жараёнида маълум бўлдики, Ўзбекистон Президентининг 2006 йил 20 июндаги “Республика аҳолисини ахборот-кутубхона билан таъминлашни ташкил этиш тўғрисида”ги қарорига асосан Маданият вазирлиги тасарруфидаги марказий кутубхоналар Ўрта махсус касб-ҳунар таълими маркази, Халқ таълими вазирлиги ихтиёрига берилган. Яъни, мактаб, коллеж ва лицейлар қошида ахборот-ресурс марказлари (АРМ) ташкил қилинган. Пешкў туманидаги марказий кутубхона китоблари ҳам Саноат касб-ҳунар коллежи ва Қишлоқ хўжалиги касб-ҳунар коллежи АРМларига тақсимланган. Янгибозор кўчаси 29-уйда Саноат касб-ҳунар коллежи АРМ фаолият юритмоқда. Мазкур АРМнинг китоб фонди 60 557 тани ташкил қилиб, 6725 нафар фойдаланувчиси бор. Кутубхона туманнинг марказий кўчаларидан бирида жойлашгани сабаб, тўртта мактаб, учта болалар боғчаси, маданият уйи, ўндан ортиқ маҳалла фуқаролар йиғини, иккита банк, тиббиёт бирлашмаси, кўп тармоқли поликлиника ҳамда Шодлик, Баҳористон, Дўстлик каби бир нечта кўчаларга туташ аҳолига хизмат кўрсатади.

Кутубхонадаги китобларни кўздан кечирар эканмиз, адабиётларнинг аксарияти ўтган асрнинг 70-80 йилларида нашр этилган бўлиб, фонднинг асосий қисми рус тилида. Лотин алифбосидаги китоблар эса, бармоқ билан санарли. Кутубхона китоблари коллеж балансига ўтказилгач, деярли янги бадиий асарлар харид қилинмаган. Олингани ҳам асосан коллеж ўқув адабиётларидир. Масалан, 2017 йилда 216 та, 2018 йилда бор-йўғи 11 та китоб харид қилинган бўлиб, улар ҳам дарсга оид китоблардир.

 

Эскирган адабиётлар фонди

Кутубхонанинг АРМга айлантирилишига сабаб, аслида бу ерда исталган адабиёт ва маълумотларнинг электрон базасини шакллантириш бўлган. Ҳозир марказда 7 компьютер, биттадан принтер ва сканер бўлса-да, компьютерларнинг бештаси ва сканер аппарати ишга яроқсиз аҳволда. Электрон адабиётлар эса 5-6 тадан ортиқ эмас. Аслида эса электрон адабиётлар, босма китоблар сонига тенг ёки ортиқ бўлиши лозим эмасми? Интернет тармоғи номигагина ишламоқда. АРМдаги бу ҳолатлар тўғрисида сўраш учун коллеж директорига бир неча бор қўнғироқ қилсак-да, сўровларимиз жавобсиз қолдирилди. Бироқ аҳолининг китоб ўқишга бўлган қизиқишини эътиборсиз қолдириб бўладими?

 – Бугун республикамиздаги барча вилоят ва туманларда шаҳарсозлик ва “Обод қишлоқ” дастури асосида чекка қишлоқларда ободончилик ишлари олиб борилмоқда, – дейди туман ҳокими ўринбосари Баҳодир БАФОЕВ. – Шу асосда Пешкў туманининг марказий кўчаларидаги замон талабига жавоб бермайдиган эски бинолар бузилиб, ўрнига янгиларини қуришни режалаштирганмиз. Янгибозор кўчасидаги эски биноларнинг бузилиши рост, аммо бу кутубхона йўқотилиб, у жой тадбиркорларга берилади, савдо ёки маиший хизмат уйлари очилади, дегани эмас. Худо хоҳласа, ўша жойнинг ўзида бугунги кун талабига жавоб берадиган, замонавий кутубхонани бунёд этамиз. Аҳолининг талаби, албатта, қондирилади.

Ҳоким ўринбосари айтган янги ва замонавий АРМ қурилганда, бу мавзуга яна қайтамиз. Аммо ҳолва деган билан оғиз чучимайди. Марказдаги эски адабиётларни фонддан чиқариш ва улар ўрнини янгилари билан тўлдириш муаммоси долзарблигича қолаверади. Афсуски, нафақат Пешкў туманида, балки Бухоро вилоятининг бошқа туманларидаги коллеж ва мактаблар АРМларида шундай манзарага дуч келиш мумкин. Тўғри, бу ҳақда фармон ва қарорлар чиқди, аммо жойларда уларнинг ижросини таъминлаш негадир пайсалга солинмоқда. Мактабларда ҳам, коллежларда ҳам асосан, мажбурий нусхадаги адабиётлардан ортиғини учратмайсиз. Аксарият кутубхоналарда ҳанузгача маънан ва шаклан эскирган адабиётлардан фойдаланиб келиняпти.

 

13 йилда 659 та янги китоб

Балки бошқа туманларда яхши кутубхоналар бордир деган умидда Вобкент туманининг айрим коллеж ва мактабларидаги АРМларни бориб кўришни лозим топдик.

“Ахборот-ресурс маркази” деб ёзилган икки қаватли бинони ана шу маиший хизмат касб-ҳунар коллежи тасарруфидаги кутубхона дейишганда, тўғриси, қувондик. Бу ерда китобга бўлган ижобий ёндашув борлигига бошида ишондик ҳам. Аммо кутубхонага кириб борарканмиз (қиш ойида) иссиқлик манбасига эга бўлмаган бинода ходимларнинг бир кичик хонада печка атрофида қунишиб ўтиришлари таъбимизни хира қилди.

Кенг ва ёруғ қироатхона эса, совуқдан ҳуввиллаб, деворлари зах тортиб ётарди. Бунақа совуқ ва зах хоналарда ким ҳам китоб ўқийди ахир? Ахборот-ресурс марказига айлантирилганда берилган компьютерларнинг қандай ишлашини эса, айтиб ўтириш ҳам шарт эмас. Фақатгина битта компьютер “Ziyonet” тармоғига уланган бўлиб, унда биргина китобнинг электрон вариантини олиш ҳам амри маҳол. Фонднинг электрон адабиётлар, дарсликлар билан таъминланиши ғоят ачинарли аҳволда.

 – Биз ҳам замонавий, электрон адабиётлар билан бойитилган, китобхон талабига жавоб берадиган кутубхоналарда ишлашни хоҳлаймиз, – дейди марказ ходими Дилдора Набиева. – Самарқанд вилоятида фаолият юритадиган ҳамкасбларимиз билан суҳбатлашганда, улардаги имкониятлар ҳақида эшитиб ҳавас қилганмиз. Қани эди, бизда ҳам босма ва аудио адабиётларнинг электрон каталоги бўлса, вилоятимиздаги бошқа кутубхоналар билан адабиётларни электрон тарзда қидириб топиш имкони яратилса. Марказимиз фаолиятидан фойдаланишни истаган китобхон талабига мос адабиётларни топиб беролсак. Эҳ…

 – Марказимиз китоб фонди 65 132 тани ташкил этади, 4595 нафар китобхон бор. Тўғри, 2006 йилдан буён кутубхонага пул ажратилиб, бирорта янги китоб олиб берилмаган. Аммо коллежда ўтказилган акцияларда совға қилинган ва яроқсиз ҳолдаги адабиётларни фонддан чиқариб, ўрнига бир нечта янги адабиётлар харид қилганмиз, – деди ахборот-ресурс маркази раҳбари Мавжуда Нарзиева.

Марказ китоб фондини кўздан кечирдик. Лотин ёзувидаги китоблар бармоқ билан санарли. Мустақиллик йилларида чоп этилган бадиий ва сиёсий адабиётлар жуда кам.

Китоб фонди ҳақида маълумот берувчи ҳисоб-жамланма дафтари қайдларини кўздан кечирганимизда 2006 йилдан буён 62 726 та китоб фонддан чиқарилгани ва бор-йўғи 13 йил давомида 659 та янги китоб кутубхонага келтирилганига гувоҳ бўлдик.

Янги адабиётлар масаласи шу бўлса, бу масканнинг ўқувчиларни кўпроқ жалб этиш аҳволини тасаввур қилаверинг. “Ҳеч бўлмаса, газета ва журналлар бордир…” сўраймиз улардан.

 – 2018 йилда 14 номдаги газета-журналлар келар эди, аммо 2019 йилда… – бу ёғига қандай жавоб беришни ҳам билмай қолишди марказ ходимлари.

Тўғри, мажбурий обуна бекор қилинди. Аммо бу газета ва журналларни умуман ўқимаслик керак, дейилгани эмас-ку! Январь ойи ҳолатига кўра, марказга 2019 йилда умуман газета ва журнал келмаган.

Ахборот-ресурс марказлари низомига мувофиқ аслида уларда республика ва вилоят асосий нашрларининг йиғма жилдлари, улардаги манбалар асосида тайёрланган тезкор картотекалар бўлиши лозим. Нашрларнинг ўзи бўлмаса, тезкор картотека ҳақида сўрашнинг ҳожати ҳам қолмайди-ку.

Тўғриси, қандай хулоса қилишни ҳам билмайсан киши. Кейинги манзилимиз Вобкент туманидаги 23-мактаб тасарруфига ўтказилган болалар кутубхонаси бўлди. У ерда ҳам худди шу манзара. Фарқли томони шундаки, ушбу АРМга Халқ таълими вазирлигининг мажбурий нусхадаги бадиий ва сиёсий адабиётлари бериб турилган. Аммо бу муассасага ҳам 13 йилдан буён янги китоблар хариди учун бир сўм ҳам пул ажратилмаган. Коллежлар вилоятдан молиялаштирилгани сабаб китобга пул ажратилмади, дейишди. Аммо мактаблар тумандаги молия бўлимлари томонидан молиялаштирилган-ку. Ҳар иккала кутубхонанинг ҳам асосий китоб фондини мустақилликдан олдинги, ўтган асрнинг 70-80 йилларида нашр этилган адабиётлар ташкил этади.

 – Биз болаликдан китобга меҳр қўйиб улғайдик. Ушбу кутубхонадаги ҳар бир адабиётни деярли икки мартадан ўқиб чиққанман. Ойбек, Саид Аҳмад, Ўткир Ҳошимов, Чингиз Айтматов, Толстой, Достоевскийнинг асарларини севиб мутолаа қилганман. Қачон кутубхонага бормай, янги бир китобни топиб беришга ҳаракат қилишади. Ўзимни китобдан айро тасаввур қилолмайман. Бугун фарзандларим, набираларим ҳам шу марказ фойдаланувчилари, – дейди маиший хизмат касб-ҳунар коллежи ахборот-ресурс марказининг доимий китобхони Сафар Нормуродов.

Марказнинг С. Нормуродов каби бир нечта фойдаланувчилари билан суҳбатлашгач, туман аҳолисининг китобхонлиги, уларнинг янги миллий адабиётимиз дурдоналари билан танишиш ниятлари борлигини билиб олдик. Вилоят марказида замон талабига жавоб берадиган Абу Али ибн Сино номидаги ахборот-кутубхона маркази, халқ таълимига қарашли ахборот-ресурс марказлари борлигини биламиз. Аммо ҳамма ҳам, айниқса, узоқ туманлардаги аҳоли, ёшлар вилоят марказига келиб кутубхоналардан фойдаланиш имконига эга эмаслиги аён ҳақиқат-ку. Шундай экан, китобхонлик учун шароит яратишни қишлоқларимиздан бошлаш керак эмасми?

Маиший хизмат касб-ҳунар коллежи АРМга борганимиздан сўнг, марказ раҳбари М. Нарзиева қўнғироқ қилиб кутубхонага туман ҳокими ўринбосарлари томонидан 100 дона сиёсий адабиёт совға қилишганини, уч номдаги газета обунаси ташкил этилганини айтишди. Қувонарли ҳол, аммо тумандаги марказий кутубхона учун, китобхон талабини қондириш учун бу рақамлар етарли эмаслиги табиий…

 

Обод қишлоқда битта обод кутубхона бўлса…

Пешкў туманида “Обод қишлоқ” дастури доирасида 17 миллиард сўм, Вобкент туманида эса 15 миллиард 900 миллион сўм маблағ сарфланди. Худди шундай вилоятимизнинг барча туманларида миллиардлаб маблағлар қишлоқларимиз ободончилигига сарфланди, аммо нега ҳеч бўлмаса ўша ҳудудларда бир кичик кутубхона очилмади?! Бунинг учун ҳукуматнинг туманингдаги кутубхонага мана бунча миллионлик китоб олиб бер, кутубхонангни обод қил, деган қарорини кутиб ўтириш шартмикан? Президентимиз ҳар бир чиқишларида жойлардаги ҳокимлардан, халқ ишонч билдириб сайлаган депутатлардан ташаббускорликни талаб қилаётган бир пайтда нега мутасаддиларимиз баҳоналар топишдан бошқасига ярашмаяпти?

Жамиятда юксак маънавий фазилатларни қарор топтириш, миллий мафкурани шакллантириш, ёшларни бой маданий меросимиз, тарихий анъаналаримизга, умуминсоний қадриятларга ҳурмат, Ватанга муҳаббат руҳида тарбиялаш мамлакатимизда амалга оширилаётган барча ислоҳотларнинг ҳал қилувчи омили экан, бу вазифани кутубхоналарсиз бажаришнинг иложи йўқ.

Бугун туманларимиздаги ахборот-ресурс марказларини ҳам замон талабига жавоб берадиган, миллий ва жаҳон адабиётининг ноёб дурдоналари билан бойитиш масаласига алоҳида эътибор қаратилса, балки бухоролик ёшлар ҳам китобхон танловларининг республика босқичида ғолиб бўлишар. Яна вилоятимиздан ибн Синолар, Фаробийлар, Бухорийлар, Нақшбандийлар етишиб чиқар…

 

Наргиза ҚУВОНЧЕВА,

журналист

 

od-press.uz

МУЛОҲАЗА БИЛДИРИШ

Мулоҳаза киритилмади!
Исми шарифингизни киритинг.